Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

ISUA KRÂWS PUT KAWNG!

Mizoin sana kan neih hmâa hun kan chhiar dàn kha tûnlâi ṭhangthar tân chuan hriat thiam a har tawh khawp ang. Isua thih hun sawi nân Matthaia ziakah chuan ‘behliang mun hun’ tih a ni a (Mt 27.46); Marka chuan ‘chaw fâk hun aṭanga behliang mun hun thlenga khaw thim thû’ a ziak a (Mk 15.33); Luka pawhin Marka ziak la chhãwngin ‘chaw fák hun aṭanga behliang mun hun thlenga khaw thim thû’ a ziak bawk (Lk 23.44). Johana chuan rorèlna ṭhutphah Gabatha-a Pilata ṭhut hun kha ‘tûkṭhuan ei hun’ tiin a sawi ve thung (Jn 19.14).

Grik Thuthlung Thar kan en chuan Matthaia chuan ‘dâr 6 aṭanga dâr 9 thleng khaw thim thu’ a ziak a (Mt 27.45); Isua aw ring taka a àu chhuah hun kha ‘dâr kuana’ tih a ni (Mt 27.46). Marka ziaka khaw thim chhûng ‘chaw fâk hun aṭanga behliang mun hun’ tih kha ‘dâr ruk aṭanga dâr kaw thleng’ tih a ni a (Mk 15.33); dâr 9-ah chuan Isua kha ring takin a âu chhuak tih a ni (Mk 15.34). Luka pawhin ‘dâr ruk aṭanga dâr kaw thleng’ khaw thim thû a ziak ve bawk a (Lk 23.44); ring taka Isua àu chhuah hun dâr zât erawh chu a ziak ve lo. Rorèlna ṭhutphaha Pilata ṭhut hun, Johana sawi kha ‘dâr ruk’ tih a ni ve leh bawk (Jn 19.14).

Chanchin Ṭha ziaktute hian eng hun chhiarna nge an hman? Rom-ho hun chhiarna nge? Juda-te hun chhiarna? Chanchin Ṭha ziaktu pathum hi Juda mi an ni a, Juda-te hun chhiar dàn an zui ni àwm tak a ni a; Luka hi Jentail mi a ni ná a, Marka ziak a zui a nih si chuan Juda hun chhiar dàn a hmang ve mai ni àwm tak a ni. Rom hun chhiar dàn an hmang a nih chuan rorêlna ṭhutphaha Pilata ṭhut hun, Johana sawi hi zîng dâr 6 vêl, ni chhuah rual ve a ni ang a; Rom-ho chuan zíng lam dâr 1 aṭangin hun an chhiar ṭan niin an sawi. Chutiang chu a nih chuan Pilata kha rorêlin a ṭhu hmâ hle tihna a ni ang a; chutiang êm êma hmâah chuan Juda hruaitute khân an tur tho ngam dâwn em ni ang?

Juda-te hun chhiar dàn an zui chuan zîng ni chhuah vêl aṭangin dâr khatna a inṭan ang a, chaw fâk hun chu keini chhûn dâr 12 ang vêl hi a ni ang a; behliang mun hun chu chawhnu dâr 3 vêl a ni ang. Mi pakhat chuan, “Johana ziaka Juda-te tûkṭhuan ei hun hi dâr eng zât nge?” tiin min rawn zâwt khauh mai a. Ka lo hre chiah bîk si lo! Hmànlâia Juda-te tûkṭhuan ei hun ziahna chiah hi chu ka la hmu fuh lo! Jerusalem-a kan awm lâi khân sâp ṭawnga ‘breakfast’ an tih hi zîng dâr 7:30-ah kan ei ṭhin thung!

Johana ziak ang hian Pilata kha rorèlna ṭhutphahah dâr 6-ah a ṭhû a nih chuan keini chhùn dâr 12 vêl hi a ni ang a; Juda hruaitute nèn an inbiak chhûng kha a rei lutuk lo pawh a ni maithei a; chu vàng chuan dâr 12 hnû deuhah Isua chunga thu tlûkna kha a siam a nih a rinawm a. Isua krâws kawng zawh chhûng nên chuan chawhnu dâr 1 vêlah chuan Isua leh a bula mi 2 kha an khêng bet hman tawh maithei! Matthaia leh Markan khaw thim hun chhûng an sawi hi Pilatan Isua thiam loh a chantîr hnû lawk aṭanga inṭan a nih hmèl hle! Krâws-a khen beh a nih tawh hnûa khaw thim ṭan pawh a ni maithei bawk. Isua thih hun tak kha chu chawhnu dâr 3 vêl a nih a rinawm.

Pilatan krâws-a khen beh tùra Isua a pêkna hmun lâi tak kha tûnah khawiah nge a awm? Hei hi zawhna pawimawh angreng tak a ni. Isua krâws kawng ‘Via Dolorosa’ an sawi hian Pilatan thiam loh a chantîrna hmun kha Via Dolorosa-a chawlhna hmun (Station) pakhatnaah chhiarin Kalvari thlengin chawlhna hmun 14 awm angin Franciscan puithiamhoin an chhinchhiah a. Station pakhatna erawh hi chu Islamic Al-Omenieh College hung chhûnga awm a nih avàngin khualzin pângngâi chuan an tlawh ngâi lo. Saint George’s College-a zirlâite erawh chu an tlawhpui ṭhin a; keini pawhin kan tlawh.

Khualzinin Via Dolorosa an zawh ṭanna ber chu Isua krâws an puttîr ṭanna an tih aṭangin a ni a; hei hi ‘Franciscan Church of Condemnation’ chhûngah a awm. Hemi biak in chhûngah hian Isua an vuakna hmun ‘The Chapel of Flagellation’ pawh a awm. He hmun aṭanga hla lo tê-ah hian Isuan krâws a tlûkpuina hmasakna ber hmun an tih chu a awm a; Via Dolorosa kawng dungah chuan Isua tlûkna tih chu hmun 3 lâiah an chhinchhiah a. Mahse, Via Dolorosa-a an thil chhinchhiah zawng zawng chu a dik vek tihna a ni lo!

Station 5-na chu Kurini mi Simonan Isua krâws a putsakna hmun an ti. Station 6-na chu Bible-a lang lo, hmeichhe pakhat Veronica-in inhrûkna puana Isua thlan a lo hrûksakna hmun an ti. Veronica-i chanchin thawnthu hi R. Vànlàwman ngaihnawm angreng takin lehkhabu a chhuah kha! Station 8-na chu Jerusalem nûte ṭap lo tùra Isuan a hrilhna hmun an ti a; Station 9-na chu Isua vawi thum a tlûkna hmun an ti!

Hmànlâi Jerusalem khawpui tlângdung thlangta zâwkah chuan hmàr lam Damascus Gate aṭangin chhim lama Zion Gate thlengin Rom-ho kawngpui ‘Cardo’ an tih chu a kal tlang ruah mai a. Via Dolorosa kawngin Cardo kawngpui a pawh chhohna, kawng chhak lamah chuan Zalatimo Sweets dàwr a awm a; heta an sweets siam hi thlum tui tak a ni! Zalatimo Sweets dàwr chhûng, thlang lamah chuan Isua thihna hmuna biak in ‘The Church of Holy Sepulchre’ an sak tirha a ban ṭhenkhat chu hmuh tùr a la awm. Biak in hi AD 630-a Muslim-hoin Jerusalem an lák khân tihchhiat a ni nual a; chu vàng chuan an siam ṭhat leh laiin chhak lama ban awmna aṭangin an tawlh thla ta thung a ni.

Zalatimo Sweets dàwr aṭang chuan tlâng chhîpah chhoh tùr a ni a; mahse, a chung zâwl chin bâk chu khualzin pângngâi an kal ngâi lo. A chung zâwl aṭang chuan biak ina luh thlákna kawngkâ a awm a; biak in chung lam pindan pakhatah chuan Coptic Church puithiamho an chêng a, Coptic ṭawnga ziah Bible hlui tak tak an kawl nual mai. Saint George’s College zirlâite chuan he hmun hi kan tlawh thei a; a chung lam aṭangin The Church of Holy Sepuchre chhûngah kan lût thla a ni.

Khualzin pângngâiho erawh chuan Zalatimo Sweets dàwr aṭangin chhim lama thui vak lo kal hnûah khawthlang hawi zâwngin an kal a. Thui vak lo khawthlang hawi zâwnga an kal hnûah hmàr lam hawiin The Church of Holy Sepulchre kawngkapui panin an phei leh ang. Biak in kawngkapui hi a zâu angreng hle a; thing kawngkhâr, khàr hniha siam, chhak lam chu inches 59 (ft 4.9)-a hlâi, thlang lam chu inches 62 (ft 5.2)-a hlâi a ni a; kawngkapui zau zâwng chu inches 121 (ft 10.1) a nih chu; a sàn lam pawh ft 15 vêl chu a ni ngei ang.

Khualzin pângngâihoin an hmuh hmaih fo, langsàr angreng tak si chu, kawngkapui zâwn tak, chhûng lam ft 15 vêlah chuan krâws ata Isua ruang an lák thlák hnûa an zalhna leh sãwngbàwlna, rim tui an hnawihna lungphêk hlâi angreng tak awm kha a ni. He lungphêk ‘Stone of Anointing’ (Stone of Unction) an tih hi khualzin tam tak chuan an ṭhutchilh a, rim tui an hnawih a; an ṭap hawm hawm ṭhin!

Biak in kawngkapuia han luha ding lamah chuan rahkâ (step) 18 a lo awm a; chûng rahkâ chu inches 9½ vêla sâng vek a ni a. Rahkâa làwn chhoh chuan a chung chhuat zâwl kan han thleng a; chhak lamah chuan Isua khen beh tùra an buatsaihna hmun, khen behna hmun leh a ruang lák thlâk hlima an zalhna hmun an tihte chu a awm a ni. Dawhkàn hnuai aṭangin Kalvari lung khawih theihna tùr, a chhuat ker kuak a awm a; mi ṭhenkhatin Isua krâws phunna ban khur anga an sawi chu a dik lo; ban khur ni loin Kalvari lung khawih theihna tùra an ker kuak mai a ni a, chumi kua thûk zawng chu inches 15 (ft 2.3) chiah a ni. Dawhkàn sîr chhim lamah chuan ‘Kalvari lung khi chat’ an tih mai chu dârthlalang chhah taka khuh tlat a awm a; zuhrei leng lâi tùrin a khi chat phuk mai tak tak a! Kalvari hnuaia ‘Adama lu ruh phûmna hmun’ an tih thleng chuan a khi chat thla zêl a ni! Saint George’s College Dean, John L. Petterson-an Isua nâk aṭanga thisen luang chhuak khân mihring hmasa ber Adama lu ruh chu zuk luan thleng tùr anga a suangtuah chhin te pawh kha zèldin thu bàwl mai mah ni se, a ngaihnawm dangdãi ve hrim hrim a. Krista thisen hlu tak chhuak kha Adama hmasa záwk tân tak khân a hlu zual ngawt ang le!

The Church of Holy Sepulchre chhûng hi fan fê tham a ni a. Isua khen behna hmun an tih, biak in chhak lama dawh sàn, ft 15 vêla sâng hmàr lam aṭanga kan chhuk chuan thlang lam hla vak loah chuan Isua thlàn in an tih chu a awm a. He thlàn in hi a lian lo hle a; lung kuang awmna pindan luhna kawngkâ chu inches 26 (ft 2.2)-a chauha zau a ni a, a sàn lam pawh inches 57 (ft 4.9) chauh bawk a ni. Kawngka pâwnta zâwk sàn zâwng erawh chu ft 5.9 a ni a; chumi kawngkapui zau zâwng chu inches 34 (ft 2.10) chiah a ni. Kawngkapui bulah hian vêngtu puithiam pakhat a ding deuh reng ṭhin.

Isua thlàn in thlang lam hnãi tê-ah chuan hmànlâi Juda-te thlàn, a thûk zâwnga ker kuak a awm a; kil thumah thlàn 2 zêlin ker kuak a ni ná a, hma zâwn chiaha mi tih loh chu an hnawh phui leh tawh a ni. Chutiang thlàn ker kuakah chuan mitthi an phûm dâwnin a ke lam rawlh luh hmasak a ngâi a; ker kuak tàwp lamah a zuih deuh zêl a ni. ‘The Church of the Holy Sepulchre’ kawngkapui vêngtu chu Kristian ni loin Muslim chhûngkua zuk ni tlat a!

Isua an khen beh tákah khân Johana sawi dànin, “a silhfèn kha phel lî-ah an siam a,” tih a ni a (Jn 19.23); hemi lehlin dàn hi a dik tâwk lo deuh a! A silhfèn kha phel pakhat mah an nei lo! Juda mipate chuan ni tin thawmhnaw inbel 5 an nei a; chûngte chu:– (1) Diar, (2) Kawr (tunic), (3) Kâwnghrèn, (4) Pheikhawk, (5) Ṭhui loh kawr (kawr fual pum tuk a ni). Sipai pali khân ṭhui loh kawr (kawr fual) tih loh chu an insem diat diat a; ṭhui loh kawr erawh chu a changtu tùr bîk hriat nân ṭhum an vâwr ta thung a ni (Jn 19.24).

Isua krâws an puttîrna hmun an tih aṭanga Kalvari, an khen behna hmun thleng kha uluk takin ka pe pênin ka teh tawh a; ka teh theih chin zawng chu pên 1070 vêl a ni. Ka pên khat kha ft 3 vêl zêl tùra pên sãu lui ka ni bawk a, pên 1070 chu ft 3,210 vêl a ni ang. Hemi kawngah hian kawng phei chin chu a thui lo hle mai a; kawng phei âiin kawng chhuk euh euh chu a la thui lo záwk a. Isua krâws put kawng Via Dolorosa an tih khu a tak taka Isuan a zawh a nih ngâi chuan kawng chho a thui ber a, 70% dâwn thàw chu kawng chho a ni ang. Isua kan zuinaah hian kawng phei nuam leh hlimawm ringawt kan thlahlel ṭhin a; Isua erawh chuan kawng chho a zawh thui ber tih hi hre reng hlawm teh ang u!