SIKUL NAUPANG HREM - HMÃN LEH TUN

Tûnlâi hian sikul naupang hrem chungchâng a lãr angreng hle. Sikul naupang kan nih lâi leh zirtîrtu ka nih lâia naupang kan hrem dàn thlengin ka ngaihtuah thleng hial! Hun a danglam angin ram dàn pawh a danglam zêl a; dàn siam belh a awm zêl chungin India indansan tawh ‘colonial rules’ tih mai tùr, kum 1860 vêla siam IPC lah chu kan la hmang zui zêl lawi si! Thil hi a chingchivêt kual vêl zawng a nih ták ber hi.

Rual ûte zîngah khân sikula hrem táwk tawh, hlawhtling tak leh officer lian tak tak an tamin a rinawm. Tûn hmá kha chuan sikula inthununna ṭha khân ngaih sàn a hlawh a; nu leh pate pawhin an fate luhtîr an duh ṭhin. Chhûngkuaah pawh inthununna khauh taka kengkawh an awm a; pa tam tak chu an fate vaw changkãng tih tùr an awm. Bible pawhin fate thununna hi a ngâi pawimawh hle (Thuf 13.1; 15.5; Heb 11.8,11).

Bûkpui Middle School-a kan kal lâi khân hrem kan awm zeuh zeuh. Kan zirtîrtu ṭhenkhatin naupang an hrem dàn ber kha chu dawhkàna dintîr a ni; zirtîrtu pakhat chuan ṭhutthlèng hnuaia bawhtîr a chîng nia! Zirtîrtu zîngah naupang bêng fawk pawh an awm tho; kei pawh Headmaster-in vawi khat chu ka bekah na táwk takin min bêng a, dumdê a lêng chuai mai! Vuak pawh hluar ve tak a ni; tairaw tianga vuak kha kan hlau hle! Bûkpui Middle School khân sikul huan ṭha tak kan nei a; lakhuihthei te, làmkhuang te a awm. Vawi khat chu chhûn chawlh chhûngin zirlai pakhatin sikul huana làmkhuang hmin kha a lo ei rû a. Headmaster khân a lo man si; a hrem dàn chu a dangdãi angreng hle. Sikul kawngah chuan làmkhuang a ei bãng bulah a lo ṭhuttîr a, zirlâi lo kal apiang hnênah, “I ei ve duh em?” a lo tihtîr alãwm!

Ram buai hmâ, Govt Mizo High School-a kan kal lâi kha mipain kekawr zuih tak hák chìn lái a ni a. Kekawr zuih dàn táwk tùr teh nân kâwng aṭangin hockey ball an thlák thla a, ngal rêka a tlang theih chuan táwka ngaih a ni. Mahse, chàwn lian leh tê inkâr a lo hla si; a tih chi miah loh! Zirtîrtuten tih dàn thar an hre chhuak a, ngal rêkah kekawr hmet betin ngal rêk aṭanga inches 3 tal a tling tùr a ni an ti; kha kha chuan a khâi rual hle. Chutiang tling lo chu an hàwntîr daih ṭhin! Kei erawh chuan hàwntîr ka táwk lo chiang hle; a chhan chu khatih lâi khân ft 5 chê chê-a sâng chauh ka la ni a, ka kekawr tlâng chu inches 18 a ni hem mai a, ka tân chuan arh ṭha tak a ni. Ka pâwlpuiten min nuihzat a, “I pawnfèn chu kekawra ṭhui ah a va ṭha ve!” tiin min chhaih phah a, ka zak deuh ṭhin!

Hmeichhe pawnfèn chhìn dàn táwk tùrah chuan an khûp a khuh ngei tùr a ni. Hmeichheho chu lan îtawm (sexy) tum ta rêng rêng lah bo lo, an pawnfèn chuan khûp khuh zo ngei mah se, an kâwngah eng emawti tiin an tichhîng lui a, an khûpno kha lang ngei tùra fêng lui tâwk an awm tho! Zirtîrtute bulah chuan an tifual sawk sawk ṭhin! Khatih lâi khân zirlai hmeichhe pakhat chuan pawnfèn fêng miah loin puan dum hlang ngat a bih ṭhin a; zirtîrtuten a bîkin phalna an pe ni maw? Tûnah chu nû chu Minister pakhat nupui a ni nghe nghe!

Kan zirtîrtu pakhat kha a thinchhe khawp mai a; blackboard nawh rehna (duster)-a zirlâi vawm a chîng nia! A hmingah pawh ‘Riṭheha’ kan ti! Class a rawn lák chuan kan ngâwi ṭhiãp a, ‘silent class’ kan ti ṭhin a; a chhuah veleh kan thûm nghâl hak ṭhin. Govt Mizo High School-a ka kal lâi khân vawi khat ka táwk ve. High School Field-ah ‘làm’ kan zir a; ka lo sakawr din deuh tùi a. PT Master John Lalkaisânga khân min lo hmu fuh hlauh mai a, “Nang hi, Tuikuk âr khual ang mai! Engati nge khatia i din?” min rawn ti nia! A fanuin ATC-a BTh a rawn zir khân a pa min tih dàn chu sawi chhuakin vau der nân ka lo hman nghe nghe kha! A hlãu thertê sî lo!

Hrângchhuana High School-a ka thawh lâi (1978-1983) chhûng khân inthununna vawngtu ah hun rei fê min dah a. Zirlâi mawza bun lo emaw, a dik lo bun emaw chu kan hàwntîr daih zêl! Hmeichhe naupangho an chimawm bîk. Hmui rawn hnawih sen ṭãlh te, tina rawng hnawih te, pawnfèn chhîng tak fêng te, bengbeh beh te, zungbun bun te chu kan man zêl! Hmui hnawih sen tãkte chu tui kan suak a, an hmui kan siltîr a; bengbeh leh zungbun satliah deuh kan mansak chu êk inah kan thlák daih zêl! Vawi khat chu hmeichhe naupang pakhat zungbun kan man chu a nûin a rawn lam a, “Kan inneih zungbun a nia,” a rawn ti ta mai! Vànneihthlák takin êk inah kan lo la thlák hman lo hlauh; Kohhran Upa nupui a ni nghe nghe! Tin rawng hnawih pawh chemtên kan mehsak ṭhin!

Kan thawhpui pakhatin vawi khat naupang thu âwih lo a hrem chu leirawhchan a chhîpchhuantîr a; pâwn ni sá, langsàr lâi takah, class a lák chhûng zawng a dintîr a. Vawi khat chu ani bawk chuan naupang pakhat a hrem chu sikul bula thing kákah class a lák chhûng zawng a ṭhuttîr bawk! Kan naupangte kha tûnlâi ang chu ni se, an chiar hiarin, an chhûngten min rawn khing uaih uaih maithei. Kan inthununna ngaithei lo chuan min chhuahsan mai a; chûng zîngah chuan Minister nupui ni tate pawh an awm tho!

ATC hmun thar, Pi Hàngi lunglèn tlánga kan insawn chhoh khân Theological Education Board (TEB)-in kei, thawktu zînga junior ber kha Hostel Warden ah min dah teh tlat a! Hmun khawhara awm ngang kan ni a; inthununna vawn khauh a ngâi angreng si; hahthlák ve tak chu a ni. Khaw khata “Kei ka ni” inti thei ṭhah, nula leh tlangvâl rual bákah Pastor ni tawhte pawh an ni hawlh bawk a. Leitana va thêulêu rawn hâw tlâi te, zàna lêng rû te man an ngâi! Hmeh èn, êng mangkhèng ka lei a; hla taka mi pawh ka chhun fuh tawh chu zãm chhe tak an ni ang. Hostel Warden ka nih chhûnga khauh taka ka vilho zîngah khân Synod Moderator te, Senior Executive Secretary te an awm nawk tawh a; an la awm belh zêl ang. Mi fel tak tak an ni hlawm a; zirlâi an nih hun lâi erawh chuan khak an táwk ve tho! Tûn thleng hian Pastor za rual zet hian kum thum chhûnga ka hrual dàn kha dâwt phuah chawp belhin hahîpa sawi tùr an hria ang; a bûin siam nghe nghe teh se! An sawi zawng zawng erawh chu a dik vek chuang lo ang a, âwih vek chî a ni lo tih hriat láwk a ṭha ang!

Kan ṭhenawmah Hermon Children’s Home (HCH) a awm a; chuta hmeichhe naupang ṭhenkhat chu an lo tleirãwl ṭan a, hmêl hawih ve deuh pawh an awm a ni mahná! Hmun khawhara awm ta ngang chu hmuh chhun apiang inhmuh màwi chawp a awl a ni ang, kan naute ṭhenkhat khân ṭhenawm hmeichhe tleirãwlte an lo hmu tài ta deuh bawk a. Kan zirlai pakhat phei chuan ṭhenawm tleirãwl chu a lo hmu tuihnâi zual deuh bîk a; HCH nu leh pate nèn kan ṭang tlâng a; an inngaihzàwnna tihtàwpsak kan tum. Kan zirlai khân a bialnu chu lehkha a lo va thawn a, “I nu leh pate kha ka hlau bîk lo!” a lo va ti vêl! Ani chu kan Pastor ah a ṭang lo hlen ta hlauh! ATC Principal Rev. Dr. Zaia nèn inngaizâwng inbàntîr kan tum kha chu hautak ve tak a ni!

Ka pension hnûah Centenary School Dàwrpui Church-(CSDC)-ah Principal hna kum 3 ka thawk a. Ka pension hmá aṭangin min rawn be lâwk tawh a; kei pawhin hna thawh nghâl mai tùr ka duh bawk si a, ka zawm ta mai a ni. Tlang taka sawi chuan CSDC-a ka thawh chhûng khân nuam ka ti lêm lo. Class la ve loin administration kha ka hnapui ber a ni. Naupang ‘thu buai’ chin fel tùr a awm deuh reng mai kha nuam ka tih loh chhan chu a ni. Supreme Court-in December 1, 2000-ah khân “Children are not subjected to corporal punishment in schools and they receive education in an environment of freedom and dignity, free from fear,” a lo ti tawh bawk si. Zirtîrtute lahin insùm zawh loh châng an lo nei ve a; nu leh pa ni se, an phunchiarin mi khin uaih uaih kha an chák zek zek bawk si. Ka thawh hmá pawh khân Principal hmasa kha Child Welfare Committee (CWC) nèn an lo inchaltauh tawh nghe nghe!

Ka thawh ṭan kum khân sikul naupang zînga ṭhenawm in vawmtute chu zirtîrtuten an man a; an pindanah an zilh deuh hlak a. An zilh lâi kha mobile phone video-in an lo la a, Youtube-ah an lo dah pek a; a darh ta hak mai. A tìrah chuan tû mà’n huat ena en loin nuihzatthlák záwngin an la a. Nakin deuhah erawh chuan naupang nu leh pate fuihpawrh táwk an lo awm ta. Ni khat chu Leitan South pa pakhatin naupang nu leh pate chu ka office-ah a rawn luhpui ta rup mai a; an meng sàlà tùn mai a! An lungàwi lohna an han sawi chuan boruak dài tawh emaw kan tih kha an lo ngâi thutak thar leh a, an vung angreng hle mai a. Zirtîrtu senior pahnih ka ko a, thil awm dàn ka hrilh fiahtîr a. Hun rei fê kan sawi ho hnû chuan Pathian hmingin ngaihdam ka dil a; ṭawngṭaina nèn kan inthlah thlap ta a.

Kum khat dâwn lâi hnûah kha Youtube kha Human Rights and Law Network (HR&LN) hruaituten an lo hmu ve hnuhawh a; School Director leh HR&LN, Delhi lama min hèk an tum thû kan hre leh ta. School Director hnênah ka tlàn khalh a, thil awm dàn ka han hrilh fiah a. HR&LN hotunu Vànramchhuangi chu a office-ah ka lènchilh a; lehkha sei tak ziakin ngaihdam ka dîl bawk a. Ṭha takin kan inṭhen thei ta a; a naute erawh chu an lungâwi lo hle, “Pastor a nih avàngin i zah bîk a ni mâw?” an lo ti deuh khá khá a ni àwm e!

Kum 2008 Aizâwl Bethel Presbytery Inkhâwmpui kha Ramhlun Vêngchhak Kohhranin kan thleng a. Inrinni-a ro kan rèl tui lái takin pa pakhatin min rawn ko chhuak a, a lo meng sen râm mai a; a tupa chu Zirtàwpni-ah zirtîrtu pakhatin a chàwnah ruler-in a lo vaw sen ṭân mai chu lo niin. Hun rei fê kan indinchilh hnû chuan ṭha takin ka inṭhen thei ta a; kan zirtîrtu pawh chu a hnûah ka zilh nghe nghe a ni. A boruak a dài tawh emaw ka tih láiin kâr hnih vêl liam hnû chuan, naupang chhûngte aṭangin, “Ngaihdam an va rawn dîl lo ve; FIR kan theh lût mai dáwn em ni ang?” an tih thãwm kan hre leh ta a; naupang chhûngte zîngah khân police lal deuh a lo awm chu niin. Kan zirtîrtu senior pahnih chu an ina zuk kala, ngaihdam dîl tùrin ka tîr leh ta nge nge a; boruak a reh hlen thei ta hrãm a ni. Office-a min rawn kalchilh aa nih ngawt loh chuan in lama pan chu ka tum bîk dèr lo!

Aizâwl chhuah lam nu pakhat ka ngeizia tak kha âw! A pasalin an fapa sikul kal duh lo a vaw nasa deuh a; khami kum tal kha kan sikula kal tluantîr phal tùrin min rawn ngèn a. An fapa chu a pâwlpuiten an chhaih ṭhin a lo ni a. Chawhma zawng Principal pindanah chu nau chu ka awm ta a; thlèm chi tinin ka thlêm a; tû mah ka khawihtîr phal loh, ka computer chu ka khawihtîr vêl a. Dár 12-ah chuan an páwla awm a duh ta hrãm a; ka zuk hruai a, a páwlpuite hnénah, “In ṭhianpa hi ṭha takin lo kàwm rawh u,” ka ti a. Kum tàwp exam-ah pawh a pass ve ta mai. A nû lah, a fapa chu sikul dangah a sawn ngei ang chu tih nák aláiin admission rawn ti hmasa berah a la rawn ṭang zui! Nau awm thiam thanin ka than phah ták kha!

Zirlâi hrem boruak hi tûnlâi thil awmze pakhat a nih ták avàngin zirtîrtute pawh fímkhur lehzual a ngái ang. Zirlâi thlavãng hauh thei apui an tam a; social media lah a chak tawh bawk si. Tlémah tlémah hming chhiat palh mai awl tak a ni ta! Youtuber-ho lah hian sîr khat chauh lák vung an chîng hle si! Zirlai páwl leh CWC thleng hian kil tin aṭanga an thlìr hmasak a ṭha ang! Sawrkara thu neitu tân pawh sîr khat chauh thlîra thil ngaihtuah chu a finthlák ber loh ang. Eng thil pawh hian ‘lehlam’ a nei ṭhin a, ‘lehlam lehlam’ thlîr ve ve chunga thil ngaihtuah thiam a ṭûl ang. FIR an tih lah hi arsi tlák kum ang mai a tla titih deuh reng ta mai a! Nu leh pate lah an chiau hiar tulh tulh bawk si. Zirtîrtu nih hi tûnlai chhanah thil nuam tak a ni lo maithei; an tân fîmkhur tluk a awm lo ang. Thangpui boruak pawh hi an dinhmun thlîra rèl tùr chi a ni ang; an NGO-ten an khaw boruak chu an hre chiang berin a rinawm. Thil ti dik lo hrem tumna lamah ti dik lo ve tho hi kan ṭan lutuk palh thei a. Thingtlâng khaw te tak tê-ah chuan naupang saruaka kal terh terh thlengin thil mak lutuk a ni lêm lo thei ve tlat! Aizâwl aṭanga teh vek chî a ni lo ang.

Thil dang, Inrinni hmasaa ka thu ziaha lo lang Sânga chungchângah khân, “Khatih lâia Missionary-te bèla awm Phûlpui khua Sânga, lehkha thiam thei taka an neih kha ka pa chuan a khûm ta mai si! Missionary-ten chutianga an naupang enkawl, lehkha thiam thei taka an ngaih, tû khàw khà hriat hlawh lo, Sumsuih tlangvâl rethei tak, Muallungthûa zir ve mai maiin a han khûm ta mai chu an hre thiam thei ngang lo,” ka tiha “Missionary-te bèla awm,” tih leh “Missionary-ten chutianga an naupang enkawl,” ka tih kha Sânga kha Missionary-te ina awm leh an chàwmhlàwm ka tihna a ni lo. Missionary-te âwm nghèng pháka lehkha zir, an hriat chian leh an duhsakna dawng pha a nihna kha ka sawi chhan a ni. Sânga kha Ṭawnga (C.I) in, Thakthîng tlánga awma lehkha zir a ni.