Guest writer
Revd Chuauthuama
KAN KAWNGTE HI!
Kumin chu kum dang zawng aiin rawngbâwlin Mizoram khua ka tlawh tam a. Kan ram hruaituten ‘India ramah kan kawng a ṭha ber” an tih loh leh “India ramah electric kan nei ṭha ber” an ti ṭhin a. Hêng thil pahnih hi a tak a nih leh nih loh chu zinnaah hian a hriat khawp mai. NLUP pawh hi kan hlawhtlinpui tak meuh em tih zinna khuaa mite zawh zauh châng ka nei bawk a. Khawchhak lam khaw pakhata Kohhran Upa, pa ràwn kai tih hriat tak mai chu “NLUP hi in khuaa miten an hlawhtlinpui bawk em?” ti-a ka zawhin ani chuan, “Two-wheelers an neih phah hi an hlawhtlinna chu a ni ber mah ná!” tiin min chhâng.
Electric neih ṭhat leh ṭhat loh hi zin nawm leh nawm loh hriltu pakhat a ni. Electric an neih ṭhat chuan khua lum deuh pawh ni se, fan kan inchhèm daihtîr thei a. Biak inah emaw kohhran hall-ah emaw electric a awm chuan lum hrehawm tuar loin kan awm thei a. Electric a awm ṭhat loh erawh chuan tuar hrehawm khawpa khaw lum châng a tam mai. Mizoram hi a kum a têlin a lum tawlh tlawh emaw tih tûr a ni a; hetiang a lo nih ták zêlah chuan electric chauh ni loin tui hnianghnàrna khuaa kal chu a nuam bîk.
Thil dangah han pakai leh lawk ila. Mobile phone hi kan hmang ta fur a. Mizoram mipui zât deuh thaw Mizoramah mobile phone hman a ni a; mi pakhatin Sim Card pahnih pathum neih avàngin a tam phah zual a ni ang. Tûnlai chhanah mobile phone hman hleih theih lohna khuaa zin chu a khawharthlák lek lek ta mai. BSNL hi a tîr ata ka lo neih ve laklawh tawh kha a ni a; mahse thingtlângah hman theih mang lohna khua a tam hle a. Airtel hi hmun tam berah a hman theih tlângpui a. Hmun kilkhãwr lutuk ni mang si lo Sim Card pahnih pathum ken pawha hman hleih theih lohna khua a awm nual!
Kawngah bawk lêt leh ta ila. Tûnlaia Mizoram kawng chhiatzia hi chu sawiin a siak lo tak meuh a. Sawrkar hruaituten “North East India-ah kawng kan nei ṭha ber” an tih hi tak tak a nih ngai chuan North East India-a state dang kawngte chu a va chhe lulai dâwn tak êm! Kumina ka zin ve tawhnaah Sesawng aṭanga Dârlàwn kawng a ṭha deuh ber. Aizâwl aṭanga Tuirial inkâr erawh a chhe viau lawi si. Bâwngkâwn aṭanga Tuirial inkâr kawng heti taka a chhe rei mai phei hi chu sawrkar mualphona a ni. Hmân ni-ah Airfield Vêngthar Biak Inah rawngbâwltu seminar kan nei a; kal lamin dârkâr 2 ka thang a, haw lam erawh chu zàn dâr 8 hnu lam a ni bawk a, dârkâr 1½ ka thang thung. A hnaih tehlul nèn, a makin a râpthlák e!
Lêngpui kawng khu thlawhna ṭum hmun panna a nih avàngin a ṭha deuh a. Lêngpui aṭanga hmun dang panna kawng erawh chu chhe hneh ve tak a ni lawi si! Inrinni zànah Lêngtê-ah inkhâwm tûrin Bolero-in kan kal a, lâm ni si loah chuan kan sawt nasa ngei mai! Pathianni zîng dâr 7.30-ah Hmunpui panin Bolero-in kan kal leh a; khaw thlen hmaah chirhdiakah kan tâng ta tlat mai a; kê-in khua chu kan pan chho ta a! Inkhâwmnaah Pastor-in motor min nawr chhuahsak tûrin KṬP chu a sâwm ta ringawt. Muaphothlák haih haih tak a ni tih hre thiam sawrkar nei ila.
August 25-ah khân Khawthlang Presbytery Kohhran Pavalai Meet-a thuhril tûrin Bawrai-ah ka zuk kal a. Hmân deuh lawkah khân Mamit-a Sumo service pakhat driver-in a motor hnungah “Mamit kawng chhe lutuk hian min tichau” tih a târ avàngin Mamit DTO-in chung lam aṭanga thupêk hmuin phalna a tihtàwpsak tih thãwmte kha ka lo hre ve a. Khawi kawngah tak min kalpui ang maw tiin ka lo ngaihtuah rilru ve deuh a. Mamit kawnga kal loin Durtlâng lam aṭangin Bairabi kawngah kan kal ta zâwk a. Kan chuanna Sumo khalhtu kha a thiam angreng bawk a; khawi laiah mah tànna nghet nei loin Bawrai chu tlai lam dâr 5 vêlah kan thleng ta mial a. Amaherawhchu, sawi leh sawi hnu, mobile phone pawh charge hleih theih mang loh khawpin electric a awm ṭha lo hlauh a. Power bank 2 ka keng hlauh a, ka inring fuh ta phian! Tui erawh a tam tâwk a, khua lum hle mah se inthlahrung lo takin ka inbual thei thung.
Bawrai aṭanga kan hâw lam buaithlákzia erawh sawiin a siak lo. Bawrai aṭangin zîng dâr 6 hma deuhin kan chhuak a. Pathianni zànah khân ruah tam tâwk tak a sûr bawk si a, engtiang taka harsatna tâwk ang i maw tihrilrûk loh theih a ni lo. Ka chuanna Sumo chu a hmasa ber a; Zamuang kan pelh hnu rei vak loah tuihâwk tling nu khûih mai, a chheh vêl diak kãwi hlarh bawk si chu driver chuan a’n dai thaih mai a; kan tâng ta nghal chât mai a. Hun rei fê kan tâng a; mahse a tâwpah chuan eng emawti tiin kan chhuak thei ta hrâm a!
Chipchiarin sawi zêl lo mai ang. Tlawng lui kan thleng a, lei kam thlang lam chu diak kãwi thawkhat mah se, chuti taka kal harsa khawpin a awm lo hlauh. Tlawng lei chhak lam, Bairabi lam erawh chu a kãwi zûk mai a, motor rah tûr kawng khal
ṭha lai thlan tûr a awm lo. Sumo-a chuangho chuan kêin lei chu kan zawh a; Bairabi Police check gate kan pan phei a. Sumo driver-ho kha engtin nge an rawn inkhalh chhuah phei ang tih chu ngaihtuah thiam a harsa hle. Dâr 11 hma hretah Tlawng lei kan kân a; dâr 2.30-ah Sumo-te pawh an lo thleng phei kim thei a. Bairabi aṭanga tractor kal phei khân a rawn hnuk chhuak hlawm a ni ang.
Bairabi Police check gate aṭang chuan tànna nghet lutuk nei loin kan kal ta zêl a. Rêngtekâwna Sanjana Hotel-ah tlai dâr 4-ah tûkṭhuan kan ei thei ta ṭâwk a. Sumo driver-ho pawh an hah nangiang. Sumo 7 inzui kan ni a; tlai dâr 4-a tûkṭhuan ei khamah chuan Aizâwl lam panin kan inzui leh ta thliai thliai a; Khuangpuilâmah Sumo ṭhenkhat chu repair a ngaih nual avàngin an lo châwl a; kan chuanna pawh a ke pump ṭhat a ngaih avàngin kan châwl ve a. Ni pawhin tlák zai a lo rêl ve mêk a. Kan tlân zêl a, khawthlang lam Sumo driver-ten Durtlâng lam kawng hi an ngaina tlat lo mai a. Keiniho pawh tlângdung kawng, buaina tûr awm lo zâwka kal ta lo chuan Sairâng kawng min zawhpui a. Kawng lakah kan buai leh palh ang tih hlau rilru pûin kan kal zêl a.
Khamrângah motor lian inpêl tûr an lo ngîr khup mai a. Rei vak lo kan din hnûah chuan motor liante chu kan tlân pêl ta zêl a. Khamrâng pelh hnu lawk, metal road pawh ni lo, rawra vawm darh ni âwm tak, feet 100 zeta thui tûr kan thlen chuan tuihâwk nèna inpawlh nuaih mai kawng chhoah kan hmaa Sumo chu a tâng ta. Kan chuanna driver chuan a han buaipui chiam chung pawhin tihngaihna a awm lo. Rawra lian pui pui, Sumo-a chuangten ‘Pu Hâwla rawra’ an tih fiamthu chuan Sumo chu a rêp ta tlat mai a. Hun eng emaw chen hnûah chuan kan chuanna Sumo driver chuan kan hmaa Sumo tâng sîrah chuan kal theih ni-a hriain min khalh chho ta a; harsa lutuk loin Sumo tâng chu kan hêl thei a. Hma lam kawng rem chinah min va dah a; Sumo tâng buaipui tûrin a lêt leh ta a ni.
Pathian thil siam zîngah mihring kan chungnung ber a; ngaihtuahna fîm hmang theiin min siam a. Keiniho chuanna Sumo-te chu tâng nghet hle ṭhin mah se, thluak hmang thiam driver-ten eng emawti tiin an tichhuak leh mai ṭhin. Chuti ni ta lo sela, kan tâng hlen mai dâwn emaw a ni ang! Bawrai aṭanga zîng dâr 6 hma deuha chhuak kha, India rama kawng ṭha ber nei inti State-ah hian Aizâwl kan thlena kan in ka luh meuh chuan zân dâr 10 a ri chiah a ni. Kum 1998 khân Holland-ah thil zirin thla khat ka zuk thang a; kan ṭhian khawvêl hmun dang aṭanga lo kalten Laptop an rawn keng a, ‘email-ah chhûngte lehkha ka thawn’ an ti vêl a. Kan training zawh dâwnah paper ziah tûr a ni a; mi dangin computer an hman laiin kei chu electronic typewriter min rawn chhawp a, chu pawh chu typewriter pângngai a nih loh avàngin a tirah chuan ka hmang thiam ṭhaṭhum lo lehnghâl a! Chumi ṭumah chuan, “Computer ka hman thiam hma chuan foreign-ah ka zin leh ngai lo ang,” ka ti a. Chutiang deuh bawk chuan Mizoram khawthlang lam kawng hi rûlngân vun ang maia a màm zar hma chuan ka zin leh lo ngai ang tih palh mai a awl ṭêp alâwm!
Sumo chhûng titi tlêm han sawi tel hrãm ila. Mi ṭhenkhat chuan, “Heti taka kawng siam ṭha thei lo chu inthlan hunah pawh thlan leh tlák an ni lo,” an ti bawrh bawrh a. Mi dangin, “Inthlan dâwnah meuh chuan pawisa an rawn sem leh ang a, in vote leh tho ang....” an ti ve bawk a. Khâmrâng daia kan han tâng leh kha chu motor rêptu “Pu Hâwla rawra” an tih kha ngeiawm tak a ni. Kum 2000-ah khân Champhai Zotlângah Presbytery hmangin Synod Sumo-in ka kal a; kan haw lam chu kan Sumo kê chu chhûng lamah a lût tlûih mai a; tlân zêl ngaihna awm ta hek lo, Kâwlkulh Pastor Quarters-ah kan dah a, Taxi-in kan hàwsan ta a. Chumi ṭum chuan Synod Office-a motor enkawltu hnênah, “Tûn chinah chuan Sumo min hmantîr tawh suh,” ka tih phah hial.
Tûnah erawh chuan Sumo ṭhatzia ka hmu ta thung a. Heti taka Mizoram kawng chhia ngamtu hi Sumo bâk a awm dâwn em ni? Sumo Service-ho hi Mizoram kawng chhe theih tâwpah pawh mipui rawngbâwlin an tlân hrâm hrâm a. Mizoram Transport Department-in an hnênah hian lâwm thu sawi sela; Mamit Sumo driver pakhat rîkrâp mai mai ai chuan a lâwmawm zâwk ang.
Sumo hi Tata Motors-in kum 1994-ah khân seat 10 lenga siamin thingtlâng leh khawpuia hman tûra duan a ni. A hming ‘Sumo’ hi Tota Motors motor design lama hmahruaitu Sumant Moolgoankar hming bul lam leh Japanese wrestling Sumo aṭanga phuah a ni a. Japanese wrestling Sumo infiam mite ang maia chak a lo ni. Long Live Sumo! Sumo Zindabad!