GOVT. MIZO HIGH SCHOOL

Ningani (18.6.2020) zànah ka mu hmá a; Zirtàwpni zíng dár 4:30-ah ka tho a. WhatsApp group pakhata hla pakhat phuahtu chungcháng an sawi hona chu ka chhiar thuak thuak a; ka thil hriat ngai hauh loh pahnih ka hriat phah a. Pakhat chu Mizorama high school din hmasakna tùrin Sialsûkah hian an lo dil tih a ni a; pahnihnaah chuan tûn hma chuan Sialsûk hi Mizorama khawpui 3-na a ni tih chu a ni: (1) Aizâwl, (2) Lunglei, (3) Sialsûk tiin.

Hetiang thû ka han hriat tákah chuan ram buai hmáa Mizo High School-a lût tawh ka nih avàngin he school din tirh lai chanchin hi tlém azáwng han tàr lan ve ka duh ta tlat a ni. India indan hma khán Aizáwlah hian High School din an sawi fãih fãih tawh ṭhin a; khatih laia British aiawh bawrhsápte khán an phal rih lo a ni ber. High School din dîltu zîngah Rev. Zairema kha a lo tel ve a; amahin a ziah dàn chu hetiang hi a ni:-

“Tûk khat chu Pu Lalbuaia nèn, ‘McCall-a High School hawn i va dîl ve ang’ kan ti a, kan thawk phei ta a; High school hi sawi zeuh zeuh a ni tawh ṭhin, mahse sawrkârin policy-a neiin an phal lo a ni. Zirtîrtu tùr pawh hna chelh nei lo an awm lo. Lalbuaia hi Cotton College-ah te pawh a lo kal ve a, kei nèn Pawl VII chu ṭan mai theiin kan inring a ni. McCall-a hmáah dîl tùrin Bawrhsâp tualah kan va kal, santiri-hoin min lo dang a; lehkha tãwitê kan ziak a, ‘High School kan ṭan duh a, phalna kan rawn dîl duh che a ni’ tiin. Ani chuan a Bangla Office-ah chuan kan pahnih chuan min ko lût a, min dintîr a, kan thiamnate min zâwt a, ‘Zirtîrtu hna hi a awl lo, nangni teh lulin High School in ṭan thei lo ang, in thiam tâwk lo’ a ti a, dârkâr chanve zet a âng ta a, intilal tak Sâp kan la dàwr ngai si lo a, a chhàn pawh kan chhâng ṭha ngam lo; ka rilru erawh chu a tihel tual tual a. A phal lohna chhan a sawi tlângpui ka hriat reng chu, ‘Lehkha thiam in duh a, in ram economic a chau si, black-coated gentleman (second hand kawr ha ṭhin) an awm ṭeuh ṭha ka ti lo. Sawrkâr hna a tlêm si, chuvàngin kut hnathawh uar ula, hna tlâwmtê aṭanga thawk ṭanin hna lian pawh in thawk thei ang. Pu Sângliana pawh BA (Hons) a ni a, Rahsi-ah ka thawhtîr ṭan a ni; kei pawh inhlawhfa naràn mai, sipai naràna ṭang ka ni a, Major ka kái a nih hi in hria em?’ te min ti a; ‘I huai vànga kai chu i ni lãwng maw’ tih tak ka nâp a. Mizoram min tithlabârtu ber a ni a, mi huai tak a nih kan ring lo tlâng a nih kha. A tàwpah chuan, ‘Sipaiah engati nge i ṭan ve loh?’ min ti a, ‘Ka tê êm a, ka tling lo alâwm’ ka ti a (chutih lai chuan sa ka nei leh deuh tawh a, 45 kg te chu ka tling leh tawh mai thei). Mi han en vang vang a, tling lo deuh tùrah min ngai a ni ang chu, kan inṭhen ta a. Chumi ni chuan Governor hnênah Confidential Report  a ziak a, a rem tih loh thu thui fê a ziak a. Head Clerk Pu Sainghînga a ni a, min chhiar rûktîr a.

“Hetih lai hian lalho Aizâwlah an la tam a, vai naupang sikula an inkhâwmnaah min sâwm ve a, High School thû min sawitîr a, kan ṭan ve mai theihzia leh kan ṭhang tùr a ni a, zirtîrtu tùr hual kan neih thû ka sawi a, anni pawh chuan ṭha an ti a. A ziaktu Pu Ngûra, Durtláng lal te nèn chuan kan lo inkàwmngeih bawk a, Bawrhsâp va dîl ve tùrin kan fuih a. An va dîl ve ta ngei a, an dìl tûk chuan Pu Sainghînga chuan Confidential Report min en rûktîr leh a, hetiang deuh hian a ziak, ‘High School din tumtute hi khap beh mai theih an ni dâwnin ka hre lo, chuvàngin an din hi phal ila, hetianga ti tùrin tuk ila:- (i) Naupang 100 aia tam luh phal lo sela. (ii) Aijal Water Supply hi zirtîrtute ei ve phût lo sela. (iii) PRS khawpui awm man, mi narànho angin pe ve rawh se’ tiin. Aijala mi an tam lutuk loh nân mipa sawrkâr leh Mission hna thawk tih loh chuan khawpui awm man an châwi tùr a ni, Rs. 5/- vêl niin ka hria. Khatih hun lai atân chuan tam tham ve tak a ni. Serampore College ṭan a hun a, July 1943-ah ka kal leh ta a, ka zirlai ka ngaih pawimawh zâwk avàngin kan ûmzui ta lo a ni, ûmzui hman ila chu kan ṭan thei mai dâwn tih kan hre tawh. Amah pawh an thlâk a, A.G. MacDonald-an a rawn thlâk a, missionary-hote nên 1944 khân High School chu an ṭan ta a. Zirtîrtu chu missionary zînga mi kha an inruat a, Mizo pakhat Pu Vànkhûma a awm bawk,” tiin (Rev. Zairema, I Ni Min Pék Hi, 2009:186-187). 

High School din tirh chuan Mission Véng YMA Hall-ah class neih a ni a. Rev. Zairema kha nemngheh a nih hnûah a hun chanve sikul lama thawka, Synod lama hun chanve thawk tùrin an ti a. Sikul lamain Rs 35/- an pe ang a, Synod lamin chuti zát bawk; chutih lai chuan Pu Khawtinkhûma pawh a thawk ve tawh a, an changtlung ta deuh. High School chu MacDonald-a hoa ṭan an ni bawk a, a duhsak hle a; thingpui huan tih ṭhin chu sikul hmun atân an dîl ta a. Rev. Zaireman thingpui huan tláng an hmuh dàn hetiang hian a ziak:- 

“Thingpui huan hi tu nge a tiṭantu chu ka hre lo, Loch Sâp te an ni àwm e... MacDonald-a hian High School hmun min pêk a duh a, Assam Rifles-in an ui si. Hêng lai hi chuan thingpui pawh an siam tawh meuh lo, phai lam aṭangin thingpui tui zâwk man tlâwm taka lei theih a tam tawh. .. Thingpui huanah hi chuan vângtlâng kal phal loh a ni; Zârkawt Pu Zalàwma in thlen chhoh hma hian vai ṭawngin Signboard lianpui ‘Chaa bag bane men majdur’ tih ziak an târ a, thingpui sik tùr lo phei chuan kan kal ngam ngai lo. Mahni saiip kan keng a, kan han kal a, ticket min pe a, chumi nèn chuan ramhnuai thingpui pawh kan sik ngam chauh a ni. Hemi bul Babutlâng chhîpah hian Assam Rifles chuan ram an va nei phei bawk, chu chu para-medical quarters-a an tih a ni. Assam Rifles-in an enkawl hleih theih loh avàngin Aizâwl lal Makthanga hnênah contract tein an pe a ni àwm e. MacDonald-an High School a han pêk dâwn meuh hi chuan a lo ui hle a, a aiah Khatla lama an ram Tuikual lama inzâr pheite saw min pêk zâwk an tiam a. Kan zu en a, ràla a lan dàn aiin a ram a zîm a, a mual a hniam bawk a, kan duh ta lo a. 

“Sipaiho chuan, ‘He lai ram hi Chandmari kalna nèn a inhnaih êm a, sikul awm nân zawng a him lo ang’ an ti a, an ṭang ta deuh tlat a. Chandmari biak in tlâk lamah hian Chandmari kah laia mipui kalna tùr kawng an siam a, tûna motor kawnga hman hi a ni a. MacDonald-a chuan, ‘Chandmari kah lai pawhin he kawngah hian mi an kal a, kal phal a ni bawk a, thingpui huan hi he vàngtlâng kawng pâwna awm hi a ni si a, a hlauhawmah ka ngai thei lo, Atom Bomb hman chhin an tum a nih loh chuan’ tiin a ziak a, chhàn ngaihna an hre ta lo. 

“Thingpui huan chu High School hmunah kan nei a ni ta mai. Mission enkawl a la nih avàngin bangla pawh a tlâng sâng laiah an sa a, sikul sakna tùr hian MacDonald-a hian ṭan a la a, McCall-a hun laia in tùr thawh kha, kum khatah chêng khat High School atân a katsak a, tam fê chu a ngah a. Thingtlâng khaw tin ‘hnatlâng’-a thawk tùrin kan sâwm a, tûna Zàrkawt Biak in awmna lai kàwn hi kan lai a, thingtlâng khua an lo inkal chhâwk a, an bung zêl a. A tirah kàwn mai a ni a, a zâwl a zîm hle. A zau tâwk thawkhat ta maw tihah sikul tùr chu kan sa ta a, tlâng chhîp Headmaster in Mission sak bulah hian Hostel tùr kan sa bawk a, sawrkâr puihna pawisa hmang vak loin kan tlingtla thei, sawrkârin sikul hi an la nge nge tùra ngaih a ni a, rawtna pawh vàngtlâng lam leh sawrkâr lam aṭang pawhin a awm reng a, 1949 tàwp lam chuan sawrkâr chuan a rawn la ta a. Mission kuta awm lai khân Rev. J.M. Lloyd-a chu Headmaster a ni a; a chàwl a, a âi ka awh lai a ni a. Sawrkâr chuan kei pawh chu min la tel a, sawrkâr sikul a nih hnûa Headmaster hmasa ber ka ni ta a. Headmaster nghet tùr emaw chuan sikul zirtîrtu experience nei tawh Pu Sângliana an rawn ruat a, Assistant Headmaster-ah min dah ta a,” tiin (Rev. Zairema, I Ni Min Pék Hi, 2009:232–235). 

Hetiang hian mi hmasaten Govt. Mizo High School din tirh khán nasa takin ṭan an lo la a. Mizoram tâ a ni tih hriain Aizâwl mi chauh ni loin thingtlâng khaw tin hnatlánga thawk tùrin an lo sâwm a; thingtlâng lam pawh an in hnatlàn chháwk a nih chu. He sikul hi Mizo zînga sawrkar hna lian thawk hmasate chher chhuahna sikul pawimawh tak a ni. He sikul aṭanga zir chhuak hi IAS leh Central Services mi pawh eng emaw zát an awm tawh a ni.

Govt. Mizo High School-a kan luh ve lai khán a chheh vél chhim leh hmàr, kawmchhak leh kawmthlangahte chuan khiang leh thing dang eng emaw zât a la ding a; chhûnah chûng thing daihlimah chuan kan chàwl ṭhin. Ram a lo buai a, Mizoram dinhmun a lo danglam zél a; UT hnûah phei chuan Central sawrkar aṭangin sum a lo lût nasa a. Mi hausa thar an lo tam a; sawrkar hnathawk mi lian an tam thar bawk a. Hriat mang loh chhûngin Govt. Mizo High School ram ni ṭhina kan ngaih kha an hlep thla zo ta! Tûn hmáa kan sikul kal tùrin Ramhlun Road aṭanga High School tláng kan thlìra mâwi tak kha tûnah chuan in a khat zo ta a; a mawina zawng zawng a hloh zo ta. Heti taka mi thil ti theiten High School tláng an hlep thla zo ta mai hi keini ang duang chuan a bul a bãl kan hre pha ve lo. Kan luh ve laia High School ram anga kan ngaih zawng zawng kha a ram a ni lo rêng em ni tiin kan ngaihtuah lét ta mai mai a ni. Ram buai hmáa Govt. Mizo High School-a kal chin kha chuan a tláng mawizia kha kan theihnghilh thei ngai lo ang.