HRIPUI, ṬAM, INDONA & LIRNGHING

Kum 1991-ah Lungleia kan awm tirh khán vawi khat chu Chanmari Kohhran Committee, Kohhran Hmeichhe Committee leh KṬP Committee member-te nèn Pathianni chawhnu inkhâwm bànah kan inkàwm ho a. Pastor chuan, “Eng thû nge sawi ila min duh?” tiin a záwt a; nûho chuan, “A lo kal lehna lam hi sawi ve ula,” tiin an chháng a. Revd C. Lianhmingthanga chuan, “In duh angin kan sawi hnãi lo mai thei a ni,” a ti a! 

Hmàn nî-ah facebook-a ka thu ziah chhiar ṭhintu engineer pakhat chuan, “Hripui te, lìrnghîng te hi rawn ziak ve la,” min rawn ti a. Kei chuan, “Ziak ta pawh ni ila, i beisei ang chuan ka ziah hmèl si lo a le!” ka ti rilru a. Tûn ṭumah hian ‘Hripui, Ṭàm, Indona & Lìrnghîng’ tih thupuia hmangin ka rawn ziak ta poh chu a nih hi. Thuthlung Hluiah hripui léng chanchin kan hmu zauh zauh a; a chhan erawh chu Pathianin tûte emaw a hremna a ni ber. Aigupta mite kha hripui chi hrang hrangin a hrem a; mahse Pharaoa thinlung khauh a kiang thei lo. A tàwpah fa tìr thihna hripui zan khat thil thûah a lo thleng a le, a rang a rangin Israel fate chu Aigupta aṭangin a chhuahtîr ta a nih kha.

Thuthlung Hlui hunah khàn ṭàm tlák thû kan hre ṭhin. Jakoba huna ṭàm tla kha a nasa nangiang a ni ang, a tàwpah chuan an chhûngkaw member 70 zet kha Aigupta-ah an pêm ta a nih kha. Chutah chuan Israel fate chu Pathian hnam thlan atán buatsaih an ni a; hnama hriat tham loh kha hnam ropui tak an lo ni ta. Elimeleka hun laia Bethlehem-a ṭàm tlák vàng khán an chhûngkua chu Moab ramah ṭàm tlànin an kal bawk a; an chhûngkaw mipa zawng an zuk thi mang vek a. Elimeleka nupui Naomi leh a monu, Moab nuthlàwi Ruthi chauh an lo kîr leh a; kha thil thleng kha Davida thlahtu bul inṭanna pawimawh takah a ṭang ta hlauh nia! 

Tûn thlengin indona ramah chuan ṭàm a tla ṭhin a; indona leh ṭàm tla hi a lû leh a mei inzawm ang deuh zat a ni a. Mi tam takin Indopui III a thleng ang tih hi an hlau hle a. Tûn hnaiah India leh China sipaite an inhmu thiam lo a; India sipai 20 vél an thi a. China sipai eng zát nge thi hriat chian a ni ve lo náin India sipaite sawi dàn chuan 40 lái thi tùrah an ngai. Silai hmanga inbei loin kut tum hmanga inhel nuai an ni a; lung leh talhtum erawh chu an chelek nasa viau a ni àwm e. Chu thil thleng avàng chuan mi ṭhenkhat chu an lo mangang leh hman tawh a; indopui ti chhuak tùr anga ngai hial pawh an awm. Mizote hi kan mak angreng a; China rál hlau réng réng hian kan awm a. Chutih laiin lehlamah mi ṭhenkhatin ‘Welcome China’ an lo ti mék bawk a! 

China rál - khawchhak lung lum hlauin mi ṭhenkhat chu Champhai bul Tlángsâmah an inbáwk hrang hlauh pek a; a delh hmasak nih a tum emaw ni? Chutih láiin ṭhenkhat lah Lungléng lamah an insawn phei bawk a. China rál hi lo lian tak tak ta sela, Aizáwl aṭanga Lungléng te lek lek chu an tán ban phák a harsat loh dáwn tehlul nèn. Ram buai tirha India sipai lo lût kha Selesihah khian an lo káp a ni àwm e; anni India sipai lah kha an diãu lo nasa mai. An laipuiin Kelsih dáia MNF awmte kha an va sái a ni àwm asin; chutiang deuh chuan Lungléng te lek lek zawng China laipuiin a káp pha dáwn ém! Tlànchhiat ták vékah Bangladesh-ah tal chhuk àwm alâwm! 

Coronavirus hripui chuan khawvél min chawk buai hneh ngei mai; ram ropui a zuah lo a, ram rethei pawh a kal kán bîk bawk hek lo. Mizote chu kan invéng hneh angreng viau hi a làwmawm tak zet. Covid-19 hripui vei kan neihte chu hmun dang aṭanga lo hãwng an la ni vek mai a; tualchhûng mipui vàntláng zínga inkai darh kan la awm lo hi kan vànneihna a ni. He hripui do nána a ram pum huapa ṭan lákna pawh hi a fakawm tak zet a; a thim a vár thlu loa vangvat leh thosi kára duty-te an fakawm tak zet. Damdawi lama thawktute pawhin fak mawlh mawlh an phû. He hripui lèn laia Health Minister thothãng ṭha zet leh Chief Secretary zam ṭha tak kan nei hlauh hi kan vànneih lehzualna a ni. Tûn ang hunah hian mi ngúrchuai deuh Health Minister leh Chief Secretary nei ta ila, kan nasa lo ngawt ang.

Tûn hnaiah lìrnghîng kan buaipui leh ta thung; buaipui loh hleih theih pawh a ni lo, a nghîng zing ta mawlh mawlh ém bawk a ni. Khawchhak lamah a nghawng a lo na deuh a; tih chhiat a nei nual a, a pawi hle. A nghìn zin ták deuh avàngin khaw ṭhenkhatah chuan zànah in chhûnga riak ngam loin páwna riahna tùr siam táwkte pawh an awm ta hial a; an khawngaihthlák khawp mai.

Chutih lai chuan kan inhlauhsiak (inhlauh hmuh) lutuk palh ang tih a hlauhawm letling deuh tlat bawk. Thil kan hlauh tawh hi chuan hmuh loh loh tùr hi kan hmu mai ṭhin. Hmàn ni pawh khán Ṭàn tláng tlák lam Vaphai rama ‘Fiara tui’ an tih záwn véla chhûm hlãwm tla bing video kha a darh nasa hman hle a; lei hnuai aṭanga mei khu lo chhuak angin a thang chiam a nih kha. Kha thil khán mi tam tak chu a ti pháwklék hle a ni àwm e.

Lìrnghîng leh ṭék tla hi hlauh ngaihna vak awm lo, hlauh loh hleih theih si loh a ni. Ṭék tla hi ka hlau thei khawp mai a; mahse invèn ngaihna ka hre si lo. Ṭék tlák bur bur laia inkháwm tùra nihliap khuma han chhuah meuh hi chuan zàmawm ve tak a ni; mahse Pathian hian a hun takah lo chuan min senghawi bík dáwn lo a ni ang.

Kum 1998 November 12 chawhnu thlang herah khán Olive tláng chuanhnuai chhuah lam deuha Beth­phage biak in bula ka awm láiin khua a lo dur ta khup khup mai a; Israel rama ruah hmasa rawn thawh hun a ni réng a. Jerusalem hmàrthlang lamah chuan chhûm duk khûih mai hi a inbuan let tawp tawp a; khawpui ri dur dur kárah ṭék a tla chhuai chhuai bawk nèn, Isua lo kal tùr inṭam láwk emaw tih mai tùr a ni. Ṭék hlau mi ka ni bawk a, Bethphage aṭang chuan Olive tláng sáng lam panin chak takin ka chho a. Augusta Victoria Hospital bathlàr ka thleng chiah tihin ruahpui vànâwn a han sûr teh rêng a; a khát táwkin ṭek a tla sek bawk nèn. Khami ṭum kha chuan hmélhriat loh kárah ka zãm ru deuh; mahse engtia tih ngaihna awm si lo chu keimah ka inti rethei thlàwn mai a ni. Eng ém ti loin tûn hi ka thleng ta a nih hi. Isua lo kal ta thut se, vàna a làwnna Olive tláng aṭangin ka pan chho ve mai dáwn tihna a ni a; a samkhãi angreng phian dáwn chuan ka hria!  

Kum 1900 hnu lamah khawvélah lìrnghîng vawi eng zát nge awm tawh tih internet aṭangin ka en a; a lo tam hman tawh khawp mai. Khawvél hriat thama lìrnghîng chu kum 1900 hnu lamah India ram bîkah chuan vawi 21 a awm tawh a; hemi chhûng vêk hian China ramah chuan vawi 154 a nghîng thung. India ram áiin China ramah lìr a nghíng tam záwk a nih chu! Mizoramah hian lìrnghîng na tak lo awm ta sela, kan in tam tak hi chu kan thlàn a ni nghál deuh mai àwm e. Chuvàngin lîrnghîng lakah fîmkhur thiam chu a pawimawh hle ang; fîmkhur tih vànga hlãu phelêng leh lutuka awm erawh chu mahni intihrehawm zualna mai a ni dáwn bawk si. 

A tih dàn ṭha ber chu Pathiana innghah a ni; Pathian ringtute chu kan chungah eng pawh lo thleng se, thlamuang taka awm thiam tum hrãm hrãm a ṭha. Hlãu chung chunga thlamuan rúkna neih dàn kawng zawng ila. Pathian hnénah ṭawngṭai­in thlamuanna dîl ṭhin ila; ani chuan hlauhna kárah pawh thinlunga thlamuan­na dik tak min pe ngei ang.

Tûnlai thil thleng ngaihtuah hian mi tam tak chuan Isua lo kal leh a hnãi tawh a ni ang an ti. A dik alãwm; ni tin hian Isua lo kal leh chu a hnãi tial tial a ni. Engtin nge kan inbuatsaih ang? Johanan inbuatsaih dàn ṭha ber min kawhhmuh a, “Amahah awm reng rawh u; tichuan, amah chu lo inlár mah sela, a lo kalin a hmáah zak loin, huai takin kan awm thei ang,” a ti (1 Joh 2.28). 

Sáp thu hriltu hmingthang tak C.H. Spurgeon-a hnénah, “Naktûkah Isua lo kal dáwn ta sela, engtin nge i lo hmuah ang?” tiin an záwt a. Ani chuan, “Zîngah ka thawh hun pángngaiah ka tho ang a; chaw ei hun pángngaiah ka ei ang a; tichuan, hna thawk tùrin ka chhuak ang. Isua lo kal leh chuan ka hna thawk lái ngei hi min rawn hmu se ka duh a ni,” tiin a chháng an ti.