KA NAU K.L. LIANA (1953 - 2020)

Ka nau K.L. Liana chuan Bible-in mihring dam chen tùra a sawi kum 70 pawh thleng zo loin natna khirh tak ‘cancer’ tuarin chatuan ram min lo pansan ta. A thlarau chu thlamuang takin Lalpa hnénah chàwl sela; an chhûngkuaa a hmun ruak chu Thlarau Thianghlimin luah sela, thlapãnga an awm phal suh se. 

Mi tam tak chuan ka náu K.L. Liana hian eng vàngin nge ‘ka û Revd Chuauṭhuama’ min tih a, keiin ‘ka nau K.L. Liana’ ka tih tih hi an hre lêm lo; a bulthûmah kan sawi ang e. Kum 1977-ah khán Allahabad-a ka awm bo hlànin ka K.L. Liana hi Mizoram Home Guards office-ah a lo thawk ve ṭan a. Allahabad aṭanga ka lo hàw chuan ani chu pawr chip chep hian MRHG Office-ah LDC-in a lo ṭhu ve ràn a. Commandant Pu Malsáwmliana’n, “K.L.Liana hi i lo kaihruai dáwn nia,” min ti a; chu chu kan inhmuh hmasakna ber a ni.

Kei áia kum 7-a naupang, keimah ang bawka chêr ban ria ve tak, hmul phurh ṭha vak bík lo nèn chuan office khatah kan thawk dùn ta a. Office khata thawk e ti lo chuan kan inhnîm hnãi lutuk lêm lo; kei chuan pawisa lam ka khawih avàngin ka buai zual bîk a, ka naua hi chu a buai ve vak lo. MRHG office-ah chuan kan unau zînga upa ber chu guardman angin a thawk ve a; ani chu ram buai vànga sipai man, an vuak sil, hna rum thawk thei tawh lo a ni. A kut ziak a máwi a; MRHG office-ah lehkha ziah tùr tam tak lo khawih tùra lák a ni.

K.L. Liana chuan kei áiin ka û chu a kàwm ngeih záwk daih a; ka û kha keimah ang a ni lo a, titi thiam a ni a, mi kawm tlángnèl a thiam a. Kei erawh chu mahni ha hawlh záwng a nih loh chuan pa ngáwichàwi tak, tute mah be ṭha hûrh ngai lo, mi nèl hleih theih loh, mahni hnaa lum erawh chu taima taka thawk rum rût mai ka ni a. K.L.Liana chu chutih lai chuan ka ‘náu’ a la ni pha lo a; ani lahin min la ‘û’ bawk hek lo.

Khatih lai MRHG Office chanchin han sawi hi chuan mi pakhat sawi kai ngei ngéi ngái a awm a; chumi chu Lt. Col. A.K. Rawlley a ni. MRHG Headquarters lama hotu ber Maj. Zâma thih hnûah khán Pu Ch.Chhûnga sawrkar khân  Nagaland sawrkarin Civil Defence hotua an duh tawh loh Lt. Col. A.K. Rawlley kha MRHG Deputy Commandant General (DCG)-ah a dah tlat mai pek a. Rawlley-a kha a sual hrim hrim nge, a ã deuh tih hriat thiam a har a; chu nihna chu a kawp ni deuh ber mai!

Khatih lai khán Mizoram UT chu President’s Rule-in kan awm a; Police leh Home Guards hotupa ber chu vai putar Brigadier a ni a. Rawlley-a chuan Pu Malsáwmliana chu paih thlák a duh ta tlat mai a. Chhimtuipui district-ah election duty-in an tír phei a; chumi hlàn chuan Rawlley-a chuan Pu Sáwma paih thlák dàn tùr chu a zawng char char a; ni tin IGP Office-ah a kal a. Pu Sáwman duty a zawh hnûah pawh District Commandant post awm réng réng lohna Lungleiah an sawn ta dáwrh mai a. Rawlley chuan MRHG District Office leh Headquarters Office chu hmun khatah min chhûng kháwm ta a ni.

Rawlley-an lal a hrawt vànglai chuan mi tam tak MRHG aṭangin a bàn a; “MRHG Office ka thian fái dáwn” tiin Pu Sáwma lamṭang ni-a a ngaih apiang chu a bàn a; officer-hote pawh thubuai a siamsak a. Ka û ngei pawh chu a bàn zîngah a tel ve nghe nghe a. K.L. Liana pawh chu Pu Sáwma lamṭangah a ngai nge a hmél huat záwng a ni ve hrim hrim, Rawlley-a chuan a bàn ve ta mai a! AK Rawlley kha mi ã niléng ni bík hek lo, K.L. Liana chu Pu SR Vála (IAS) tupa a ni tih a hre ve kar mai a; Mizoram sawrkarin Pu SR Vála a chhuahtír túk lawkah Rawlley-a chuan K.L.Liana chu a bàn ta a ni. Rawlley-an K.L.Liana a bàn aṭang chuan kan inhmu ta lo vang vang a; a chanchin pawh ka hre zui tawh lo. 

A.K. Rawlley khán kei pawh min ngeih bík awkawng lo. Mahse finràwl ka thawh ve a; kum 1977-a IAS exam bei ve kha ka ni a. Rawlley-a’n min zuam loh nán ka dawhkànah dàn bû chi hrang hrang ka hûng tlar dul mai a; chûng lehkhabute chu a thlír vung vung ṭhin a. Min zuam lo deuh a ni ang, min khawih ve ngam ta lo a. Keima duh thû ngeiin, kum 1978 February thlaah khán Hrángchhuana High School-a thawk tùrin ka chhuahsan ta záwk a ni!

K.L. Lianan MRHG offce a chhuahsan hnûah khawiah nge a thang ták ka hre lo; thing delh loh lung delh loh ta na ná ná chu a chér a chérin a lo ṭhang ve zél a. Tisaah chauh ṭhang lian loin thiamna lamah a lo thang lian nasa záwk mah a; Rawlley-a khán MRHG office aṭang khán bàn ta lo se, a vànneih chuan LDC aṭangin UDC-ah, UDC aṭangin Assistant-ah a kái áwrh chauh maithei. ‘Ka dil loh záwk malsàwmna’ tih ang deuhin Rawlley-a duh loh kha kawng lehlamah a lo insiam lian ta daih thung a; a chanchin ka han hriat leh meuh chuan mi hmingthang tak a lo ni tawh a. A hmei a pa, a tar a zûrin an ngaih sàn rawn, ‘K.L.Liana’ tih huai huai a lo ni ta hlauh záwk a ni.

K.L.Liana kha UPC (NE) mi a lo ni kher kher kha kan inhriat zui lehna thlentu a ni. MRHG office aṭanga bàn a nih ták hnûah khán a tei teiin a lo tei ve zél a; kei lahin kum 1983 aṭang khán Pathian thu zirin tum loh loh ram ka thlen phah a. K.L. Liana chu an véngah UPC biak in a awm lo a ni chék ang, Hunthar Vénga UPC Biak Inah a va inkháwm ṭhin a; an biak in thlang lawkah chuan amah ang bawka Rawlley-a bàn hnû ka ûte in a awm a. MRHG aṭanga bàn ṭheuh ṭheuh chu an lo innél laklawh tawh bawk a; inkháwm bànah ka ûte inah chuan a zuk chàwl ṭhin a. Chhiat ni ṭhat ni-ah ka ûte lakah a lo bengvár ém ém bawk a; ka ûte in chu kan inhmuh leh hmasakna a ni a; an nupain châwte pawh kan ei tláng ta a, thlate pawh kan lák tlàn nghe nghe kha.

Hmàn kumah khán chanchinbûa a thu ziahah min khen a chák a ni chék ang chu, “ka û Revd Chuauva” tih kha a rawn hmang ṭan a; chuta ṭang chuan kei pawhin “Ka nau K.L. Liana” tiin ka’n khéng lét fiam ve ta zauh zauh a. Chu chu a ni, K.L.Liana nèn hian ‘unau’ ang maia kan lo inchhaih ṭan dàn chu ni! An biak in thlang maiah ka ûte in chu awm ta lo se, kan inhre zui lo mai dáwn a lo ni! 

Ka naua nèn hian kan inhmu tam lo kher mai. Vawi khat erawh chu a office-ah eng nge a an teh réng tiin ka dák lût ve khiah a, thingpui kan in dûn a; a bák zawng chu ka ûte ina kan inhmuh ṭhin chu a ni mai. ATC Registrar ka nih lai khán a fapa K. Lalṭhazuala chu BD zir tùrin lák a ni ve tlat mai a; a fapa Rev. K. Lalṭhazuala chuan kuminah ATC-ah bawk MTh a zir zo leh ta a ni.

K.L. Liana kha insawi lungléng thei tak a ni a, a thu ziah tam takah lunglèn thû a zep tel ṭhin; chu tak chu kan inan lohna lian tak a ni. An in aṭanga Reiék tláng thlíra a lunglèn thute mai mai kha a ziak leh ngawt ṭhin a! ATC-a a fapa a rawn dah zàn chanchin a ziah pawh khán zàn thla éng thlìr nàn remcháng a tih thû mai mai kha a rawn àu chhuahpui a; a hmél en kha chuan lungléng thei hmél a pu vak bík lo! 

K.L.Liana kalna lam pakhat chu zai thiam ngáih sàn a ni; zai thiamah pawh nula zai thiam a làwm bík. Mobile phone a lo chhuaha WhatsApp hman theih hnûah chuan WhatsApp hmangin kan inbei ta zeuh zeuh a; min uan khum tamna ber pawh nula zái thiam chibai a búk ṭhin kha a ni! Nula zái thiam chibai a bûk lahin an kut phaha kheuh rûk zeuh a chíng a; rin áiin a zei ru phian a ni mahná! Anni lahin a làwm táwka lo chhaih dàn an thiam ni tùr a ni. 

Lalruotmawii ‘tui fáwn’ vànglai pawh khán átchilhtute zínga mi a ni a; a làwm ber berah khán a ṭang a. Léngpui Airport-a Lalruotmàwii lo ṭum hmasak ní pawh khán a chêr a chêrin Léngpui Airport kawtah khán Lalruotmawii thlírin a kat ve dárh dárh kha, “Ka nau ‘Adbul Kalam-a’ chu a peih mai mai mang e,” tiin TV-ah ka lo thlír liam ve a. Ka nauva kha chuan a tih tawh lam chu ti ve tak a ni.

Khami ṭuma Lalruotmàwiin ATC rawn tlawh a tum pawh kha ama min rawn hrilh a ni a; kei lah hi pûte mualpho palh hlau ta réng réng ka nih avàngin Lalruotmawiin ATC a rawn tlawh dáwn tih min rawn hrilh tákah chuan Principal ka hrilh vat a. Khami ni-a kan Principal phûr lutukin a dawhkàn a senghawi fel vél hmél kha hmuhnawm ve tak chu a ni. An lo thleng ta ngei a, ATC sumhmunah ka lo hmuak a; Principal pindanah ka hruai lût a. Thla kan la dáwn ta, Vice Principal lah dai kat ang mai, hmun dangah a lo kat zeuh hman, hmanhmawh lutuka a lo tlân lút te kha a khawngaihthlák záwk! A hnûah erawh chuan an áiawha lo che vél kha phúr bera puh ka ni lehlawi ta hlauh si!

A kum leha Lalruotmàwii lo kal leh khán ATC a rawn tlawhpui leh dáwn tih min rawn hrilh leh a. An in a tlawh hmasa ang a, ATC-a lo chhoh ho an tum a. ATC-ah chuan Lalruotmàwii chu a rawn chhohpui ta ngei a; Vice Principal hoin ATC Staff -ten kan lo kàwm a. Kan inkawm zawhah ATC Centenary Building bathlárah thla kan lákpui a; keini unau pawhin thlá kan lák dun nghe nghe kha. Thlalákna kan neih chhun lah kha ATC Chowkidar ta ‘Click III’ an tih, chaurau zet kha a ni a; roll film ren ngai bawk si. Kan thlalák chu a lo chhuak ve ngei a; a thla neitu ṭha ta vak ta lo chu, camera ṭha táwk bawk si lo, kan lang bawl hraih hlawm a. Kan nihna ang takin kan lang a ni ber!

Kan inah kan chhuk a; an inah khán châw an ei emaw tih nák aláiin chaw ei loin an lo chho a lo ni a. An rilṭám pheng chuan kan balhla neih zawng zawng chu an ei fái ta duak mai a. Kan kawmthlanga Khasi balhla bû kan tuk, hmin tawh pawh chu a bû chawpin a phur ta daih nghe nghe a. A zái thiam ngaih sàn rawn hruai chu rilṭamin a lo dah chu niin, ka naua kha zawng ti mak ve tak a ni.

A dam loh chhungin vawi hnih chauh ka kan a; hetianga mual min lo liamsan tákah chuan ka hla duh ber pakhatin ka’n thlah ve ang e:

Thlalèr ram ro ka kalsan ang, 

Nat ram leh hrehawm ram;

Nunkhaw nawmnaah ka kal ang,

Kumkhaw nawmnaah chuan.

(KHB No. 308:7)