Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

KING CHARLES III

Kei áia kum 1 leh thla 9-a naupang záwk Prince Charles Philip Arthur George chu September 8-a a nu Queen Elizabeth II thih ták avàngin United Kingdom Lal a lo ni ta a, a hming 4 zîngah hian Lal a nih ták avànga a hming put tùr a thlan chu ‘Charles III’ tih hi a lo ni ta. Tûn hmáin Charles hming pûin mi pahnih an lo lal tawh a. Charles I kha November 19, 1600-a piang a ni a; March 27, 1625-ah lal ṭanin January 30, 1649-ah tihhlum a ni. Charles I pa kha Scotland lal James VI a ni a, House of Stuart chhûngkuaa ni a ni. Kum 1603-ah James VI chu England lal a lo nih khân England-ah chuan James I a ni ta thung a. James I huna kohhran tâna thil pawimawh tak chu Bible lehlin thar Authorised Version (AV), US-ah King James Version (KJV), kum 1611-a chhuah kha a ni. Charles I pawh a pa James I kha England lal a lo nih tákah khân England-ah kal vein a hun tam záwk England-ah a hmang a. Lal a nih hnûa Civil War-ah khân a chak lo záwkah ṭangin tihhlum a ni a; lal dinhmun tiboin Oliver Cromwell-a hoin Commonwealth of England, Scotland and Ireland an din ta a nih kha.

Amaherawhchu, Commonwealth of England, Scotland & Ireland chu a ding rei ta vak bîk lo. Kum 1660-ah chuan Charles I fapa Charles II chu England lal a lo ni ve ta thung a; kum 1685 thleng a lal a. Ani lal chhûng hi England history-ah chuan ‘Restoration period’ tih a ni nghe nghe. Charles II lal hmá Puritan period-ah khân an duh kherkhiap avàngin mipui vàntlâng intihhlimna lam thlengin an khap fâi deuh vek a. Charles II a lo lal hnûah erawh chuan khatiang intihhlimnate kha tihthar leh a ni ta a; hun hlimawm tak an lo hmang leh thei ta a. Chu vàng chuan Charles II pawh ‘Merry Monarch’ an tih phah hial a ni.

Charles II thih hnû kum 337-ah Septem­ber 8, 2022 aṭangin Charles III chu United Kingdom Lal a lo ni ve ta thung a. September 6-ah Queen Elizabeth II chu British Prime Minister atâna thlan thar Liz Truss chuan Balmoral kulh, Scotland-ah han hmuin Queen Elizabeth II chuan Liz Truss chu sawrkar siamtîrin Prime Minister thar ah a lo ruat a. A tûk leh lawk September 8-ah chuan Queen Elizabeth II chu a thi ta mai a; a thih veleh chuan Prince Charles chu ‘automatic’-in United Kingdom Lal a lo ni ta a; a hming 4 zînga a hmasa ber Charles chu lal a nihna hmingah thlangin King Charles III tih a ni ta a. September 10, 2022-ah St James Palace-ah Charles III Lal nihna chu ropui leh urhsùn takin dah ngheh a ni ta a ni.

British-in Prince Charles-a Lal atâna an dah nghehna inkhâwm urhsùn leh puithû taka an kalpui dàn aṭang hian zir tùr pawimawh tak kan nei ang; engkim awmze nei takin fel thlarh leh zahawm taka tih vek a ni. Queen Elizabeth II thih ták avànga amah hriat rengna ‘Service of Remembrance’, St. Paul’s Cathedral-a an neih pawh kha urhsùn leh puithû taka tih vek a ni a; an zaipâwl kha tui luia zai hmâ aṭanga sîr sâwn zâwnga inthên nghîng siau siau an awm ve lo! Zahawm tak leh tih tak zetin uluk takin an zâi a; an âng pam mai hlawm a nih kha! Khâng aṭang khân zir tùr kan neih a rinawm.

Thil dang deuh, khami ṭuma hun rawn hmangtu Pastor-te kha ‘The Revd’ tih vek an nih kha; chûngte chu- (1) THE VERY REVD ANDREW TREMPLETT, (2) THE REVD CANON DR NEIL EVANS (3) THE RT REVD RT HON DAME SARAH MULLALLY, Bishop of London te an ni. Hmân kumah Mizo pa lãr leh mi ropui tak Lalhmingliana Saiawi (IAS Rtd) khân “‘Revd’ tih hi mi hman pawh ka hre ngâi lo; Bihar hmun khatah erawh chuan ka hmu ve,” a tih kha, tûnah thlàn ata lo tho lehin BBC kha lo en ve ta sela chuan ‘The Revd’ tih an hman chu chiang mangkhèngin a hmu ve tawh ngei ang! St Martin-in-the-Fields Vicar erawh kha chu tûnlâia hman thar angin ‘The Rev’d Dr Sam Wells’ tih a ni a. BBC thupuanah Westminster Abbey Dean, The Very Rev’d David Hoyle hming kan hmu bawk. Scotland ramah kha chuan kaih tàwi hmang loin ‘The Reverend’ tih an hmang vek thung.

King Charles III hi kei áia kum 1 leh thla 9-a naupang záwk a ni kan tih tawh kha. Kan naupan lâi aṭangin a chanchin hi ka chhui ve char char a. Kum 1962-ah khân Scotland rama Gordonstoun Boarding School-ah lehkha a zir ṭan a. Kum 1963-ah khân Govt Mizo High School-a ka kal ṭan tirh, Down Hostel (tûna Zàrkawt Biak In hmun)-a kan awm lâi khân chanchinbu-a ka thil chhiar pakhat chu Prince Charles-an thil a tihsual avàngin hrem a pumpelh bîk loh tùr thu a ni ve tlat mai! Tûnlâi hian sikula naupang hrem chungchâng a lãr hle a; British Lal Queen Elizabeth II fapa Prince Charles meuh pawh khân Boarding School-a a kal lâiin hremna a lo pumpelh bîk îkhâw lo a nih chu!

Ka el rual loh King Charles III nèn hian inanna pakhat kan nei. Cambridge Univer­sity-a zir chhuak ‘Cantabrigiensis’ (Cantab) kan ni ve ve! Ani chu Tezpur jail-a ka tàn hlàn khân Cambridge University-ah October 1967-ah a lût a; a luhna chu Trinity College, Cambridge University hnuaia College 31 zînga College ṭha ber, lian ber leh hausa ber a ni. Khawvêl pum puiah College pakhatah chuan Trinity College aṭanga hian Nobel Prize hmu pawh an tam ber a, mi 34-in Nobel Prize an dawng tawh a; Cambridge University aṭang hian Nobel Prize dawng hi 121 an awm tawh a ni. Ka luhna chu St. John’s College chu Trinity College ṭhenawm chiaha awm a ni a; Trinity College dawta Cambridge University hnuaia College lian ber leh hausak lamah pawh a dawttu a ni a; ram neih zauah phei chuan Trinity College áiin St. John’s College-in ram a nei zâu zâwk. Keimah ang bawka St. John’s College chhuak ve bawk chu India Prime Minister hlui Manmohan Singh kha a ni a; tûnah pawh Manmohan Singh chu St. John’s College Hononary Fellow-ah dah a; a hming hian India mi tân scholarship an siam bawk.

Mi pakhat USA-a kal tùrin ‘India rama lehkhabu awm zawng zawng a chhiar zawh hnûah US-a a kal dâwn’ thu a sawi uar thiam ang deuhin, keiin Tezpur Jail Library-a lehkhabu awm zawng zawng, Harold Robbins-a thawnthu bûte thlenga chhiar chhuah vek ka tum lâi khân Prince Charles chuan Cambridge University-ah BA a lo zir ve laih laih a. Security prisoner kan nih avànga thla tin pocket money Rs 5 kan dawn kha khâwlin, Prof. Peter Alexander-a buatsaih ‘Shakespeare’s Complete Works’ bû chu ka lei a; thiam leh thiam loa ka chhiar ve nuap nuap lâi khân Prince Charles chuan BA Tripos Part I-ah archeology leh anthropology zirin Tripos Part II-ah history a lo zir thung a. Prince of Wales a nih avàngin BA II year a zir lái hian University College of Wales, Aberystwyth-ah Welsh History & Language chu term khat a zuk zir bawk.

Kei, Tezpur jail tâng chhuak, chak vak lo khân Kolasib thlang lam mêl 6 vêla hla, Jambira lui kama ni tin titih, fûr khaw chhe hnuaiah hah thikûla hlo ka thlawh lâi khân Prince Charles chuan June 23, 1970-ah Cambridge University aṭangin BA degree min lo dawn khalh thawt thawt pek a. Lehkha thiam thei tak a ni lo maithei, BA chu Grade 2.2-ah a pass a. Mahse, British lal chhûngkuaah Cambridge University-a zir awm chhun leh graduate hmasa ber a ni. August 2, 1975 khân MA degree pêk leh a ni a; Cambridge University leh Oxford University-ah chuan MA degree hi post graduate degree ni tawh loin ‘academic rank’ a ni thung a; BA pass aṭanga kum 5 hnu lamah MA degree hi an hlàn ṭhin. King Charles III hian keini ang, mi naràn ang hian a degree hi ziak dâwn ta sela chuan, King Charles III, MA (Cantab) a ti ve ngei ang!

Kum 1988-1990 chhûnga Cambridge University-a ka zuk zir ve lâi khân Prince Charles-a pa Prince Philip kha Cambridge University hotu ber Chancellor a ni a; hun pawimawhah chuan Cambridge-ah a lo kal zeuh zeuh ṭhin. Kum 35 chhûng (December 1976–June 2011) kha Prince Philip chu Cambridge University Chancellor a ni. Prince Charles-a farnu Princess Anne pawh kha Cambridge-ah a lo kal a; kan fanu Elsa kalna St Luke’s School pawh a tlawh nghe nghe a ni.

Vawi khat chu BBC-ah Prince Charles an kawm lâi kha ka en reng a. Tûnlâi hian Mizo ṭhalâiten Mizo ṭawng an thiam lohzia kan sawi ṭhin a nih hi! Chutiang deuh bawk chuan British-ho khuan ṭhalâi lamin an ṭawng an thiam ṭhat táwk lohzia an lo buaipui ve tho a ni ang, Prince Charles an kawmnaah pawh chuan English thiam pawimawhzia an sawi uar hle a. Prince Charles thusawi ka la hriat reng chu, “Ka Secretary-te pawhin English an thiam lo hle; lehkha an rawn buatsaih hi siam ṭhat ngâi a tam hle ṭhin,” tih a ni ve tlat mai!

Queen Elizabeth II thihna hmun kha Scotland rama Balmoral Castle a ni a; Aberdeen khaw thlang lam mêl 50 vêla hla a ni. King Charles III kha Aberdeen aṭangin London-ah a thlâwk hâw a, dârkâr khat pawh a thang lo emaw ni? Queen Elizabeth II ruang pawh Aberdeen aṭang hian London-ah phurh hàw ve mai àwm a ni a; mahse, Scotland lal a nih miau avàngin Scotland khawpui Edinburgh-ah Pathianni (11.9.2022) khân motor-in phurh thlâk a ni ta thung a. Hei pawh hi Aberdeen aṭanga thlawhnaa phurh thlák mai àwm a nih lâiin kawngpui dungah mi tam takin chibai an lo bûk theih nân motor-in an kalpui ngat pek a nih chu. British-ho khuan kawng awlsam nazawng hi an zawh duh hauh lo pek a nih chu!

Balmoral aṭanga Edinburgh inkâr kha mêl 175 a ni a, dârkâr 6 an thang a ni. Queen Elizaabeth II ruang an phurhna motor hmâah motor cycle pakhat a tlân a; a hnungah ruang phurhna motor ang deuh 7-in an zui a. Chumi hnungah chuan motor cycle eng emaw zât leh ambulance motor 3/4 vêlin an zui leh bawk. Balmoral Castle aṭanga Queen Elizabeth II ruang phurhna motor WP 4597 bawk khân Edinburgh St Giles Cathedral aṭangin thlawhna ṭum hmun thlengin a la phur ta zêl a nih kha! Queen Elizabeth II ruang phurhna motor tlân zar zar lâi ka hmuh khân, “Nam a ngâi ve lo chu a ni phawt mai a,” tiin ka lo ngaihtuah vêl mai mai a! Ruang phurhna motor pawh an nei changkãng bîk hle!

Kawng dung hmun tam takah khân phùl lem phah tuipui berten an awh êm êm tùr hmun ruak a tam hle mai bawk a. Sâp ramah erawh khu chuan phûl lem phaha lem chan âi chuan phûl tak phaha a tak rama chèn an duh záwk! Ka luhna St John’s College compound-a phùl tak kha kum tin an khawk a, a hnuaiah lei ṭha an dah ni maw? College Fellows chin lo chu a chunga kal pawh an phal lo nia; a kamah kan bawk ngam ve ṭáwk chauh a ni!

London-a Buckingham Palace chheh vêl hmun ruak anga langte khu Mizorama awm ni ta sela, Assam Rifles ram pawh mi 50 hnéna pe phal mai Revenue Department hian tûte emaw an sem ral leh vek tawh ang! Minister, MLA leh officer lianhoin tháwkna awm mang lo khawpa inhnaihin in an sa duh mai àwm e! Semthiama-teho hian!

King Charles III chu United Kingdom Lal a nih ták avàngin Scotland, Northern Ireland leh Wales ramahte chuan Lal a nihna puan a ngâi a. Khatianga an puanna buatsaih dàn vêl kha a hmuhnawm a; thil an lák urhsùn thiamzia leh puithûna an la vawn ṭhatzia aṭang khán zir tùr kan neih a rinawm. United Kingdom-ah khuan English hmang ṭheuh ṭheuh pawh an lam dàn a thuhmun vek bîk lo a; chu tak chuan Cambridge University-a Professor ka hrawnte min hriat chhuah thartîr a. Dr Mackintosh-an Scottish lam ṭãlhin Sam (Hebrew) min zirtîr a; Prof. Graham Davies-an Irish lam dàn, riãt nakin Term 3 min kaihruai a. Ka pu duh tak The Revd Prof. John Emerton erawh chuan English pachal dik tak lamin a lam chhum hmek hmek thung! English lam dàn hrang hrang kha King Charles III lala an puannaah khân ka lo hre thar leh a; lung a lêng veng veng thei alâwm le!

Kei áia kum 1 leh thla 9-a naupang, kei áia inches 2-a sáng zâwk bawk King Charles III khu ka beisei áiin a lang upa tlat mai a. United Kingdom Lal ah kum rei tak awm se ka duhsak teh lul nèn, a lal rei lo palh ang tih ka hlau rum rum mai. A kal vêl pawh a kûn deuh khun khun a; a kut zungṭangte lah chu a vûng emaw tih tùrin a hràw hruih mai bawk a. A nû kha a dam rei si, a lalna kha a thlah phal mai bîk si lo; King Charles III khuan Prince of Wales nihna, dàn ang taka an pêk aṭangin kum 53 zet a nghâk zuk nia! Lal ták vêkah chuan rei thawkhat tak lal ve hrãm teh se! ‘Cantabrigiensis’ ka nihpui King Charles III, MA (Cantab) khu duhsakna sâng ber ka hlàn ve e!