MAHNI VEI ZÂWNG THU NÃWI!

September 24, 2022 khân ‘Keini leh Anni’ tih thupui hmangin thû ka rawn ziak a. Khami ṭum khân Queen Elizabeth II vuina inkhâwma zaipâwl member-te kha zài hmá aṭangin an tui lui lo a, mawngtam thên nghâl ringawt an awm loh thû ka ziah kha! Mi ṭhenkhat chuan ka thu ziah kha an làwm vak lo maithei! Mahse, ka vei zâwng a ni ve miau si a! Eng kan tih ang nge?

Tûnah hian Mizoram Presbyterian Kohhran chuan Presbytery Inkhâwmpui kan hmang mêk a. Keini Aizâwl Bethel pawhin Presbytery Inkhâwmpui vawi 17-na chu Châltlâng Kohhran Biak Inah kan hmang ve mêk a ni. An biak in hi an sak zawhna a la rei lo bawk a, a thianghlimin a chhûnga chên a nuam hle! Inkhâwmpui ṭan zànah chuan zaipâwl pathum an zâi a; a zâi hmasa pahnih—Châltlâng South Kohhran Zaipâwl leh Chanmari West Chhimvêng Kohhran Zaipâwl chuan Kristian Hla Bu-a mi ngat an rawn sa kha chu ngaihthlák a va nuam zual bîk êm! Chu bâkah an tui lui lo a; an hmêlah tih tak takna a lang thei a. Zài hmâ aṭanga mawng sâwi dual dual emaw, tui àwm taka kut han thing vawr vawr emaw an awm hran lo; chuti chung chuan ka bengah chuan ngaihthlák nuam a tling tlat si. ‘Mipui an thuhmun fo thei lo’ tih a nih avàng erawh chuan mi dang bengah chuan ngaihthlák nuam tak a tling lo maithei. Khâng kohhran pahnih zaipâwlte kha ka fak thlâwt a ni! Zaipâwl zai hnuhnung ber pawh kha an tui lui bîk chuang lo a; Kristian Hla Bûa mi erawh chu an sa ve lo! Rev. Saiaithanga khân thuhriltu awm dàn tùr a sawinaah, “Tui lui suh,” a ti a; chutiang deuh bawk chuan zaipâwlte pawh hi tui luih loh a ṭha ang. Inkhâwm hruaitu leh Ṭantute pawh tui luih loh a dik ang!

Ka ngaih dànah chuan Kohhran Inkhâwmpui urhsùnah hi chuan zaipâwlte hian Kristian Hla Bû-a mi ngei emaw, Kristian Hlapui emaw ngei mai hi tho takin han sà hup hup mai se, Pathian biaa rawn inkhâwm mipui pawh min hneh nge ngein ka hre ṭhin. Hla tharlâm tak, ruah ṭham loh ni àwm tak, an sak lâia a thû pawh ngâithlatuten kan man chian hleih theih mang loh, ‘ngaihruatin lunglèn a hril chang chang’ tih ang vêl an sak hi chuan min hneh mawh hle! Amaherawhchu, zaipâwlho intihtheih vena ni-a lang chu hla thar sa thei nih hi a nih hmèl riau a; hla tam tak phei hi chu an rawn inchhèm mawisiak a ni ta ber em âw tih mai tùr a ni. Pathian faka zâi pawh an ang lawi lo hial!

Zâi kan ngaihthlâk hian, “A ngaihnawm” tih tùr a ni em? Zonet-a Mizo Idol intihsiakna endiktu tû pawh mai khân, “I zâi a ngaihnawm,” an ti vek mai a; ka lo ṭim ru deuh ṭhin! Zâi hi chu “ngaihnawm” tih âi chuan “ngaihthlák nuam,” tih tùr ni záwk àwm tak a ni. Thu chhiar ngaihthlák emaw, thusawi ngaihthlák emaw hi chuan “A ngaihnawm” tih nèn a inmil deuh ang a; zâi ngaihthlák erawh chuan “ngaihnawm” ni loin “ngaihthlák a nuam” tih záwk tùr a ni dâwn lo’m ni?

Ka thu bul ṭannaah Aizâwl Bethel Presbytery Inkhâwmpui kan neihna hmun kha ‘Châltlâng Kohhran Biak In’ tiin ka ziak a. ‘Biak in’ ziah dànah hian Mizo Language Committee (MLC) lehkhabu buatsaih ‘Mizo Ṭawng Ziah Dàn’ (Third Edition, Revised & Enlarge, 2016) leh Synod Literature & Publication Board (SL&PB) siam ‘Synod House Style’ (2013) kalpui dàn hi a hrang tlat mai a. MLC chuan vêng pakhat biak in bîk hming sawina a nih chuan ‘Biak In’ tih tùr a ti a; chutiang chu a nih loh chuan ‘biak in, biak bûk, Lalpa in, Pathian in’ tih tùr a ti (M izo Ṭawng Ziah Dàn, 2016:6). SL&PB erawh chuan ‘Biak In’ tiaa ziah zêl ni se a ti thung si (Synod House Style, 2013:6). Mizo Bible leh Kristian Hla Bu erawh hi chuan MLC tih dàn hi a zui záwk a; SL&PB pawh hian a tih dàn a ennawn a ṭûl maithei! Kristian Hla Bu No. 560, châng 4-naah pawh, “Biak in bîk pawh a awm chuang lo,” tih a ni a; a bula B hi chu tlar bul ṭanna a nih vànga B hman a ni.

Kan sawi pawp ta sâ sâ, MLC leh SL&PB kal hranna lian tak pakhat chu Isua sawi nâna ‘Beràmno’ hman dànah hian a ni. MLC chuan Isua sawina a nih chuan a bulah B hman ni se, ‘no’ tih nèn ziah zawmin ‘Beràmno’ tih tùr a ti a. SL&PB erawh chuan ‘Beràm No’ tih tùr a ni ve leh thung bawk a Synod House Style, 2013;5). SL&PB lehkhabu chhuahah chuan ‘Beram No’ tih a ni ṭhin a; mahse zawm kim lohna a nei ve leh tho. Kristian Hla Bûah chuan ‘Beràmno’ tih a ni vek thung! Kristian Hla Bu No. 272-naah khân ‘Beramno’ tih hi vawi 10 ngawt a awm kha (cf. KHB No. 53, 165, 176, 185, 194, 206, 213, etc). SL&PB hian a dinna hi sawh sawn ta záwk se; a chhan chu Mizo Bible-ah pawh Isua kâwka hman a nih chuan MLC tih dàn angin ‘Beràmno’ tih a ni. Bible-a hman dàn hi zui tlàn ni sela, a rualkhâi zâwk ang.

Bible leh Kristian Hla Bu-ah hian ‘kraws’ tih vek a nih lâiin mi tam takin an lehkhabu-ah ‘kros’ emaw, ‘kross’ emaw an hmang ṭhin; mi mal hminga hmang pawh an awm! Hei pawh hi Bible-a hman dàn hi zui ni se; ‘kros’ emaw ‘kross’ emaw hi chu Mizo ṭawng pawh a ni lo a, sâp ṭawng lah a ni hek lo! A vàn tla ti dâwn ila, a ni bîk chiah bîk si lo! Hman dàn tlânglâwn kan neih sá hman hi a fuh ber ang!

Sâpho khuan ṭhang khat lianah hi chuan ṭhangthar mila Bible lehlin thar zêl hi an sawi mâwi emaw tih mai tùr a ni. Tûnlai hian BSI chuan Mizo Revised Version a buatsaih mêk a; Mizo Bible (O.V. Re-edited, ’17) hi ennawn a ni. Chuta min kaihruaitu pakhat chu ṭhangthar hriat thiam tawh vak loh, ṭawngkam hlui deuh chu thlák tùr tih a ni. Kawng lehlam ngaihtuah chuan, kan nu leh pa, pi leh pute ṭawngkam hman ṭhin mâwi tak tak thlák burh mai chu thil uiawm tak a ni dâwn tlat mai. ‘Uiawm’ tih pawh hi kan hman dàn a inang lo leh tlat. MLC bawk chuan ‘uiawm’ tih tùr a tih lâiin WhatsApp Group ṭhenkhata sawi honaah chuan, “uihawmka ti tho tho” ti an kat nuk mai a; inhmin te chu a hnaihin a hnãi lo mai! Sailo pachal ngat pakhat pawhin ‘uihawm’ a tilui tlat! A uih thû thû mai dâwn ni maw?

Bible-ah chuan “Thlipui namênin min nuai lo va,” (Tirh 27.20) tih te, “Hlauh namênin an hlau ta lo va,” (Mk 4.21) tih te a lo awm a; kan nû leh pate ṭawngkauchheh mâwi tak kha a ni. Tûnlái erawh chuan hre thiam lo an tam ta. ‘Namên lo’ tiha ‘lo’ kha a tàwp lama an dah avàngin a awmzia kan hloh phah deuh a ni mahná! “Thlipui namên loin min nuai,” tih emaw, “Hlauh namên lovin an hlau,” tih emaw ni se, kan bo lo deuh dâwn a ni ang. A nih loh leh, “Thlipui na takin min nuai hrep,” tih emaw, “Nasa takin an hlau,” tih emaw ni se, kan fiah kuar lehzual ang!

Bible-ah bawk hian, “Duai pawh in muhîl lo ve” tih a awm a (1 Kor 11.30); hei pawh hi hmân nî-ah social media-ah sawi a hlawh angreng hle. Mi ṭhenkhat chuan a awmzia an lo man hauh lo mai a! Mizo ṭawngah chuan ‘duai’ tih hrim hrim hi ‘tlêm’ tihna a ni a; ‘duai lo’ chu ‘tlêm lo’ tihna a ni ang a; ‘tlêm lo’ na ná ná chu ‘tam tak’ tihna a ni mai ang chu! Korinth mite hnêna Paula thusawi awmzia tak chu, “In zînga tam tak an thi,” a tihna a ni; Good News Bible-ah chuan, “several have died,” a ti a, a lettuten a awmzia an man fuh hle; ‘several’ na ná ná chu a tlêm (little) thei lo ang!

Chanchin thar puanah te, Poli­tician, Pastor, Kohhran Upa leh mipui mi mir thusawiah te kan hriat lâr ták êm êm ṭawngkam pakhat chu ‘hrilh hria’ tih hi a ni a, ‘hrilh hria’ ti kher lo hian ‘hrilh’ tih hi a táwk êm êm si a; mahse, ‘hria’ tih hi an belh hrãm ṭhin. MLC-a sawi honaah pawh khân ‘hrilh’ tih hi a táwk tih ni tain ka hria! ‘Hrilh’ tih hi a chiang táwk êm êm a; hrilh na ná ná chu hre tùra ngaih an ni; hrilh tawh pawha hre lo chuan ‘hria’ tih belh avàng khân an hriat chian lehzual phah chuang lo ang!

‘Hrilh hria’ tih hi han sawisêl deuh ila, an ṭan tlatna chhan pakhat chu, “J.F.Laldailova khân Hamlet thawnthûah khân a hmang alâwm,” an ti! J.F. Laldailovan a hman avàng khân a dik tihna a ni chuang lo; engkim hre ber leh hmang dik ber a ni vek bîk dâwn em ni? J.F.Laldailova kha mi thiam tak a ni ngei mai; a thil sawi zawng zawng emaw, a hman zawng zawng emaw erawh kha chu sawisèl bo chu a ni vek bîk lo ang. Tû mah sawisèl bo khawpa thiam famkim kan awm lo ang.

J.F. Laldailova sawi kài tákah chuan Mizo Bible pawh a ching pawr hneh hle mai a; a sawi kha dik tak tak a tam rualin dik lêm lo pawh a inphûm ve thluah tho. Pahnih khat lek han târ lang ila; ‘târ lang’ tih pawh hi a hranga ziah tùr ni si, mi thiam tak takten ‘târlang’ an la ti hrãm zêl nia! J.F.Laldailova chuan ‘Aigupta’ tih hi English Bible-ah ‘Egypt’ tih a nih avàngin ni lo deuh hûin a hria a ni mahná! Grik ṭawngah erawh chuan ‘Aiguptos’ tih a ni a; Mizo Bible hian Grik ṭawng a hnaih záwk daih. Aigupta mite phei chuan, Hi-ku-Ptah an ti a; Grik-hoin an hriat dànin ‘aiguptos’ an ti a; keinin kan lo ti-aigupta ve ta mai a ni! Aizâwl leh Aijal, Lunglei leh Lungleh tih ṭhin ang vêl kha a ni ang!

J.F.Laldailova khân ‘Jakoba’ tih pawh hi English Bible-ah ‘James’ tih a nih avàngin a hre thiam vak lo. Hebrai ṭawnga ya-aqob tih kha (b hi v anga lam a ni), Grik ṭawngin ‘yakobos’ an ti a; ya-aqob aṭang chuan Jakob-a tih hi a lo chhuak zâwk a ni. James tih hi chu European ṭawng hrang hrangah lo kal kãwiin a tàwpah Old French aṭangin ‘James’ tih a lo ni a; English-ho pawhin ‘James’ an lo ti ve ta mai a ni. Tûn hmâa Pakistan President Mohammed Ayub Khan hminga ‘Ayub’ tih hi ‘Jakob’ tihna a ni.

Tûnlai hian Pastor leh Kohhran Upa kâ aṭanga chhuak zing êm êm mai ṭawngkam pahnih chu, “a ṭha ang e” tih leh “ni sela” tih hi a ni. Kohhran ziaktuin emaw, inkhâwm hruaituin emaw thil an han sawi (puan) hian a tàwpah tlip nân “a ṭha ang e” an tih loh leh “ni sela” an ti ṭhin a; an thil sawi kha an tinêp zo ta vek emaw tih tùr a ni. Inkhâwmpui Chairman/Moderator-in, “Tûnah Inkhâwmpui Ziaktu thu puang tùrin kan sâwm ang a; chumi zawhah tualchhûng aṭanga puan tùr a awm chuan rawn puang nghâl sela, a ṭha ang e,” a’n ti a! “A ṭha ang e” tih tel loin, “tual chhûng lam aṭanga puan tùr a awm chuan rawn puang nghâl sela,” tih mai tùr a ni.

Pathian biak inkhâwma kohhran thu puanah ziaktuten a tàwp lamah, “Kan inhriattîr ni sela,” an ti ta chauh ṭhin a, “ni sela” tih khân an thu puan a tinêp zo vek a ni. Chutianga tih âi chuan, “kan inhriattîr a ni” ti ṭha làw làw se. “A ṭha ang e” tih leh “ni sela” tih hi phung thlûk nân kan hmang uar ta lutuk a ni ber! Kohhran huang chhûngah chauh lo pawh an hmang ve tawh tho; kan intihhmuh leh dèr tawh a ni!