ZIRNA - DUHTHUSÀM

A hmasain nimin piah maiah HSSLC Exam results a chhuak a; pass percentage a chhe lêm loah ngai ila. Thil  duhawm lo tak erawh chu sawrkar school-te a ti chhiaah an ṭang tlat kha a ni. Sikul in ni se, a nei ṭha ber an ni ang a; zirtírtu ni se, a indaih ber an ni ang a; zirtírtu hlawh ni se, hlawh tam ber an ni ang a;  enkawlna lamah ni se, sawrkar chétna a nih avàngin a indaih ber an ni bawk ang. An result erawh chu deficit, ad-hoc leh private sikul áiin a chhe záwk tlat. A va mak ém!

A thawkate tán a zahthlák a; men ngaihna pawh hriat lohna àwm a ni a; zah avàngin an hnár a lian larh larh ang em? Inngaihtuah nawn sela, harh chhuah nán hmang sela, taihmák chhuahin zirtír rawh se. Thiam thei lo hlãwm khâwm vek chu an zirtír bík lo ang a; zirtírtu ṭha chuan thiam thei chauh zirtíra pass-tír loin thiam thei lo deuh pawh pass tùr khawpin an zirtír ṭhin a ni. Sawrkar sikul a ti chhe bera ṭan kha a zahthlák a; nasa záwka thawk tùra nawr chhuaktûah a ṭang lo a nih ngat chuan eng emawti taka ngaihtuah a ngai ang. 

Mizoram sawrkar chuan Mizoram Synod ngenna angin Mission Vénga ‘Sikulpui leh Sikul Sen’ chu Synod kutah a bo a bãng awm loin a hlàn lét leh ta a. Synod Executive Commitee (SEC) chuan a hmingah pawh, a thlang kàwnin a lo put phah ngei mai ‘SIKULPUI’ tih chhunzawm tùrin a rél tawh a. Sikul kalpui dàn tùrah pawh mual lehlama hmeichhe sikul ṭha tak PC Girls School a awm angin Sikulpuiah chuan mipa sikul ṭha tak din tum a ni.  Sawrkar néna inremna angin Sikulpui leh Sikulsena zirlaite chu ‘Sikulpuiah’ hian an zir chhunzawm duh a nih chuan Synod-in a la zui nghál ang. Tûnah chuan Synod Service Board (SSB)-in Principal tùr pawh a ruat tawh nghe nghe a. Duh thû han sãm zui ta ila, hun kal zélah chuan Principal-ah hian ordain Minister ngei hman zui ni sela. 

Sikulpuiah chuan hmeichhe sikul PC Girls School ang bawkin zirtírnaah Mizo ṭawng hman a ni dáwn a. Khawvéla zirna lama mi thiamten elementary education-ah chuan mahni pianpui ṭawnga zir a ṭha ber tih hi an thurual tlànna a ni. Kum 2009-a Mizoram sawrkar din, Education Reforms Commission-a mi thiam vai pathum- (1) Prof. A.K.Sharma, (2) Prof. G.L. Arora, (3) Prof. Ved Prakash-te pawh khân hei hi an sawi uar hle a; reports-ah pawh khán ziah a ni. Mizoramah erawh chuan a letlingin kan kal zo ta a; sawrkar sikulte pawh English medium-ah kan let zo titih tawh a ni àwm e. Kohhran hrang hrang leh mi malin sikul an din pawhin English medium school a ni zél a. Kan tû leh fate chu ‘Baa baa black sheep’-in kan chãwm a; “Mai a lum e, hui ah; Thangsíra pan mai a lum e, hui ah!” tih kan hnãwl a. Mahni ṭawng pawh thiam ṭha mang loin kan tû leh fate kan chhuah ta dèr hlawm a nih hi!

Sikulpuia zirlaite chuan English an thiam lo bík chuang lo ang a; zirtír an ni ve tho dáwn a, an zirna bulpui ber erawh chu Mizo ṭawng a ni ang. Kristianna nèn inkaihruaiin, Mizo nun dàn ṭha inzirtírin, mahni pianpui ṭawng ngeiin nuam ti taka lehkha zir tùrin buatsaih an ni ang. Nû leh pate pawhin an tû leh fate luhtír tùrin rawn hnàr tup tup sela. Pathianin ṭawng min pék ngei hmanga zirna bul ṭan hlutzia hi an hre vat ang a. Sikulpui din thar leh tùr hi Mizoram tán sikul chhenfákawm tak a nih ngei kan beisei tlat a ni. Mizorama mi thiam hmasate kha Sikulpui chhuak an ni tawh ṭhin ang khán tûn hnûah Mizoram ti hmingṭhatu mi thiamte pawh he Sikulpui thar aṭang ngei hian an lo chhuah leh i beisei ang u.

Mizoram Synod Inkháwmpuiah college din rawtna hi vawi eng emaw zát a lo lût tawh a; tháwk khat lai phei kha chuan a kawng zawngtuten ruahmanna kimchang takin an rawn siam a; sènso tùr a tam deuh avàngin tih puitlin a ni ta lo. Chumi hnûah college din rawtna a lo lût leh a; Synod chuan a pass leh ta bawk a (2017 Synod Gen.35). Mi thiam tak tak fawm khâwmin ruahmanna an rawn siam leh a; tûnah chuan a tak hmuh theih a ni dáwn ta a. Synod Service Board pawhin Principal hmasa ber tùr a ruat tawh a; Aizáwl College-a Vice Principal lo ni tawh, Serampore College-a kum 13 zet Principal lo ni tawh bawk Rev. Dr. Lalchungnunga chuan Principal hna a chelh ṭan ta a; Rev. Dr. Lalchungnunga hi India mi, Serampore College Principal ni rei ber a ni. Synod Conference Centre chhãwng khatnaah MCC Principal office chu hawn a ni ta a; July 16 aṭangin admission pawh tih ṭan a ni tawh. 

College hming ah Mizoram Christian College (MCC) tih a ni a. Tûn hma khán ‘Christian’ tih tel hi kan duh lo deuh a, Christian Multipurpose Training Centre (CMTC) pawh Synod Multipurpose Training Centre (SMTC) kan tih phah kha a ni a. Tûnah erawh chuan ‘Christian’ tih tel hi kan hnial/hlauthãwng ta lo a ni ang; hlauhthàwn ngawtna tùr a awm lêm lo bawk a ni; Madras/Chennai-ah khuan hmán ata tawh Madras Christian College (MCC) a lo ding tawh a; India rama college ṭha berte zínga mi a ni a. MCC chhuak hi India President, Governor, Chief Justice, Central Minister, Member of Parliament, Chief Minister, Lawyer, General, Theologian, Scientist, Professor, Vice Chancellor, IAS, IFS, IPS etc., eng emaw zát an awm tawh a. Chutiang bawk chuan Mizoram MCC hian mi thiam chhawr tlák chi hrang hrang a rawn chhuahtír ngei beisei ila. ‘Unemployed graduate association member’ ti tam mai tùr erawh chu chhuah lul suh se.

Eng ang college nge kan duh? BA naràn zirna ni leh mai tùr em ni kan din dáwn? Tûnlaia college admission chang loten admission an channa atána din satliah mai tùr college chu ni lul suh se. College ṭha bík din thei ngei ila. A bík takin MCC-a zir chhuakten Mizoram sawrkar hna beisei ringawt loa mahnia kawng zawng thei tùra inzir puitling ni ngei rawh se. Employment exchange-a hming thun luh belh tùr ringawt graduate satliah hi kan mamawh tawh lo. An zir chhuah veleh mahni kawng indapa inchãwm zo tùr, ram tána mi chhawr tlák graduate kan mamawh tawh záwk.  

Chu bákah chuan MCC aṭanga zir chhuakte chu master degree emaw doctoral degree emaw zir leh ngái lo khawpa thiam, All India Services & Central Services-a inziak tling nghál thei tùr khawpa thiam ni sela. Naupang têin, kum 23/24 vél aṭangin IAS, IFS, IPS leh Central Services-ah lût sela. India ram state hrang hrang sawrkar policy siamtu, Central sawrkara policy pawimawh thawhtu, India foreign policy pawimawh duangtu ni thei tùr khawpin India ram states leh Central sawrkarah nihna pawimawh chelh fer fur rawh se. 

Covid-19 hripui léng avànga buaina boruak kárah India rama Mizo officer awmte ṭangkaizia kan hria; an tlém tawh hlé náin an awmna hmun ṭheuhah mi ṭangkai tak an ni vek hlawm a; India ram hmun hrang hranga Mizo awm darhten an zár an zo nasa hle a ni. Mizote chu kan sakhaw mi angreng a; Mizo officer-te hi an awmna apiangah sawrkar thilah chauh ni loin Kristianna/sakhaw thilah mi ṭangkai tak an ni ṭhin. India ram state hrang hrangah Mizo officer hi awm thliah thluah sela, kohhran sum tel loin sawkar sumin missionary kan ruai a ni mai. Mizote tán chauh ni loin, hnam dang Kristiante tán mi ṭangkái tak an ni ṭhin.

Kum 2018 khán tûna Mizoram University Vice Chancellor Prof K.R.S. Sambasiva Rao nèn hian Prof. Laltluangliana Khiangte inah dárkár hnih zet kan inkàwm a. Chumi ṭum chuan MizoramUniversity-ah hian Religious Studies  hawn leh Aizâwl Theological College tán affiliation neih dàn tùr chungcháng ka sawipui a; ani chuan inhawng takin “Kohhranin dîlna rawn siam se, kan ngaihtuah mai ang,” a ti sam ét a. MZU Vice Chancellor hi mi chak, thil nasa tak ti tawh a ni a. Ani awm lai hian MZU-ah hian religious sudies hawn ni sela. MCC hi chumi zirna bul ṭan nán chuan hman ni sela. Pastor ni tùr ni lêm lo, Pathian thu zir duhten MCC-ah religious studies an zir thei ang a; zirtírtu tùr pawh theologian MTh/doctoral degree nei kan nei sá nual ang chu. Naga-ho sáwn theology zir an uar hle a; theology zir chhuakte chu Nagaland sawrkar pawhin a ruai mai ṭhin a ni àwm e. Religious studies zirte chu an hnaah pawh rinawm deuh bík tùrah kan beisei ngam dáwn lo’m ni?

MCC class neih ṭan nán chuan Mission Véngthlang Biak In kawng chhaka in lianpui khu buatsaih mék a ni a; boruakin a zir chuan kuminah hian class neih beisei ila. Covid-19 avànga boruakin a zir loh deuh pawhin tûnah chuan ‘online class’ pawh neih theih a ni ta zél a; kan smart phone-te hi thil ho mai mai tih nán hmang loin inzir nán hmang ṭangkai ila. Naupang kum 4 mi lek pawh tûnah chuan smart phone hmangin ‘online class’ an neihpui thei tawh a ni. Tûnlai zirlaite chu an vànnei bîk hle; internet hmangin thiamna pûr cháwk tùr a tam ém ém. Hmàn deuh khán IAS topper-ho chanchin ka chhui a; an zínga tam ber chuan internet an hman ṭangkaizia an sawi a ni. Tûnlaia lehkha zir chu ‘lehkha zir vawkpa sa’ a ni deuh ber tawh; engkimah an awlsam vek mai. Mi rethei leh harsa deuh pawhin smart phone an kawl thei vek tawh a; chu chu hman ṭangkai mai tùr a ni.

Synod Service Board chuan MCC-a thawk tùr Assistant professor zawnna a chhuah ta a; a tìrah chuan contract-a rawih tùr an ni phawt ang a. Tute pawhin sikul/college-a thawk tùr kan zawn hian hlawh kan ti hniam deuh ṭhin a; hei hi kan ngaihtuah chian a ngái hle. Zirtírtute an thiamna phû táwk hlawh kan pék loh chuan dik lo taka inchhawrna (exploitation) a ni. Mi kan rawihin an phû táwk ang hlawh pék loh hi thil dik lo tak a ni a; kum zabi 8-na (BC)-a zàwlnei Amosa te hunah khân dik lo taka inchhawr hi an sawisèl nasat ber zînga mi a ni. Chuvàng chuan sikul/ college emaw kan din a nih chuan zirtírtute chu an phû táwk hlawh kan pe tùr a ni ang. Mizoram Synod pawhin vawi tam tak ngaihtuah tawh hnûah College kan din ta vêk vêk a nih chuan zirtírtute hlawh hi kan ui tùr a ni lo ang. Kan din ta sá sá, thil dangah pawh theih tâwp chhuahin a changtlun nán kan thuam tùr a ni ang.

College hmun tùr chu Tanhril lamah rau záu tak lei a ni tawh a. College inte sak dáwnah ‘master plan’ fel tak siam hmasak ni sela; awmze nei takin in sak a ṭûl ang. Mizoramah lìrnghîng kan buaipui thar hle a; kan in sak dàn hi lei lai chat záwngin kan sa nasa a. Lìrnghîng na tak lo thleng ta sela, kan in tam tak hi kan thlàn khur a ni nghâl mai dáwn a ni ang. MCC in sak hunah pawh lei lai chat lo záwngin sak ni hlawm sela; a sak man a tam deuh a nih pawhin kan inhuam ve a ngai ang. In sa ve ta véka ningnél taka sak tùr a ni lo a; en réng réng pawha nalh zaih, kut tling taka sak tùr a ni. 

Master Plan siam tùr pawh hian Mizo architech-te chu an thiam ve tho bawk ná ang a, zau deuh záwka India ram mi thiamte emaw, ram páwn lam mi thleng pawhin ruai ngam ila. Kan in lian neih tawhahte hian mit tlung táwk lo a tam hle; a tiapui zînga lawk ûl deuh vek a ni! ATC Centenary Building leh Hostel pindante khi siam ṭhat ngaihna awm tawh mang lo, luah hrehawm tak a ni hlawm. Centenary Building-a class-room-te khi inkhuangrual lo tak tak a ni hlawm a; a ṭhen chu mi 24 len chê chênaah 30 chuang daih, a cháng chuan 40 thlenga inbeng cháng a awm tawh kha. Hotel room tétzia pawh a luah tawh pastor ual 400/500 hi a hretute an ni. Synod House (office) ber pawh hi kan luah ṭan deuh chauh a, kan leng lo titih nghál mai a. A chhûng pindan ruahman dàn thleng hian duh thû a sãm meuh em? 

In sak pianphungah pawh hmànlai ‘Gothic style’ ang deuh, ni tak tak zo si lo hi kan uar mah mah; tûnlai in sak dàn máwi tak tak entawn tùr a tam. Kum 40/50 leka thuam ṭhat ngái emaw, sak ṭhat ngái emaw tùr ni lo, a rei lo berah kum 1000 tal daiha sak tùr a ni. Cambridge University-ah ka zuk zir tawh a; an college in tam tak khu kum zabi 15/16-naa sak kha tûn thlengin chei ṭhat zeuh zeuh tih loh chu sak ṭhat ngái mai tùr a la awm hlawm lo tlat. Mizoramah erawh chuan sawrkar in pawh UT láia mi kha chu ṭhiat leh vek a ngai tawh a; la ṭhiah loh awm chhunte pawh a ‘rîl’ a lang fur tawh hlawm a nih hi! 

MCC hi kan din tákah chuan kohhran sum chauh ni loin University Grants Commission (UGC)-ah sum tam tak a awm; plan leh estimate kan siam thiam leh thiam lohah a innghat thui hle thung ang. Kan college hming bula ‘Christian’ tih hian min dãl tùrah ngai lo ila. Kohhran chuan sawrkar ngawt ái chuan sum kan la hmang thiam záwk daih a; kohhran chéng maktaduai khat hian hna nasa tak a la thawk thei a; vaibélchhe khat phei chuan hna nasa lehzual a thawk thei dáwn a ni. Beiseina sáng tak neiin MCC hi i lo thlír teh ang u.