KA NAU MC LALRINTHANGA ( 1955 – 2022 )

Hmãn deuh khân mi pakhatin, “I nau MC-a hi a ṭha vak lo a, kan ta che,” tiin min hrilh a. Mahni buai buaia kan buai avàng hian kan tum reng chungin ka kan hmáin min lo kalsan ta mai si! Ama hrisèl lohna pângngâi bákah, natna chimawm tak Covid-19 chu a kâi lo niin; August 31, 2022 zîng lam dâr 8-ah khân a chatuan hmun tùr chu min lo pansan ta a ni. A thih ni tak khân kan veng lamah Kohhran Upa thi vuinaa tel a ngâi si a; ka nau MC-a vuinaah ka tel hman ta lo a. September 2 (Ningani), a thlàn nghah ni chuan ka nau MC-a rál tùrin ka va kal ve thei ta hrãm chauh a ni. A ruang tal hmu loa min liamsan chu pawi ka ti hle.

Kum 1971 a ni a, kum 24 ka ni tawh a; ram buai avànga kum 5 zet zirna chawlhsana MNF zâr zoa Tezpur Jail-ah pawh kum 3 lâi ka zuk tàn zar zar hnûah Synod High School-ah Class X ka zir ṭha leh a. Khatih lâi khân MZP kha ram buai avàngin a chuai rih hle; thih erawh chu a thi êm bîk lo. MZP Chanchinbu pawh a la nung chê chê a; Clement Lalrema (SDO, PHE) kha Circulation Manager a ni a, Basic Training School (tûna DIET)Principal Româwia kha Editor a ni. MZP General Secretary chu C. Lianzâma (Librarian) a ni.

Synod High School-ah chuan MZP Branch hruaitu kan inthlang thar a; lût thar hlim hlawt kei chu President ah min thlang ta mai a. Keiniho chuan MZP chu tuai thar leh kan tum a; kan phûr tlâng angreng hle. Aizâwlah High School 5 chauh a la awm a; chûng High School-a MZP hruaitute chu inchawk phûr tawnin Aizâwl High School Students Union (AHSSU) kan din a, President ah min thlang a. MZP Headquarters hruaitute kha sawrkar hnathawk, officer hlîr an nih avàngin a tam thei ang ber zirlai kan lût tùr a ni tih chu kan thupui pakhat a ni. Kum 1971 MZP General Conference-ah chuan Bharat Darshan Party-a zin zîngah ka pâwlpui C. Lalrosânga (tûna MP) nèn kan thang bo hlànin Assistant Secretary ah min lo thlang a; MZP Headquarters-ah zirlai zînga nihna pawimawh chelh hmasa ber ka ni ang. Khami kumah bawk khân All Mizo Students Federation (AMSF) kan din a, a tîrah Assistant Convener ka ni a, a kum leh maiah President ka ni leh nghâl ta bawk a. Kum 1972 MZP General Conference-ah chuan MZP General Secretary ah min thlang ta nghe nghe a.

MC Lalrinthanga kha kum 1973-ah St Paul’s High School-ah Class IX a rawn zir a; ani pawh a luh hlimin keimah ang deuh bawk khân MZP Branch Presiident-ah an thlang ve ta mai a. Chu chang a ni lo, kum 1973-a MZP General Conference-ah chuan MZP Assistant Secretary ah thlan a ni zui ta nghâl a; kei General Secretary ka ni a, kan thawk dûn ṭan ta a. Chumi kum (1973) chu MC-a ka nau ṭan kum a ni ta! Amah kha naupang fel tak a ni a; a kuta tih tùr pêk apiang chu phûr taka ti ṭhin a ni. Lungphûr âi mahin a phûr thei ṭhin! “U Chuau, tih tùr dang eng nge la awm?” tiin min zâwt sek sek ṭhin! A hnaah a inpe zo êm êm mai a, mi taima tak a ni a; chu tak chu a entawn tlákna a ni. Kan thawk dùn kha kan inlungrual thei hle. Kum 1973-a MZP leh AMSF-in hlâu leh khûr chunga kan buatsaih Chapchàr Kût leh Thu leh Hla Kûtpui kan neih khân kan kutke ṭangkai tak a ni.

Kei chuan MZP-a ka nihna chu ka chelh rei ta lo. Kum 1974 hun laklawh deuhah chuan lehkha zir nasat ka duh chhuanlamin MZP General Secretary nihna chu ka chawlhsan ta a. MC Lalrinthanga hnênah mawhphurhna ka hlàn a; MZP hruaitute an committee hnûah Pachhûnga Memorial Govt College-a Lecturer ni lai, Brig T.Sailo ngái sáng tak F. Malsàwma chu General Secretary ah an dah a, ka nau MC-a chu Assistant Secretary a ni chhunzawm ta zêl a. Heti chin zawng hi ka nau MC-a nèn zirlai páwla kan thawh dun hun chu a ni ta!

Hemi hnû hian ka nau MC-a nèn hian kan inthlah ta daih tihna a ni hauh lo; V.L. Zaikima leh Prof. Siamkima te nèn kan inkawp zui zêl a. Kum 1983-ah BD ka zirsan ta daih a; Mizoram Synod-a rawngbâwla ka luh hnûah pawh MC-a chu ka nau a ni zui zêl tho. Kum 1991-ah Lungleiah Pro Pastor-in ka awm a; kum 1992-ah kan thawhpui Pro Pastor K. Lalhmingliana chu Kàwnpui Bial aṭangin Lunglei Bial Hnahthialah sawn a ni a; in luah tùr a nei lo. Hnahthialah chuan ka nau MC-a chhûngte in lei tùr a awm a; a neitute chu Khatla East-a awm an ni. Lunglei Bial Standing Committee chuan ka nau MC-a chhûngte an nih avàng chuan va dawn tùrin min tîr ta mauh mai a. MC-a avànga inti ngampa takin ka va dàwr a; chêng nuai khat lâi an chhiar a. MC-a vànga ngëngâwl luiin chêng sîng kuain kan indawn thlu ta a; ka va’n lâwm tak êm! Kei chuan MC-a zâr Mizoram Synod-in kan zo-ah ka ngâi hial!

Hmàn kumah khân Siaha aṭanga rawn thawn lehkhathawn sei angreng tak hi ka dawng a. A rawn thawntu chu ka hriat mi azeng pawh a ni lo; mahse, a lehkhathawnah chuan “I nau MC-a puzawn ka ni a,” a rawn ti a; ka nau MC-a zârah a puzawn nèn pawh kan inṭhian ta a. Kum 2018 October khân ECM Senior Executive Secretary, Rev. Dr Laiu Fachhai chuan, “Kan mite hian harhna awmzia an hre tâwk lo, kan kohhran ECM Pastor-ho hnénah ‘Revival in the Bible’ tih thupui hmangin seminar min rawn neihpui teh,” tiin min sâwm a. Siaha ka thlen tûkah chuan ka nau MC-a puzawn Êngngháka chuan tûkṭhuan ei tûrin min rawn sâwm a; ECM Pastor senior ṭhenkhat leh Tezpur Jail-a ka tànpui tawh, ECM Kohhran Upa V. Lalchhàwna, Pastor Chhàwna inlàrna ngâi sâng tak, a bû hiala buatsaihtu te nèn dul hmul khãt phuarin tûkṭhuan kan ei ho ták kha! Tûn thleng hian ka nau MC-a puzawn chu Inrinni apiangin ka thuziak hi WhatsApp-in ka thawn ta ziah a ni.

MC Lalrinthanga kha mi hausa ni lo mah se, mi thilphal tak mai, mi dang ṭanpui duh mi a ni. MCL Publication a din a; lehkhabu chhutu chu kan ṭhianpa V.L. Zaikima, Lêngchhàwn Press neitu a ni. L.Keivom, Siamkima, R.Vànlàwma, K.C. Lalvunga, A. Thanglûra, Rev. Z.T. Sângkhûma, Irish Philosopher te lehkhabu a chhuahsak zawng zawng chu 50 vêl a ni ang tiin V.L.Zaikima, a chhutsaktu chuan min hrilh. MC Lalrinthanga thil phalna vàng hian Mizo ṭawng lehkhabu ṭha, tam tak a chhuah theih phah a; chûng zîngah chuan MAL Book of the Year pawh a awm tawh a. Mizo Writers Association-in kum zabi 20 chhûnga lehkhabu ro tling 10 a thlan chhuah zînga 4 chu MC-a chhuahsak a ni!

Kum 1995 June thla aṭanga ATC hmun thar Durtlâng (Pi Hàngi lunglèn tlâng)-a kan insawn hnûah MC Lalrinthanga leh V.L. Zaikima te nèn chuan kan la inkawp zui zêl a. Kum 2002 January 11-a Khawbung khua, Bible chungchânga ngaih dàn bir tak nei C.Lalkhûman ka lehkhabu ziah ‘2002 Nilai leh Beihrual Thupui’ (Thuthlung Hluia Pathian Thil Tih Makte) a hàl hnu lawk khân ka thla hual tùrin ka nau MC-a leh V.L. Zaikima chuan kan inah zanriah min rawn buatsaihsak a. Chumi hnûah pawh chuan lunglèn châng apiangin kan inah châw kan ei ho ṭhin a; “Châw kan rawn ei dâwn,” an rawn tih tawh chuan kan lo inbuatsaih a; a chângin chawhmeh tùr sá leh sangha an rawn tum a; hlim takin kan inkàwm ṭhin. A châng chuan Burma return B. Lalthangliana leh C.Vànlallàwma (philosopher-a an tih) pawh an rawn tel ṭhinin ka hria a. MC-a chuan, “Tûn ṭum chu B-a i thlim ang,” tih châng a nei! Zaikima a nui ring thei si, MC-a lah chuti bawk; kan inkàwm kha chu tlêm hle mah ila, kan thãwm ṭha ve tak a ni!

MC-a kha a rimtui thei khawp mai a; an hàwn hnû hian ka fanuin, “Tu nge i ṭhianpa rimtui chem chem kha?” tiin min záwt hial! MC-a khân sawi tùr hi a hre tam angreng a; politic luhchilh a ni bawk a, an hotute chanchin nuihzatthlák deuh pawh sawi tùr a ngah hle! Chief Minister Lal Thanhâwla bazar-na dàwrte leh a T-Shirt man tozia a sawi te chuan kan nui tlãwrh tlãwrh ṭhin a. Dâwt sawi lo tùrah kan ngâi hmaks!

MC Lalrinthanga hre tawh hi chuan a huaisenzia leh a dikzia hi an sawi thei vek mai. Mizo zînga mi dang ngaih sàn nei tlém tak, Rev. Thansiama bák ngaih sàn a nei lo emaw tih mai tùr M. Lalmanzuala meuh pawhin MC-a kha hetiang hian a fak ve khauh mai a, “Ngaihsànawm ka tihna ber chu Dikna leh Huaisenna nunpui tlattu a nihna kha a ni,” tiin. Siamkima thih hnûa R.L.Kâmlala kutziak leh ka pa kutziak bo ta chungchâng ka hrilh ṭum chuan, “Chu mi chuan a la a ni ang; a in i dap ang hmiang,” a ti ta mai a; kei lahin ka ngam teuh si lo! Huaisenah chuan tluk lo han han tak ka ni!

Mi eng emaw zâtin MCL Publication zâr an zo tawh a, Kei pawhin a zâr ka zo ve a; ka lehkhabu pathum, ‘Bible Code Chhuina’ (1998) ‘Ka Kal Zêl Dáwn’ (2003), leh ‘Ka Zirna Ram’ (2006) te kha MCL Publication a ni. Kum 2002-a Nilai leh Beihrual Thupui ka ziah, C.Lalkhûman a hàl ták avàng khân kum tluanin biak in tin deuhthàwah min khêng bet a nih kha! Ka lehkhabu hàl ták thlavàng hauh nân kum 2003 khân ‘Ka Kal Zêl Dâwn’ tih chu ka chhuah a. Lehkhabu hàl táwk tawh humhalh zuina a nih avàngin tlângzarh ngam tùr tu nge ni ang tiin rilruin âr bo a zawng deuh a. A tàwpah chuan Rev. Dr R. Lalbiakmâwia (Synod Secretary Sr) chu kan hnawn thlû a, ani chuan hlau leh khûr chungin a chhutu V.L. Zaikima inah a tlângzarh a; zanriah tui tak kan kîl ho nghâl bawk.

MC Lalrinthangan lehkhabu min chhuahsak pathumna chu ‘Ka Zirna Ram’ (2006) kha a ni. A tìrah chuan ka lehkhabu hmingah ‘Sihneh bai aṭanga Sâp châw’ tih ka tum deuh a; mahse, ‘Ka Zirna Ram’ ka ti ta záwk a. Rev. Zairema thih hmá, ni 902-na, June 30, 2006, Remna Ni (Zirtàwpni)-ah khân Rev. Zairema in, Zo Rûnah mi tlêm tê, innêl tlâng tak kan awm a. Rev. Dr Zairema, MC Lalrinthanga (Publisher), R.K.Lianzuala (Zonet), Dr R.L.Thanmâwia leh ka nupui báka mipui awm chhun chu R. Lallianzuala, Vánapa Hall-a Remna Ni hmanga va kal, MUP President K.Malsàwma, MHIP President B.Sàngkhûmi leh CYMA President J. Zoremthanga thusawi ngâithla zoa lo hãwng, Buangthanga Mansion-a ATM-a kal zo chiah kha Dr R.L.Thanmâwian a rawn man chawp a ni!

Kan tlêm ná a, mi dang kan mamawh belh chuang lo! Lehkhabu pahnih tlángzarh tûr ka nei a. Pakhat chu ‘R.L. Kâmlala Kutchhuak’ (Second Edition) a ni a; chu chu Dr R.L. Thanmâwian a tlângzarh a. Pakhat záwk ‘Ka Zirna Ram’ tih tlângzarhtu chu Rev. Dr. Zairema a ni. Ani khân thuhmahruai tãwi tê sawiin, “A ziaktupa hian mi zakzum a nih thu vawi 6 ngawt a ziak a; engtin nge maw a nupui hi a chhài thlûk ve theih mai le?” tiin fiamthû a thawh a, a nui hak hak a! Khami ṭuma mi ropui pathum Rev. Dr Zairema, R.K.Lianzuala leh MC Lalrinthanga te chuan mual min liamsan ta. Khami ni-a kan hlimzia kha sawiin a siak lo; kan tlêm na vàng vàngin tû dang kan ngâi bîk lo. Rev. Dr Zairema tû leh faten thingpui leh a hmeh tui tak min tumsak leh nghâl bawk si. June 30, 2006 Zirtàwpni kha ka tân theihnghilh chî a ni lo!

September 1, 2022-a ka nau MC-a ka va râl chu lènpuitu kan ṭhahnem viau a; a pui lah kan pui bawk! MC-a kha Lal Chhûngkua páwla mi a ni tih ka hre ná a; kan inkawm ṭhin lâi khân sakhaw thil kan sawi ngâi lo. Keimahni phùl phùl khân chawngphûl sih sawm ang maiin kan phûl luai ṭhin a; a chângin tute emaw tui takin kan rêl vêl mai mai ṭhin! Thlàn nghahnaa lo lêngte chuan hla an han sà a, kan thiam ve loh lam hla an tuipui hle. Pa pakhatin Lal Chhûngkaw Pathian thu pawm dàn a rawn paupui chiam a; taksa thawhlehna thlengin a sawi bo ta emaw tih mai tùr a ni. A dawtah ka ding ve a. Bible zir chian ngaih thû te, Bible hi pawh-fàn ang deuh a ni a, duh duhna lamah hian kan pawt fân mai zawng a nih hi tih thû te, rin dàn hrang hrang ni hlawm mah ila, Isua ringtu tawh phawt chu khi lamah kan chho vek ang a, rin âiin kan rual hak ang ti tein fiamthu ti tak ka han thawh hmasa vêl a. Ka thu tàwp nân erawh chuan Phil 3.21 tlawh chhanin mitthi thawh lehna thû tlêm ka sawi ta a. MC-a kalsan a nupui Apuii leh an fanu leh chhûngkhat laina tân ka ṭawngṭai bawk.

Ka bulah khân pa pakhat, sàr ṭha vengvawng tak, kèl mei chen leka sam ṭâwn teuh hi a ṭhû a; kan inbe hran lo, tu nge a nih lah ka hre hek lo. Ka dawtah thû a sawi ve a, Lal Chhûngkua dintu Rorêlliana a lo ni reng a! Ani chu thusawi thiam tak a ni a, a dang nãlah kan mite an tlu duak palh ang tih pawh a hlauhawm deuh rum rum! V.L. Zaikima min hrilh leh dân chuan MC Lalrinthangan Mizo zînga thu sawi thiam a tih mi pathum chu Laldênga, Lalduhoma leh Rorêlliana an ni a ti alâwm!

Ka thu tàwp nân chuan ka nau MC-a’n Kei, a û thusawi chungchâng a ziah hi ka’n hmang teh ang. Kumin KṬP General Conference-a ka thusawi khân sawi a hlawh hle mai a. MNF phei chuan an helh zual bîk a; chûng zînga pakhat, David Sailo hming phuahsak kha han hawh ve ta mai ila, ‘Kill Them All-a’ phei kha chuan pulpit-a sawi chî loh sawiah min puh hial a nih kha! Mahse, ka ngêng a chhun chuang lo. Thuthlung Hlui zir bing ka ni a, a chanchin ka zir ngun êm êm zàwlnei Amosa kha lo tho lehin thû rawn sawi ve ta se, ka sawi âia nasa khân a rawn sawi záwk ang!

May 19, 2022-ah khân Vànglaini chanchinbûah ka nau MC Lalrinthanga chuan ka thusawi chungchâng kha hetiang hian a rawn ziak a. “Revd Chuauṭhuaman KṬP Inkhâwmpui liana a thusawi hi rorél lâi MNF party tân chuan inngaihbel loh theih a ni lo a; Congress Party nên a hmer kawp a ni tih pawh a chiang hle. A chhan chu ‘kum 34 deuhthàw rorêltute’ a tih avàngin MNF leh Congress Party lo chu a huap thei lo. Kei chuan huat thûa la loa insiam ṭhat nân hmang thei ila ka duh a. Chu mai bákah Revd Chuauṭhuama hian dâwt leh thu dik lo a sawi àwm rêng rêng ka hre lo; thu dik tak vek a sawi niin ka hria,” tiin.

Ka nau MC-a khân a hun hnuhnung lamah pawh a û thû chu a la pawm thiam hle zêl tih ka hriat khân ka lâwm hle a ni. A nupui F. Chhûnghnmi (Apuii) leh an fanu neih chhun MC Lalrokimi chu Pathianin awmpui zêl rawh se.