MIZO ZIRLAITE ṬANG FAN FAN

Hmânah Vânglaini-ah hian ‘Bandh Ka Hua’ tih ka ziak tawh a; ka haw tak zet a ni. Mahse ka thu ziah avàng khân Mizoramah bandh a awm loh phah chuang lo. July 20-a Higher & Technical Office bula Mizoram Police-in zirlai pung khâwm an vuak ták chiamah khân tûn hmaa MZP hruaitu kan lo nih ve tawh avângin ngaihtuah a kal thui hle a; rilru tak chuan MZP lamah kan lo ṭang ve lo thei lo. Mizoram police-hoin invènna tûr nei ve lo zirlaite an nawm an máka an han vuak vêl dàn han hmuh khân rilru a na ngawih ngawih mai. Khatia zirlai pung khâwm Mizoram police-ten an vuak ták nekah chuan a nghawng tûr chu eng dang ni loin ka huat tak ‘BANDH’ bawk a ni ngei ang tih ka ring a. July 20 tlai lamah chuan rin láwk ang ngeiin MZP chuan Total Bandh an ti dâwn tih WhatsApp-ah ka hmu ta rêng a. Chu chuan nasa takin min nghawng buai nghâl a. Inrinni (22.7.2017)-ah Ṭhuampui Pastor Bialah ‘Rawngbâwltu Seminar’ neihpui tûr ka ni a; Seminar Paper ka ziah chu Mission Vênga Samaritan Printers-ah ka chhuttîr a, July 21-a lák tûra tih a ni. Bandh a nih dâwn tákah chuan a chhutu nèn kan inbia a; an lo chhu zo tawh hlauh mai a. Tlai lam dâr 4.30 a ni tawh a, Synod Office Superintendent punin Synod Office-a thawk, kan vêng lam mi kan han dap a, an lo hãwng zo tawh si; ka buai phah khawp mai. A tâwpah chuan Synod Office-a tlangvâl pakhat, Châltlâng-a mi chuan tlàwmngaih chhuahin Seminar Paper chu min rawn hawnsak thei ta a; ka thaw huai mai a ni. Inrinni-ah bandh pawh ni se, kohhran thil tih tûr a nih avangin Ṭhuampuiah chuan kal theih dàn kawng awmin ka ring a ni.

Tûn ṭum hi Chakma chungchânga kan buai vawi khatna a ni lo. MZP chuan Chakmate hi Mizorama ‘indigenous people’ an ni lo tih hi an ṭan chhan a ni a. Chakma-ho hi khawi aṭanga lo kal nge, eng hnam zînga mi nge tih kan chhui hman lo a, an awmna hmunpui ber chu Bangladesh-a Chittagong Hills Track a ni. Mizoramah vai len hmain an awm ngai lo a; kum 1872-a vai len lai khân Chakma 500 vêl chu puakphurah an rawn hmang a. Khatih laia British sipai hotu, Capt TH Lewin-a (Thangliana) khân, “Chakma-ten Lushai Hills an vawi khat hmuhna a ni,” tiin a ziak a; chûng puakphurte chu Mizoramah awm hlen loin an kîr leh vek a ni. Mahse khânghoten khân Tlabung thlang lam lui kamte chu ram ruak a ni tih an hre ṭan a, kum 1905 vêlah khân Samakkaih lui kam vêlah an rawn awm ṭan ta a; chutih laia Mizo lalte pawh khân ‘chhiah khuaah’ an lo hmang mai a ni ang. British hun lai khân Chakma-te chu Chittagong leh Arakan lamah British mi leh sa anga ngaih an ni a; Mizorama awm chhunte erawh chu ‘mikhual châm rei’ ang chauh an ni. Ram dang mi an nih tichiangtu chu House Tax pêk dànah a lang. Mizo hnahthlákho chuan House Tax-ah Rs 2/- an pêk laiin Chakma-te erawh chuan hnam dang an nih avàngin Rs 5/- an pe thung.

Chakma chungchânga Mizoram hruaitute thil tihsual lian tak inṭanna chu kum 1953-ah khân a ni. Mizo District Council hmasa ber-ah khân House Tax lák dàn an siam ṭhatah Chakma-te chu thliar hrang loin Rs 2/- pêk a phalsak ta mai a! Kum 1950-a Assam Scheduled Tribe list-ah Chakma an la tel lo a; kum 1956-a List an siam ṭhatah an lo telh ta a; kum 1972-a Mizoram Union Territories a lo nih pawh khân an chhawm ta zêl a ni. Autonomous District Council pêk hi thil tihsual lian ber, kan hlîng pai kumkhua tûr a ni tawh ang. ‘Indigenous people of Mizoram’ an ni lo kan tih hi High Court-in a pawm duh loh phei chuan tih ngaihna tak a awm tawh lo tluk a ni ang. Mizoram chhiarpui hmasa ber 1901-ah khân Mizorama hnam lian deuh awmte chu Lushais (36,400), Poi (15,000), Hmâr (10,400), Ralte (13,800) leh Paite (2,870) niin an sawi a; Chakma hi an awm ve a nih pawhin 100 lo liam a ni lo ang. Tûnah erawh chuan Mizoram hi India ramah Chakma tamna ber a ni ta hial a. Kum 2011 India chhiarpuia a lan dànin India rama Chakma awm zât chu - Mizoramah 96,972, Tripura-ah 79,813, Arunachal Pradesh-ah 51,221, Assam-ah 2,030, West Bengal-ah 466, Meghalaya-ah 106 an ni. Mizoram chu Chakma tamna ber kan ni a; Ckakma tam zâwk erawh chu Chittagong Hills Track-ah an la awm. An tân Mizorama lo luh a harsa lo bawk si. Chu-a-chhapah Autonomous District Council pêk an lo ni tawh bawk si. Hei hi kan politician-te hian ṭhiahtir ahnehin Chakmate hi ‘vote bank’-ah an hmang duh tlat bawk si. Kan dinhmun hi a khawlhkham tih piah lam a ni.

Mizoram dung leh vângah hmasâwnna hi chak takin kal sela, ramri hrûla awmte hi hrehawm lo tûrin kawngpui ṭhain pawhin ei leh bàr leh kâwlphetha te ngah tâwk ila. Khawthlang ramri hrûlah te khuan Mizoten awm hreh lo ila; Chakma leh Tuikuk lo ṭhang lian zêl tûr pawh hi kan dang thei deuh ang. Mizoram ram laili-a inchhek arbàwm ringawt kan tum a nih chuan ramri hrûl zawng zawng hi kan hloh tihna tluk a ni ang. Aizâwl leh district capital-ahte pawh ṭhenawm ram aṭanga lo kalten min chîm pil lek lek tawh ni berin a lang a. Mizo nula leh tlangvâlten hna thawh kan uar vak si lo; kan lèn rawlaih mai mai chhûngin ṭhenawm miten Aizâwlah ngei pawh in hmun lo ram neiin in ṭha pui pui an sak khir iaih uaih tawh hi! In hmun lo ram inlei leh hralh dàn te hi khirh deuh tak siam a hun; tûnah chuan a remchâng apiang mi mal kan inleitîr nawk nawk mai a; kan ram tâna mi hnawksak la ni ngei tûrte hnênah thlengin in hmun tam tak chu hralh a ni tawh. Meghalaya-ah chuan hetiang hi a ni teuh lo mai; kum 2001-a Synod House zauh nân a bula in lei kan tum pawh kan hlawhchham let dêr a nih kha! ‘Kan sawrkar chak tak’ ti reng chung si hian ram humhalhna kawngah an chak lohzia chu a lang chhuak zêl.

Tûnah hetianga Mizo fate tâna MZP-in ṭan a lák lai hian Chakma-te chuan national newspapers-ah chuan a chhe thei ang berin thu an lo chhuah leh hman tawh a. Chutih lai chuan khawiah Mizo jounalist-te kha an awm? PTI Correspondent intite pawh an awm a ni lâwm ni? Engati nge an ngawih reng? National Newspapers-ahte hian Chakma-hoin dik lo baksaka min sawi chhiatnate hi an chhâng ve dâwn lâwm ni? Mizoram chanchinbu-a inkhûrkhung ringawt tûr em ni? An kutte hi tihlei ve deuh teh se. Tualchhûngah “Chumi khami newspaper correspondent chu ka ni” tih ringawt a tâwk lo; Chakma-ten min puh chhiatna zozai hi chhâng lêt ve teh se. An duai deuh an inti ang em? Engati nge cho chhuah kher an ngaih dâwn le? Chakma leh Tuikuk chungchângte hi national newspapers-ah ṭial ve deuh teh se. A phûtin kan phût a ni. Central YMA-in MZP thil phût ṭan zâwnga thu chhuah an siam hi an fakawm e; anni pawh hi ram leh hnam humhalh thupuia neih ṭhin an ni bawk a, hetiang lamah hian nasa lehzualin ṭan la zêl rawh se.

Zirlaite tân pawh hei hi kan sawi duh. Tûn ṭuma MBBS zir tûr zîngah khân Chakma 6 leh vai pakhat an tel tih a ni a. Tûn hnûah anniho hneh theih dàn awlsam ber chu an aia thiam tûra lehkha zir nasat a ni. Tûna NEET Exam-a Chakma tel sâng zual 4-te chu - No. 4-na Darshan Chakma (marks 356), No. 9-na Nibir Chakma (marks 315), No. 17-na Mini Chakma (marks 289), No. 23-na Nibhir Tangchangya (marks 270) an ni. Anniho khûm tûr hian Mizo zirlaiten lehkha in zir tam tâwk lo deuh a ni ang. Tûn hnûah chuan hnam dang - Chakma leh Vai lang pha hauh lo tûrin

ṭan han khawh teh u; chu chu in din chhuahna tûr kawng awlsam ber a ni. Kumin IAS result chhuakah khân Mizo tling pakhat mah an lang lo a; exam an awm lo nge, exam awm chhun pawh an tling zo lo tih erawh kan hre lo; chutih laiin Chakma pakhat chu a tlin nawlh thung kha! Ṭhalaite u, ṭang teh u. Lehkha zir nasa ula. Chakma khûm tûrin Mizo fa thluakin a tlin e. Kan tum leh tum loh athu a ni ber ang, “Ka tum nge ruh, sa ruh?” tiin ṭan han khawh tak tak teh u. Chuti lo zawng Mizoram police-te ngei hian in nghâwngah rêkin an vaw nek fo dâwn che u tihna a ni mai! Chutiang pumpelh dàn ṭha ber chu Chakma leh Vai khûm tûra ‘thiam êm êm’ a ni.