MIZO ṬAWNG TAK HI CHU ÂW!

“Hriat lohna hi chu a ã ṭhin” an ti em kha? An tih chiah loh pawhin ka’n ti chawp ve mai ang e! October 8, 2022-a Vànglaini chanchinbûa ka huang-a ka rawn ziah zîngah ‘hrilh hria’ tih hi a chuangtlâi mai mai, ‘hrilh’ tih hi a tâwk tih lam hawia ka ziah kha mi pakhat chuan Vànglaini, October 13, phêk 7-naah khân rawn ûm zuiin, “Kan khuaah chuan ou ka ti thou thou,” tih ang deuhin, “Hrilh hria tih hi sîrah kan hnâwl ang maw?” tiin ‘hrilh hria’ tih hman zêl a tum thu kha chak angreng takin a rawn sawi a. Hrilh fo hnû pawha âwih duh tlat lo hi chu ‘hrilh hre nawn awn awn’ mah ila, an hre tak tak chuang lo ang!

‘Hrilh hria’ tih chungchângah khân J.F. Laldailovan Hamlet a lehlinah a hmang tih ka sawi avàng khân J.F-a ṭan hrim hrim, min rawn pir duh chu an awm ka ring sâ rêng a ni. Kan naupan lâi khân J.F-a lehlin Hamlet kha ka chhiar ve ṭhin a; a thawnthu lamah khân rilru a kal vàng pawh a ni ang a, ‘hrilh hria’ tih a hmanna lâi tak phei chu ka lo hre hauh lâw! Mi sawi kha ka sawi chhãwng ve mai a ni. A enga pawh chu ni se, ‘hrilh’ tih duh tâwk loa ‘hria’ belh ngâi ti tlatten an hriat chian phah erawh chu ka ring chuang lo fan!

Mizo ṭawng hi ka hre tâwk lo hle a, thiam phei chu ka inti ngam hauh lo mai. Ni e, ṭawng thiam leh hria hi an danglam a nih a rinawm. Rev. Zairema kha Mizo ṭawng hi chu a hre ril hlein ka hre ve teh tlat a; Mizo ṭawng erawh chu a thiam êm êm hran lo. A hriat ang khân a ziak chhuak nalh thiam bîk lo a; a hriat rilna erawh chu thûk tak a ni thung si. Thil eng emaw han zâwt ila, “Chutiang lam chu a ni ang,” a ti thei zêl a. Upa C. Rokhûman amah a hmuh dàn a ziakah chuan, “Ka zawh apiang min hrilh thei,” a ti hial mai! A lehkha ziahte chu a mâm thlarh lêm bîk lo a; a thusawi lah ṭawngkam thiama bâwl phuan chî a nih loh avàngin a ngaihnawm teh chiam hran lo bawk. Chhût chet erawh a dãwl a; han chip melh melh ila, a rilzia leh thûkzia a chiang tawlh tawlh ṭhin. A thuziak zîngah, ‘A no ber mai, no ber mai’ tih kha nula hmêlṭha tak a sep rawtui ve ta emaw tih lâiin a tâwpah chuan bâwng êk anṭam a fakna lek lo niin! Khatah kha chuan min bum hneh ve hle!

Mizo Academy of Letters (MAL) hian kumin (2022) hian Thu leh Hla Editor-ah min dah ve teh tlat a; editorial board member chu 5 lâi awm mah ila, chanchinbu-a chhuah tùr lo dawng khâwma a hmâwr bâwktu ka ni ve tlat a. Mi hrang hrang thuziak kan dawng ṭhin a; lehkha thiam tak tak kutchhuakte pawh a ni. Chuti chung chuan thiam ber ni si lo hian tihdik tùr ka hmu ve deuh reng mai.

Tûn hmâ aṭanga Mizo ṭawng ziah dàna hman ṭhan ‘ngaihdàn’ leh ‘târlang’ tih pawh hi Mizo Language Committee chuan ‘ngaih dàn, târ lang’ tih tùr a ti tawh nachungin la rawn ziah zawm tlat hi a tam záwk an ni. Tûnlâia mi tam takin kan lam dàn zuia an ziah ni maw, thil pakhat chu ‘ami’ tih hi a ni a. Entîr nân: ‘beràm zînga mi’ tih tùrah ‘beram zîng ami’ an ti teh tlat zêl a. Heta ‘a’ hi a hma lama bei tùr a ni zâwk si a; mahse, mi tam takin a hnunga ‘mi’-ah an beitîr hlauh ṭhin!

TV-ah hian film lehlin emaw, an chan chawp emaw hi ka en ve zeuh zeuh a; ka en chhan ber chu Mizo ṭawng an hman dàn ka hriat duh vàng a ni. Film lehlina an hman uar tak pakhat chu ‘Lalpa le!’ tih hi a ni. Eng an tihna tak ni ang maw ka ti rilru ṭhin! Sâp ṭawnga ‘Oh! My God!’ tih emaw, ‘My God!’ tih emaw lehlinna ni àwm tak a ni. ‘Oh! My God!’ tih hi Sâpho chuan a chhe lam kâwkin an hmang deuh ber a ni maithei a. Thil an tawn thuta an thin ṭhâwngah emaw, ‘Oh! My God!’ an tih loh leh ‘My God!’ an ti niin a lang. “Lalpa le!” tih ngawt âi chuan, “Awi! Ka rei! tih emaw, “Ka rei âw!” tih emaw ni se, a awmzia a phawk deuh zâwk ang em?Sâphoin ‘Oh! Jesus!’ an tihte hian Isua an ko tak tak pawh a ni bîk lo; an thin ṭhâwng thut thil eng emaw an tawng a, an mak tihzia an sawi chhuahna ni maiin a lang!

TV-a chanchin thar chhiartuten khaw hming emaw, hmun hming emaw, tlâng hming emaw, lui hming emaw, an lam dik lo ṭhin pawh hi a ngaihmawhawm khawp mai! Chanchin thar chhiartute chauh ni loin a buatsaihtute pawh hian a lam dàn dik an hre bîk chiah lo pawh a ni maithei. An zavaia an inzir tlàn deuh chu a ngâi ang. Awmze nei miah loa chhiar châng an nei ṭhin a; a zia lo tak zet a ni.

Tûnlâia lâr tak pakhat chu ‘Youtuber’ an tihte hi an ni; an ṭuan rang phian lehnghâl a. Thu an chhiara an aw chhuak ngaihthlák nawm leh nawm loh chungchâng hi chu thu hran ni se, Mizo ṭawng ngei lam dàn dik loa an lam ṭhin hi a ngaihmawhawm khawp mai. Mizo hnahthlák, pianpui ṭawnga Mizo ṭawng hmang ve lo lam pai hi chu kan hre thiam êm êm a; chutiang ni ve si lo, pianpuia Mizo ṭawng hmang ngeiten an lam dik lo erawh hi chu hriat thiam a harsa deuh ṭhin. An inzir ngun a ngâi hle a; a lam dàn an hriat chian lohah chuan a hre tùra an rinte pawh râwn peih deuh sela, tûn âi hi chuan tihsual an nei tlêm deuh zâwk ngei ang. Vànglaini chanchinbu-a ka ziah ngei, Youtuber ṭhenkhatin an chhiar zîngah pawh lam dàn dik tâwk lo a awm nawk a; pawi ka ti tak zet a ni. Lam dàn a dik loh chuan a awmzia a dang daih thei a; awmze nei miah lo pawhin a chhuak thei a ni.

Bible chhiarahte tak hian lam dànah fîmkhur a ngâi zual. Vawi khat chu ‘Rorêltute leh Ruthi’ zir kum khân Aizâwl vêng pakhata Puitling Sunday School-ah anmahni zirpui tùrin min sâwm a. Sunday School inkhâwma Ṭantu, Mizoram puma nu lâr ve tak chuan Rorêltute 1.27 aṭang khân a han chhiar a: “Manasea chuan Beth-san khua leh a khawpera awm te, Taanak khua leh a khawpera awm te, Dor khua leh a khawpera awmte...” tihah khian ‘khawper’ tih zawng zawng hi a lam dik lo vek a, thang kam per anga lam loin, chhangpèr tiha ‘pèr’ ang hian a lam vek a; awmzia a nei hauh lo mai!

Tûnlâia mi tam takin Bible an chhiara an lam dik loh langsàr tak pakhat chu ‘ngàmthlèm’ tih hi a ni; ‘ngàmthlèm’ tih hi Thuthlung Tharah vawi 10 a lang a (Mt 26.4; Mk 14.1; Lk 20.23; Joh 1.47; 2 Kor 4.2; Eph 4.14; 6.11; 1 Pet 2.1; 2.22; 3.10). Mi tam tak chuan ‘ngam’ tih lái tak hi a ri sánga lamin, “Ka ngam che’ tiha ‘ngam’ ang hian an lam a; mahse, chutiang tùr ni loin, a ri hniama lam tùr a ni záwk, ‘pangrem’ tiha ‘pang’ lam rîk dàn ang deuh hian ‘ngàm’ tih tùr a ni.

Ṭhangtharho hi kan awkî a sángin kan hrawk hrui a chak ta deuh záwk a ni àwm e. Thumal ṭhenkhat kan lam dàn a ki sâng zâwngin a kal deuh zêl emaw tih tùr a ni. Chûng zînga pakhat chu ‘zirtîrtu’ tih hi a ni. ‘Zirtír’ kan tih chuan ‘tír’ lâi hi a rí a sâng a, ‘zir’ chu a ri a hniam thung a, ‘tu’ kan belh pawhin ‘zirtírtu’ tiin ‘zir’ chu a ri a la hniam zui zêl. Tûnlâi erawh chuan ‘zir’ hi a ri sâng ‘zír’ ti-a lam an tam ta hle a, ‘zírtírtu’ an ti ta ṭhin a ni. Tûn hmâ, kan naupan lâi kha chuan a tâwpa ‘tu’ tel lo hian ‘zírtír’ tih hi a ri sàng ve vein an hmang ve ṭhin a, a awmzia erawh chu ‘zirtírtu’ tihna tho a ni!

Tûnlâia ṭawngkam kim chiah loa mi ṭhenkhat hman chu ‘aṭang’ tih hi a ni, a kim làw làwa ‘aṭangin’ tih mai àwm tak kha, an tikim duh tlat si lo! Tûnlâia ṭawngkam pakhat hman dik táwk loh ni-a lang chu ‘mal tinte’ tih leh ‘mi tin’ tih hi a ni. C. Sângzuala (L) kha Mizo ṭawng hman dàna uluk tak mai a ni a, ‘mi mal tin’ tih loh tùr, ‘mi mal mal’ tih tùr a ti ngat ṭhin! Chutiang deuh bawk chuan ‘mi tin’ tih hi a tâwk hle lâiin mi ṭhenkhat chuan ‘mi tinte’ tih an chîng bawk, ‘te’ tel loa ‘mi tin’ tih hian a huam kim vek tho.

Rev. Zaireman ‘v chuangtlai’ a tih mai hi tûnlâi ṭhangthar thu ziak mite hian an hmang lo ta angreng khawp mai a; mi hlui deuhte erawh chuan ‘v chaungtlai’ la hman hrãm hrãm an duh lawi si! Kei pawh hi ‘v chuangtlai’ ngaina lo zînga mi ka ni ve deuh tlat. Mizo Bible kan ennaah hian ‘v chuangtlai’ la hman zui kan ngah hle! ‘Chutiang chu a ni lo vem ni?’ tiha ‘vem’ hi chu ṭûl lo tak a ni! Ṭhangthar thu ziak mite hi chuan ‘v chuangtlai’ hi an bàn ta viau mai!

‘Tin’ tih hi maw le! J.F. Laldailova bawk khân Bible chin pawr a chìn lâi khân ‘tin’ tam lutuk hi a ngaimawh nasa mai a. Chanchin Ṭha Marka ziakah hian ‘tin’ hi a tam zual a. A chhan chu Mizo Bible lehlinnaa an rinpui ber The Revised Version (1885)-ah khân ‘and’ tih an hmang uar deuh a, khata ‘and’ zawng zawng kha ‘tin’ tiin an dah ta deuh vek emaw tih mai tùr a ni. Grik ṭawnga ‘kai’ leh Hebrai ṭawnga ‘we’ hi ‘tin’ tih chauha leh tùr ni loin a chheh vêl thu azirin ṭawngkam dang deuh pawhin dah theih a ni ang a; let kher loa kalsan mai remchàn hun a tam hle bawk ang.

Ṭhianpa Siamkima (L) kha ‘tin’ hmang uar lo tak mai a ni a; a hnên aṭanga zir ni maw, Ramhlun Vênga ka awmna, ka pa K.Ngûra (L) kha ‘tin’ hman duh lo tak mai a ni bawk a. Anni pahnih khân min hmin deuh nge ni, lehkhabu ka ziah tawh zawng zawngah hian, mi thusawi ka lák chhàwn emaw, Bible thu ka lák chhàwn emaw a nih loh chuan ‘tin’ hi ka la hmang miah lo a; fiamthûin, “tin râl ka ni,” ka ti ṭhin! Thusawiah erawh hi chuan tháwk lák nân ‘tin’ tih hi ka hmang ve fo tho! Thuziakah erawh chuan ‘tin’ tel loin a lo khawsak theih khawp mai!

Tûnlâia Mizo ṭawnga kan buaina lian ber chu ziah zawm leh zawm loh chungchâng hi a ni. Mizo Language Committee (MLC)-in a buatsaih Mizo Ṭawng Ziah Dàn (Third Edition, Revised & Enlarged, 2016)-ah khân thumal ziah zawm leh zawm loh tùr dah khâwmna kha phêk 106 zet a awm a; tam tak kha chu enchhinna ang deuh a la ni a. Chutih rual erawh chuan Mizo ṭawng ziah dàna kaihhruaina ṭha tak a tling.

Tûn hnãiah Mizo Grammar Society (MGS) buatsaih ‘Mizo Ṭawng Ziah Dàn Dik’ tih bû phêk 339 zeta chhah chu Education Minister-in a tlângzarh a. He lehkhabu hi ka la bèl chiang hman lo deuh a; han en thuak chuan tih fuh chiah loh an nei ve tho àwmin a lang. October 20 khân MBSE Hall-ah Education Minister bawkin MLC buatsaih ‘Mizo Ṭawng Ziah Dàn’ (Fourth Edition, 2022, phêk 275) chu a tlângzarh leh a. MLC lehkhabu leh MGS lehkhabu danglamna deuh ber chu MGS chuan MLC âiin thumal phel darh an uar fê ang.

Rin dàn han sawi ta mai mai ila, hun lo kal zêlah chuan MGS lehkhabua an kalpui dàn hi zui kan awlsam zâwk maithei! Rev. Zairema khân, “Lam khat awmze nei hi ziak hrang tam ila, tihsual a tlêm ber ang,” a tih kha MLC âi chuan MGS hian an zàwm thui záwk a. Mizo Language Development Board lah hi a takin eng tikah nge hna a thawh theih ang tih hriat a la ni si lo; chumi hmâ chuan ‘mahni seh seh mual hranah’ tiin duh lam lam kan la hawi rih hlawm dâwn a ni ang e!