Guest writer
Revd Chuauthuama
AADHAAR - MI RETHEITE HAMṬHATNA TUR
Thuhmahruai: Mi tam takin Aadhaar Card kan nei tawh a; chutih laiin nei duh lo mi eng emaw zât an la awm thung a. Mizo zînga Aadhaar Card nei duh lote hi chuan sakawlh number a nih an rin vàng a ni deuh ber a. India ram hmun danga Aadhaar Card neih duh lote erawh chuan an mi mal zalènna (fundamental rights) kalha an hriat vàng a ni a; an hlauh vàng a ni ve lo. Khawvêl ram hrang hrangah Aadhaar Card ang hi an ti ve tho a; a hmingah Unique Identification Number (UID) an ti a; sawi dàn tlângpuiah chuan biometric enrolment tih a ni. UID ti tawh ramte chu - Africa-ah 4, America (North & South)-ah 8, Asia-ah 22, Europe-ah 38, Oceania-ah 2, a vaiin 74 an ni.
Aadhaar Card tih chhan: Khawvêla biometric enrolment ti ramah chuan India hi a bei nasa ber a ni hial ang; a chhan chu mi retheite puihna atân thil ṭangkai tak a nih vàng a ni. A lo inṭan dàn chu hetiang hi a ni. Kum 1985-ah khân Orissa-a Kalahandi khaw nu pakhat Phanus-i chuan retheih luat avàngin a fanu, kum 12 mi chu Rs 40 lekin a hralh a. Hemi chanchin theh darh a nih chuan mi tam tak an thinrim a. Chutih laia Prime Minister Rajiv Gandhi chuan Kalahandi chu a zuk tlawh a, an retheihzia chu sawiin a siak lo tih a zuk hmu a. Rajiv Gandhi-a’n he khua a tlawh hma kum 20-ah khân a nu Indira Gandhi khân a lo tlawh tawh a; anni nufain an tlawh inkâr kum 20 chhûng hian a
ṭha lama hmasâwnna pakhat mah hmuh tûr a awm lo.
Kalahandi aṭanga a kîr leh hnûah Rajiv Gandhi chuan officer lianho a ko khâwm a. Kum 1986-87-ah khân India-in chêng tlûklehdingâwn 37 chu buh leh lei tihṭhatna (food & fertilizers) atân a sêng a; chêng tlûklehdingâwn 59 chu Health & Education ah a sêng bawk a. Amaherawhchu hêng pwisa sèn ral zozai hian a tum ber mi retheite a thleng phák si lo. Thla rei lo tê hnûah Rajiv Gandhi-an Rajasthan a fang ve thung a, Orissa aiin a danglam chuang lo tih a zuk hmu a; State dangah pawh danglamna a awm chuang lo bawk. India mipui 40% aia tam mah chu BPL an ni. Rajiv Gandhi chuan retheihna tibo tûra pawisa pêk chhuah Rs 100 zêlah Rs 15 vêl lekin mipui a thleng tih a hmu a. Phanus-i leh a anpui chu India ramah hian maktaduai tam tak an awm a ni! Kum 2008-ah khân Planning Commission Deputy Chairman Montek Singh Ahluwalia chuan mi retheite tâna pawisa pêk chhuah chêng 1 zêlah pawisa 16 chauhin an hnên a thleng tih a sawi.
Unique Identification Authority of India (UIDAI): Mi retheite ṭanpuina tûr thil chu tih zung zung theih a ni hauh lo mai. Manmohan Singh-a Prime Minister a nih lai khân UIDAI chu June 25, 2009-ah Union Cabinet-in din a remti a. Chairman ah Prime Minister chuan Infosys co-Chairman ni lai Shri Nandan Nilekani chu a sâwm a; he hna hi Cabinet Minister tlukpui a ni. Nilekani chuan India mi tlûklehdingâwn aia tam daih chu chhinchhiah vek theih an ni ang tih a lo sawi tawh a. July 6, 2009-ah Finance Minister Pranab Mukherjee-a’n UIDAI tân chêng tlûklehdingâwn 1.2 a phalsak ta a ni.
Nadan Nilekani chuan a thawhpui tûrte a fawm khâwm a; chûngte chu Ram Sewak Sharma (1978 batch IAS, Jarkhand cadre, kum 7 chhûnga vawi 9 an sawn kual tawh) te, M.S. Srikar (IAS, Karnataka cadre) te, K. Ganga (Accountant General in Himachal Pradesh) te, Ashok Pal Singh (Deputy Director General, Indian Post & Telegram) te, B.B. Nanavati (IRS officer) te, Rajesh Bansal (from Reserve Bank of India) te hi an ni. Anniho hi miten an sawi Aadhaar tihpuitlinna tûra thluak bûrte chu an ni. UIDAI chu Ministry of Electronics and Information Technology huang chhûngah dah a ni.
Aadhaar chu eng ber nge?Aadhaar chu number 12-a biometric chhinchhiahna ti mai ila. Mihring hi tû mah inang chiah kan awm lo; kan danglam bîkna chhinchhawh awl lai ber chu mit nautê leh kut zungpui zia a ni. Aadhaar hi khawvêla biometeic Identity (ID) system lian ber a ni a; August 15, 2017 thlengin mi tlûklehdingâwn 1.17 chhinchhiah tawh an ni. World Bank Cheif Economist, Paul Romer chuan Aadhaar chu, “Khawvêla ID programme kimchang leh changkâng ber a ni” a ti hial! A hming tûr pawh hi an zawng nasa angreng khawp mai; rawtna chi hrang hrang a awm a. Chûngte chu - Pragati Number, Unnati Number, Vishist Number, Sewank Number, Mera Number tihte a ni. Sawrkar lam aṭangin VIP Number tih rawt an awm bawk a; mi ṭhenkhatin UID Number tih lâw lâw an duh bawk. A tâwpah Aadhaar tih an pawm ta a; a phuahtu chu Naman Pugalia a ni a, a awmzia chu ‘ṭobul, bulpui, innghahna’ tihna a ni.
Congress-in Aadhaar a do leh hnuhnawh: Mihring hi chu mahni ngaih dàn neih sa reng pawh mi dangin an rawn phûrpui chuan sawh sawn chîng kan ni. Political party-te pawh hian sawrkar han siam sela, an tlák hnûah an thil lo tih tawh kha sawrkar tharin a tuipui zui a nih chuan duh loh ve leh thung an chîng tho. Aadhaar pawh hi Manmohan Singh-a sawrkar laia tih ṭan kha a ni a; mi retheite thleng pháka sawrkar project tam tak tihpuitlinna tûr hmanraw ṭha tak a nih dâwn avàngin Modi-a sawrkar chuan chak takin a kalpui ta si a. Mi retheite laka hming ṭha tûr Modi-a sawrkar chu an îtsîk nge ni, Congress Party chuan tûn hmaa an duh êm êm kha hming ṭhatna khumtu an nih dâwn ták lohah chuan a hnial lamah an
ramṭang leh hlauh thung a ni.
March 3, 2016-ah khân Parliament-ah Money Bill put luh a ni a; chu chu Aadhaar hi dân lamah puih theih nân tih a ni. March 16, 2016-ah chuan Aadhaar (Targeted Delivery of Fiancial and other Subsidies, benefits and services) Act, 2016 chu Lok Sabha-ah pass a ni a. March 26, 2016-ah he Act hi Gazette of India-ah chhuah a ni. Money Bill hi Rajya Sabha-ah pass ve kher a ngai lo. April 7, 2016-ah chuan Jairam Ramesh-a’n Supreme Court-ah petition a theh lût a; Aadhaar Act ‘Money Bill’ anga Lok Sabha-a pass chu dàn kalh a ni a ti. April 25, 2-016-ah Congress hun laia Finance Minister P. Chitambaram-a chu Supreme Court-ah inlanin Aadhaar Act chu dàn kalh a ni a ti a. Supreme Court bench, Chief Justiuce T.S. Thakur-a kaihhruai chuan Attorney General ngaih dàn hriat a duh a. May 10, 2016-ah Attorney General chuan ‘Lok Sabha Speaker-in Money Bill ti-a a pawm tawh chu court-in a thlîr nawn thiang lo’ tiin ṭan a rawn khawh ta a; chu bákah chuan Aadhaar hian fundamental rights a kalh lo a ti bawk.
Aadhaar hmanna tûr a tam: April 2017-ah Supreme Court Constitutional Bench chuan Aadhaar hian mi mal zalènna a kalh em tih a ngaihtuah a. September 23, 2013-ah Supreme Court chuan, “Tû mahin Aadhaar neih loh vàngin an tuar phah tûr a ni lo,” tiin a lo rêl tawh a. Aadhaar neih leh neih loh chu mi mal duhthlanna a nih avàngin tih ngei ngei tûr a ni lo a ti. August 11, 2015-ah Supreme Court chuan “UIDAI/Aadhaar) hi Public Distribution System (PDS) - khâwnvàrtui leh LPG semna bákah hman tûr a ni lo tiin a rêl a; hemi hnûah chuan MGNREGS pension scheme zawng zawng leh employee provident fund leh Prime Minister Jan Dhan Yojana-ahte hman tûr tih belh a ni a; chuti chung chuan Aadhaar Card neih chu tih ngei ngei tûr (mandatory) a ni lo a la ti ta fan! March 27, 2017-ah Supreme Court chuan welfare scheme atân Aadhaar hi hman ngei ngei tûr a ni lo ná a, thil dang income tax filings, bank account, etc)-ah erawh chuan neih ngei ngei tûr tiin a rêl leh ta a. Tûnah chuan mobile phone pawh Aadhaar nên thlun zawm tûr a ni a, February 2018 ral hmaa tih zawh vek tûr tih a ni.
Neih ngei tûr ni si lo, sawrkarin chak takin a kalpui: Supreme Court chuan Aadhaar card chu tih ngei ngei tûr a ni lo ti ṭhin mah se, sawrkar laipui erawh chuan a tih ngai chu a chhunzawm zêl bawk si. Sawrkar tum ber chu mipui tâna sawrkarin hamṭhatna tûr a siamin an hnên a thleng tlêm lutuk tihtâwpna tûr chi khat a ni. Aadhaar card neiten hamṭhatna an nei thei ta a; nei lote erawh chuan hamṭhatna tam tak an nei thei lo thung dâwn a ni. Aadhaar card hi Kristiante tihduhdahna tûra siam a ni lo a; India ramah Kristiante chu 5% emaw chauh kan ni. Aadhaar card erawh chuan Hindu, Muslim, Buddhist, Sikh, Jain, Kristian etc., a huam vek a. Sakhaw dang betuten an hlauh loh hlau bîk nih chu a dâwihzep fâl thlâk deuh a ni.
Aadhar chu citizenship nih finfiahna a ni lo: Aadhaar card neih hi India khua leh tui (citizenship) nih finfiahna a ni em? Hemi chungchâng hi Calcautta High Court-ah ngaihtuah a ni a. Mi pakhat, India rama rei tak awm tawh, Aadhaar card pawh nei chu Section 14F of the Indian Foreigners Act hmangin an man a; ani chuan Calcutta High Court-ah a thu chu a thlen a. Justice Joymalia Bagchi chuan “Aadhaar Card neih chu India khua leh tui nih finfiahna a ni lo,” tiin December 25, 2016 khân a rêl a ni.
Tûnah rih chuan India mi nih theih dàn chu Citizenship Law-ah, January 26, 1950-ah emaw a hnu lam a nih pawhin July 1, 1987 hma lama India rama piang an ni tûr a ni. Chumi atân chuan birth certificate a pawimawh a. July 1987 hnu lama piangte India mi nih theih dàn chu a nu emaw a pa emaw India khua leh tui nih a ngai. Vote Id Card leh Passport-te chu an birth certificate kha a chunga mi ang a nih chuan khua leh tui nih finfiahna atân pawm theih a ni a; driving licence erawh chu pawm theih a ni lo. Mi tam takin Aadhaar card neih chu India mi nihnaah an ngai a; mahse chutiang chu a ni rih lo. June 2017-ah khân Home Ministry chuan Aadhaar hi Nepal leh Bhutana India mi zinte tân ‘valid identification’ a ni lo tih a chhuah a ni. Tûna Citizenship Bill hlauhawmna lai tak chu kan dân neih lai ṭhiatna tûr a nihna hi a ni.
Tihdikna: Kâr hmasaa ka thu ziakah khân YMA Day-ah Synod chàwlh ve lo ka tih kha tihsual a ni; Chapchâr Kût nèn ka lo ngaihpawlh palh a ni e. (Revd CHṬ)