MZP THÛ LEH HLA KÛTPUI (Hmãn leh Tûn)

Hmãn ni, August 23 (Thawhlehni)-a MZP buatsaih Thû leh Hla Kûtpui, Vánapa Hall-ah khân ziak mite an kawm tùr zîngah min rawn telh ve teh tlat avàngin ka va tel ve a. Keima táwkah theih táwpa ulukin ka inchei a, a nazawnga ka hãk zen zen loh Cambridge University Blazer ka hà a, Cambridge University Necktie ngat ka awrh bawk a. Mi mitah chuan pa tuãk tak ka nih ve loh avàngin mâwi pha lo mah ila, mahni táwkah chuan mâwi inti ve tak ka ni! Tlãi duh ngâi lo ka nih avàngin ṭan hun hmâ minutes 10-ah ka thleng dèr tawh a.

Kan ṭan ta! Khuallian Dr K. Beichhua pawhin thu ṭha tak a sawi a. Ziak mite kawm hun a lo thleng a, dawh sànah kan ṭhu ta ràn mai a. An kawm tùrte chu C. Chhuanvâwra, Lalhriata leh Zirsângkima te nèn kan ni. Min kawm tak tak hmáin MZP-in Thû leh Hla Kûtpui a buatsaih hmasak ber kum 1959-a buaipuitute zînga tel, Lalthangfâla Sailo lehkha rawn thawn an chhiar khân lung hlui a tilêng deuh roh a; a chhan chu khami ṭum 1959-ah khân Mizo hla phuah thiam tak zînga mi R.L.Kâmlala a tel vàng a ni.

Ti daih teh ang! Kum 1959 bul lamah khân R.L.Kâmlala leh a nupui Kâmlovi chu Mizo Israel inti, Buallàwna awmte tlawh tùrin Bûkpui, kan khuaah an rawn riak chho a; kan kawmthlang Upa Sânga te inah an thleng a. Chawlhni Sunday School inkhâwmah chuan Kâmlovi telna pitar pâwl chu ka û Phîrṭhuami, nula naupang tê, kum 22 mi lek chuan a zirtîr teh tlat a; Kâmlovi chuan ka û chu a zirtîr chhûng zawng, mit la lo lékin a en ngat ngat mai a ni àwm e. Chawhnu inkhâwm bànah chuan R.L.Kâmlala leh a nupui Kâmlovi chu kan inah an lo lêng a; Kâmlovi chuan ka nû leh pa hnênah, “In fanu hi kan mo tùr a ni, kan fapa upa záwk Lallùra nèn innei rawh se,” a rawn ti ta tlat mai a. Ka nû chuan, “Kan fanu hi neih tlák a ni lo; dàr herhpui nei a ni a, hna thawk thei pawh a ni lo, a dàr ná a lo chhuah chuan a ṭap tlaivâr titih zêl mai a nia,” tiin lo hnial mah se a sáwt lo hle. Buallàwna an kal, Bualpuia an zuk hàwn hnû chuan R.L.Kâmlala fapa upa záwk Lallùra leh a ṭhianpa chu ka u Phîrṭhuami en tùrin an lo kal a; a hnû lawkah palâi an rawn tîr zui nghâl a. Kum 1959 April 15-ah ka u Phîrṭhuami leh Lallûra chu an innei ta a ni. An inneih hnû chuan ka u Phîrṭhuami dàr herhpui kha a dam ta daih mai a; Kâmlovi chuan, “Bualpui nû zawng zawngah ka monuin hna a thawk thei ber,” tiin a uan phah ta hial a. Ka u Phîrthuami chuan nikum September 26, 2022 khân kum 84 mi niin chatuan ram min lo pansan ta a ni.

Khami ṭuma R.L.Kâmlala te nupa an lo lèn khân ka pa chuan R.L.Kâmlala lehkhabu ziah ‘Thlarau Entlang’ chu a lo chhiar khum a. R.L.Kâmlala kha hlim rui buai, jail-ah pawh tâng hial tawh a nih kha; a lehkhabu ziah ngei pawh chu a lo hre mûmal tawh lo a. Ka pa hnênah chuan, “Khatiang kha ka lo ziak a ni mâw? Ka hàwn nghâl duh e,” a ti a. Ka pa chuan, “I hàwn nghâl thei lo ang; a copy ksiam vek phawt ang a, chumi hnûah chuan ka pe lêt leh ang che,” a ti a. R.L. Kâmlala lehkhabu ziak pahnih ‘Thlarau Entlang’ leh ‘Pialràl Zawn Thu’ bákah a hla phuah a kawlte chu a copy a siam a; R.L. Kâmlala hnênah chuan ama ziah ngei chu a pe lêt leh ta a ni.

R.L.Kâmlala leh ka pa kha inrual, kum khat chhuak an ni a. Ka pa kha naupan láia a pain a thihsan avàngin Sumsuihah a pami-ten an enkawl a, rethei tak a nih avàngin lehkha a zir thei lo. Kum 1924-ah a chênpui Lianhnûnpuian Maubuangah lehkha zir tùrin a kalsan ta mai si a; ka pa chu kum 1925-ah Muallungthû-ah lehkha zir tùrin a kal ve thung a ni. Tlangvâl pui tawh, kum 25 mi chuan hmânlâi Lower kha kum khatah a zo a; kum tàwp exam-ah chuan ‘Pakhatna’ a ni ta mai a. Khatih lâia Missionary-te bèla awm Phûlpui khua Sânga, lehkha thiam thei taka an neih kha ka pa chuan a khûm ta mai si! Missionary-ten chutianga an naupang enkawl, lehkha thiam thei taka an ngaih, tû khàw khà hriat hlawh lo, Sumsuih tlangvâl rethei tak, Muallungthûa zir ve mai maiin a han khûm ta mai chu an hre thiam thei ngang lo. Tichuan, an results chu an ennawn leh ta ringawt mai a, tihdanglam vak ngaihna an hre lo nge ni, a tàwpah chuan ka pa Tawna leh Sânga chu ‘Pakhatna’ an nih duntîr ta ringawt mai a ni. Tlâi khawhnûa he thû ka hriat hian kan Missionary-te pawh kha an lo lái (fair) teh chiam bîk lo a nih hi tiin ngaih dàn ka neih phah ta deuh a; ka lungâwi lo hnuhnawh hle nghe nghe a ni. Phûlpui khua Sânga chu Záithanchhûngi pa kha a ni.

Kum 1926-ah ka pa leh mi dang 5/6 vêl chuan Upper an zir a. Ṭhingtàm a hnaih tawh avàngin páwl bawh kân an dîl a. Zirtîrtuten ‘test’ an neihtîr a. Ka pa tih loh, mi dang zawng chuan zawhna an han en chuan exam ngam loin an chhuak vek a, ka pa chauh chu a exam a, páwl an bawh kântîr ta a. Kum tàwp exam-ah chuan ‘Pakhatna’ ni pha ta loin ‘Palina’ a ni a, Second Division-a pass zîngah chuan a sâng ber a. Chumi ṭuma test ngam lo zîngah chuan R.L.Kâmlala kha a tel ve nghe nghe a; a hnûah Upper chu a han bei ṭha leh ta a ni.

R. L. Kâmlala te ina ka u Phîrṭhuami zuk mo hlim khân hrehawm tih châng a nei a; a chhan chu an sual vàng ni loin an chhûngkua khân Râlte ṭawng ngat an la hmang vek a, ka u Phîrṭhuami lah chuan Râlte ṭawng chu a mik a mak pawh a hre ve si lo. Nikhua a lo rei a, fate a han neih hnû chuan a inhring lal ve ta deuh a; a fate lawm nân pawh Râlte ṭawng chu thiam leh thiam loin a hmang ve ta sawih sawih ṭhin a. R.L.Kâmlala kha kut ziak mâwi tak mai a ni a; Bualpui khuaah chuan thlàn lung ziaktu berah an hmang a ni.

R.L.Kâmlala kutchhuakte kha Govt Mizo High School-a ka kal láiin ka pain ka kutah a dah a, “A bûin i la buatsaih duh ang,” a ti a. Kan unau zînga upa ber Lianchhûngan R.L. Kâmlala hnên aṭanga a kutchhuak a lák chu min kawltîr bawk a. Mahse, ram a lo buai a, Tezpur Jail-ah kum 3 tlawng ka zuk tâng ta si, ka lo chhuah hnûah pawh hlo ka’n thlo leh tê tê a; kum 1971-ah khân Synod High School-ah zirna ka chhunzawm leh thei ta chauh a ni.

Khatih lâi khân MZP tuai thar leh lâi a ni a; kei pawh kum 1971 MZP General Conference-ah khân, Bharat Darshan Party-a ka zin bo hlànin MZP Headquarters-a Assistant Secretary ah min lo thlang a; kum 1972-ah phei chuan General Secretary ka ni ta hial a. Prof. Siamkima kha MZP Chanchinbu Editor ah kan hmang a; ani nèn khân Inrinni tin deuh thàw a inah kan inkàwm ṭhin. Siamkima nèn kan inkawm tlângnèl hnû chuan R.L.Kâmlala Kutchhuak kha a bû-a siam kan rawt dùn ta a. Keiin a kutchhuak thuziakte chu ka thawh a, Siamkiman lehkhabu ah a lo buatsaih a ni. Keiin a bu hma lamah R.L.Kâmlala Chanchin kha ka thawh a; kha pawh kha keima ziah ni loin amah R.L.Kâmlala ziah záwk a ni. Tichuan, kum 1980-ah ‘R.L.Kâmlala Kutchhuak’ chu a lo chhuak a; kum 26 hnûah 2006 khân Mizoram Publication Board puihnain Second Revised Edition kha ka rawn tichhuak ve leh ta a. Khatih lâia Mizoram Publication Board President, Boichhîngpuii hnênah làwm thû ka sawi hnuhnawh e!

Kum 1973-ah khân Aijal Theatre Hall (tûna Vánapa Hall awmna)-ah hian MZP chuan Thû leh Hla Kûtpui kan buatsaih ve tawh a. Khami ṭum khân hun serh hmangtu chu Rev. R. Lalthanmâwia a ni. Kan mi sàwm lo kal ka la hriat rengte chu (1) Rev. Liangkhâia (Mission Vêng), (2) LM Chhînga (Bãktàwng), Papuia (Ṭâwipui) leh Zachâna (Luangmual?) an ni. LM Chhînga khân Tlira páwl a ṭhiah dàn chanchin a rawn ziak a, a ngaihnawm hle. James Dokhûman Mizoram Tualṭo Kohhran Chanchin a rawn ziak bawk.

Rev. Liangkhâia kha ‘Mizo Sakhua’ ziak tùrin kan sâwm a; sàwmna lehkha keima ziah ngei chu amah ka va pe a. An in varanda chhim lamah ni lum hnung puakin a lo ṭhû a; lehkha chu ka han pe a, a ni chuan, “I kutziak a va mâwi ve. Tû fá nge i nih?” min ti a. Kei chuan ka pa hming sawiin, “Tawna” ka ti a. Ani chuan, “I pa i chhùn a ni mâw? I pa kha a kutziak a mâwi teh asin!” a ti charh charh a!

Ka lehkha pêk a chhiar zawh chuan, “M izo sakhua hi ka ziak duh tawh hlei nêm! Hmàn kum lawkah khân MZP bawk hian essay competition-ah min rawn ziahtîr tawh a. Ka zirtîr C. Rosiama pakhatna an nihtîr a; kei chu pahnihna min nihtîr thung a,” a ti charh charh a. A lungâwi vak lo tih a hriat theih. Kei erawh chuan, “Ka pû, rawn ziak leh hrãm rawh; tûn ṭum chu inelna a ni lo a nia,” tiin ka thlêm a.

Rev. Liangkhâia chuan ‘Mizo Sakhua’ tih chu a rawn ziak leh ta ngei a. A lehkha hman pawh, phêk lehlama thuziak awm tawh, lehkha hlui tak, uk deuh khak tawh a ni nghe nghe a. Khâng thuziakte kha MZP General Secretary ka nih tawh loh hnûah, MZP-in Aijal Theatre Hall chunga Nehru Yuva Kendra-a YMA Office a ṭâwmpui lâi khân a bo fâi ta vek a; a uiawm hle hlawm a ni. James Dokhûma erawh chuan ama ziah copy a neih aṭangin ‘Mizoran Tualṭho Kohhran Chanchin’ kha a bûin a rawn chhuah thei ta hlauh a ni.

Kum 1973 MZP Thû leh Hla Kûtpui kan ṭiak hnû chuan Education Minister Vaivênga khân a Bangla-ah zanriah min buatsaihsak a; khami zàn khân Rev. Liangkhâia leh LM Chhînga kha an lo tel ve a. LM Chhîngan Zosâpthara chanchin a sawi kha kan ngâithla tlâng a ni ber a; Rev. Liangkhâia meuh pawh LM Chhînga titi ko tlángah ngâwi rengin a ṭhu ve kar mai a ni! LM Chhînga titi vawrh zînga pawimawh tak pakhat chu Zosâphluia leh Zosâptharan Chawlhkâr ni hming an phuah dàn a sawi kha a ni. Chawlhni hming tùr hi an haihchham deuh a ni àwm e; ‘Pathianni’ tih chu duh bawk mah se, Thu Sàwm Pékah, “I Pathian hming a narànin sawi suh,” tih a awm avàngin ‘Pathianni’ an tih chuan Pathian hming a naràna sawi an ni dâwn a; chu vàng chuan pumpelh hrãm an duh a, a tàwpah chuan ‘Chawlhni’ an ti ta a ni. Chawlhkâr ni indawt dàn chu — Chawlhni, Thawhṭan-ni, Thawhleh-ni, Nilai-ni, Ninga-ni, Zirtàwp-ni, Inrin-ni tih hi a lo ni ta a. Tûnlâia mi ṭhenkhatin Ningani âia ‘Nilaithawhṭan’ an tih hi chu a tîra an phuah dàn a ni lo tih a chiang hle. Nilainiin ‘thawhṭan’ a neih bîk ngawtna tùr a awm bawk hek lo! Chawlhni tih bákah ‘Pathianni’ tih pawh chu an hmang ta thuai tho a ni ang, kum 1907-a ‘Mizo leh Vai Chanchinbû-ah’ khân ‘Pathianni’ tih a lo lang hman tawh a. Zosâpthara hla siamah ngei pawh ‘Chawlhni Lalpa, kûnin ngâi la” (KHB No. 560) a tih bákah ‘Vawiin Pathianni a lo thleng,” KHB No. 561) a ti ve leh tho bawk.

Hmân ni August 24 khân Hunthar Vênga kan upa ber Lianchhûnga (L) inah ka zuk lêng a. Ka û fanu chuan lehkha ziak hlui tak a rawn phawrh a; ka han en chian chuan R.L. Kâmlala kutchhuak a lo ni reng a; thuziak ṭhenkhat chu mit lâwng chuan chhiar theih pawh a ni tawh lo. Ṭhenkhat chu Râlte ṭawnga ziah a ni nghe nghe. ‘Cho-ui vâl ṭha’ tih te. ‘Lêng lêng ila, thangvàn sângah’ tih hlate pawh kha a tel.

Siamkima thih lái khân Lungleiah Pro Pastor-in ka la awm a. R.L.Kamlala kutchhuak ngei leh ka pain a ziah chhàwnte kha lák lêt leh ka duh thû a nupui Rêngchhàwni hnêna ka sawi chuan, “Kan pa thih khân Civil Hospital lamah kan buai si a, in kha kan tel loin an lo singsa a; kan pa thuziak pawh a bo ṭhen nual a; chûng zîngah chuan R.L.Kâmlala thuziakte pawh chu a bo ve a ni ang,” tiin min rawn hrilh ta mai a. Ka va’n ui teh rêng êm! Aizâwla ka lo phei hnûah pawh an ina ka lèn ṭumin an thingrem mawng thlenga a hâi let leh vek chung pawhin a hmu zo ta chuang lo! Tûnah hian Siamkima thih nî-a R.L.Kâmlala thuziakte latu kha tû pawh ni la, min rawn pe lêt leh tawh tùrin ka ngèn che a. I hmêl i rawn inlan ngam lo a nih pawhin zànah kan kawngka bula letter box-ah hian rawn dah mai la. I lakah chu chiah chu ka phût a ni e.

Thû leh Hla Kutpui, 2022-ah khân Khuallian zîngah. CM pawh tiamin Mizo ṭawng hi Indian Constitution Eighth Schedule-a telh ṭûl thû sawi pakhat mah an awm lo kha mak ka ti. Zirlái páwlte hian Indian Constitution Eighth Schedule-a Mizo ṭawng telh hi an hlauthãwng a ni àwm e; hlauhthàwn tùr a awm lo. Mizo ṭawng humhimna pawimawh tak a ni záwk ang. Indian Constitution Eighth Schedule-a Mizo ṭawng a tel chuan All India Services exam tùrten Optional Paper pahnihah Mizo ṭawng an hmang thei dâwn a; mi eng emaw zât tân chuan IAS, IPS leh Central Services-ah an tlin theih phah ngei ang.