ISUA PHÛMTU MI DIK PAHNIH Mk 15.42-47; Jn 19.38-42

Isua hun lâi chuan krâws-a khen beh chu Juda-te dàna thinga khài kàn tih nèn thuhmuna ngaih a ni a; zàn a riak tùr a ni lo a, a ni là láin phùm tùr a ni (Dt 21.22-23). Josephus-a pawhin Juda-te chuan krâws-a khen behte ruang chu la thlain ni tlâk hmá ngeiin an phûm ṭhìn tih a sawi.

Krâws-a khen beh Isua ruang chungah khân Juda-ten eng ang rilru tak pû ang maw? Sanhedrin member-te khân Pathian sawi chhiaa puhin thi tlâkah an ngâi a. Kawng lehlam ngaihtuah erawh chuan Isua chu Pathian a sawi chhiat avànga krâws-a khen beh a ni chiah si lo, ‘Juda-te Lal a inti’ tih avànga tihhlum a ni záwk. Isua ruang chunga thuneitu chu Sanhedrin member-te ni loin, Rom sawrkar âiawh ram awptu Pilata chu a ni a. A hnênah chuan Isua pá hming anpui, Josefa chuan Isua ruang chu phùm tùrin a díl ta a ni.

A hun chungchángah Markan, “Khua a lo tlài lam chuan Inrinni a nih avàngin,” a ti kher a; heta ‘Inrinni’ tih hi keini ‘Zirtàwpni’ hi a ni tih chhinchhiah ila. “Khua a lo tlài lam chuan,” (Gr. opsia) tih hian eng hun chiah nge a kawh? Isua thih thûa hun sawina kan hmuh hnuhnun ber chu, “behliang mun hun,” tih a ni a (Mk 15.33); chu chu chawhnu lam dár 3:00 vêl a ni. “Tlài lam” (opsia) hi dár zât chiah sawina ni loin hmun ṭhenkhatah chuan ‘ni tlâk dáwn ruai, káwl sen hun’ a kâwk (Mt 16.2). Hmun ṭhenkhatah chuan ‘tlài lam hnathawh bànsan hun’ a kâwk bawk a (Mt 20.8). Hmun dangah chuan ‘ni tlâk hnû’ sawina a ni bawk (Mk 1.32). Isua leh a zirtîrte zanriah hnuhnung kîl tùra Bethani aṭanga an chhuah hun kha ‘tlài lam’ (opsia) a ni (Mk 14.17). Isua ruang an phùm hun hi tlài ‘dár 3 leh ni tlâk inkár zawng’ a ni a. Thuthlung Thar zirna lama mi thiam tak Raymond E. Brown-a sawi angin ‘tlài dár 4:30’ ái chuan a hmá kher lo ang.

Marka chuan Josefa chu “Arimathai khuaa mi,” a ti a; Galili biala mi ni loin Judai ram lam mi a ni. Arimathai khua chu tûnlâi chuan Ramle an ti a, mihring pawh 55,500 lâi an chêng a; Tel Aviv chhimchhak lam hla vak loah a awm. Ramle khua hi Palestinian khua a ni ṭhin a; kum 1948-a ram buai lâi khân Juda-hoin Palestinian-te chu an ûm chhuak deuh vek a. Tûnah chuan Juda khaw hlang titih a ni tawh a; mihring 25% erawh chu Palestinian an la ni! Biak In pakhat ‘St Joseph of Arimathea’ an tih pawh a awm.

Josefa chu “roréltu zahawm” (Gr. bouleutes) tih a ni bawk a. Marka ziak chhiartute chuan he ṭawngkam hi an hre thiam mai ang. Khatih lâi khân Rom ram khawpui hrang hrangah roréltu (city council - Gr. boule) an awm ṭhìn a. ‘Bouleutes’ chu Sanhedrin member sawi nána hman ve theih a nih avàngin Josefa hi ‘Sanhedrin member’ ni tùra ngaih a ni. Josephus-a erawh chuan ‘Bouleutes’ chu Jerusalem khawpui chunga roréltute sawina atán a hmang thung. Sanhedrin member ni ta se la, Isua tihlum tùra puithiam lalte leh “roréltuteho zawng zawng (Gr. sunedrion) chuan amah hèkna an zawng a,” tih zíngah khán Josefa hi a tel ve em ni ang? (Mk 14.55). A tel ve a rinawm chiah lo!

Josefa chu “Pathian ram beisei mi ve bawk,” tih a ni a. He ṭawngkam ‘ve’ (Gr. kai) tih hi Pathian ram beiseitu dangte nèna khaikhinna emaw a ni mai thei a; Isua zirtîrte chauh lo pawhin khatih hunah khán Pathian ram an beisei a ni. “Huai takin” Pilata hnênah a lût tih kan hmu bawk a. Josefa huai dàn hi kawng hrang hrangin a sawi theih ang. Sanhedrin member-ten thi ngei tùra an duh avànga krâws-a khen beh ruang, an member zínga pakhatin phùm tùra a han díl tlat mai chu a huaisenthlâk hle. “Juda-te Lal” tia khen beh tawh ruang hlãwmtu chu a lamṭang a ni ngei ang. Rom sawrkar âiawh Pilata tán chuan Josefa pawh chu rinhlelh mai awl tak tùr a ni.

Sanhedrin member tam zâwkin thi tùra an duh avànga an khen behtîr, a chungthû an ngaihtuah lâi aṭanga member-puite ngaih dàn thlâwp loa Isua thih remti lotuin a ruang hlàwm a han tum leh zêl chu a huaisenthlâk hle. Josefa dìlna chu Pilatan a lo phalsak a nih chuan mitthi ruang a khawih avàngin a bawlhhlawh dáwn a; Sabbath lah chu a thleng ṭêp bawk si! An sakhaw serh leh sãng dàn pawh pawisa lo ngam khawpa Isua ruang a buaipui kha a ‘huaisen’ hle.

Matthaian Marka sawi bâkah Josefa chu “mi hausa” a nih thû a sawi a (Mt 27.57) Josefa hi eng ang taka hausa nge a nih kan hre lo; mahse, a hausa a ni tih lantîrtu pakhat chu “ama thlàn thar” a neih thû lo lang tel hi a ni. Gospel of Peter-ah phei chuan he thlàn thar awmna hi ‘Josefa Huan’ tih a ni nghe nghe (GPeter 6.24). Matthaian Lal Isua thusawi pakhat, mi hausa tán vànrama luh harsat thû a lo ziak tawh a (Mt 19.23). Isua dam lâiin mi hausain an ṭìnsan a; a thih hnûah erawh chuan mi hausain an phûm thung a. Isaian, “A thih hnû chuan mi hausa hnên lamah a awm a,” tia a lo sawi kha a lo thleng dik ta a ni (Isa 53.9d).

Matthaian Josefa chu, “Isua zirtîr a ni bawk a,” tiin a sawi bawk a. Heta Josefa chu Isua zirtîr a nih thû sawina ṭawngkam hi tûn hmá aṭanga zirtîr a lo nih tawh thû sawina a ni. Isua zirtîr 12 zíngah khán krâws bul thlenga zui ngam awm chhun chu pakhat chauh a ni a; Galili aṭanga rawn zuitu hmeichhiate khân hla takah an thlîr bawk. Juda roréltute zínga mi ngeiin Isua ruang a rawn hlãwm hi a fakawm hle a. Isua chan chauh lâi bera a lamṭang nih ngam a ṭûl rêng a ni.

Lukan Marka leh Matthaia ziak bâkah Josefa chu, “mi ṭha tak (leh) fel tak” a nih thû a târ lang a (Lk 23.50). Josefa chu mi ṭha pângngâi mai a ni lo; mi fel tak a ni bawk. Heta ‘fel tak’ tih hi ‘mi dik’ (Gr. dikaios) tihna a ni. Mi dik a nih avàngin Isua chunga Sanhedrin member-te rorèl dàn kha ‘dik lo’ a ti a, a remti lo rêng a ni tih Lukan a sawi lang nghâl bawk. Lukan Josefa remtih loh thû a sawina ṭawngkam hi Thuthlung Hlui lama, “Hretu fel lo tak nihna tùrin mi suaksual zíngah i kut telh ve suh... thubuaiah pawh a tam lam, a dik lo zâwk lamah chuan i ṭang ve mai tùr a ni hek lo,” tih sawina ṭawngkamte nèn khán awmze thuhmun a ni (Ex 23.1-2). Sanhedrin member zawng zawng khân Isua chu thiam loh chantîr tumin thû an zâwt a (Lk 22.70). Amaherawhchu, an zínga pakhat, an lama ṭang duh lo Josefa, mi dik tak a awm.

Lukan Josefa chu ‘Arimathai mi’ a nih thû a sawi bâkah ‘Juda-te khua’ tih a sawi lang kher bawk a. Isua zirtîr 12 zíngah khán Judai ram mi chu pakhat chauh a awm a; amah mantîrtu ah a ṭang zui leh ta nghâl a. Isua chu ‘Juda-te Lal’ tia thiam loh chantîr a ni a; Juda-te khawpui zínga mi ngei amah phùm tùrin a rawn pên chhuak hi a chhinchhiah tlâk hle a ni.

Johanan Josefa chu Arimathai khuaa mi a nih thû leh Isua zirtîr a nih thû pawh a sawi ve tho a. Mi dang âia a sawi chian zâwk erawh chu, “Juda-te a hlauh avànga a rûka awm,” a nih thû hi a ni (Jn 19.38d). Isua dam lâiin zirtîr a nihna tilang ngam lo mah se, a thih hnûa a ruang a rawn hlâwm ngam hi a fakawmna lâi tak a ni. Thawnthûah chuan Josefa hian Isua nu Mari kha a fapa thih aṭang khán a enkawl ta an ti.

Johanan Isua phùmnaa tel ve mi dang pakhat a sawi chu ‘Nikodema’ a ni. Nikodema chu Isua rawngbàwl tirh lama a rûka zàna a hnêna lo kal kha a ni a (Jn 3.1–20). Nikodema leh Isua inbiakna kha hriat chian a pawimawh hle. Nikodema khân Isua ṭawngkam hman ‘anothen’ awmzia kha a man fuh lo palh a, ‘piang nawn’ (piangthar) tihna angin a ngâi a. Isua erawh chuan ‘anothen’ a hman khân ‘chung lam aṭanga piang’ tih angin a hmang a; chumi awmzia chu ‘Pathian hrin’ tihna a ni. Nikodema hriat fuh tâwk lohna ṭawngkam ‘piangthar’ (born anew/born again) tih hi kan hmang uar ta hle a; a dik tak záwk chu ‘chung lam aṭanga piang’- ‘Pathian hrin’ tih hi Isua ringtute sawina ṭawngkam mâwi tak chu a ni. Johana phei chuan a lehkhathawn lamah khân he ṭawngkam ‘Pathian hrin’ leh ‘Pathian fâ’ tiin chiang takin a hmang ta a nih kha (1 Jn 3.1–2, 9; 5.1,4,18).

Nikodema kha Isua nên zan khat an inkawm hnû khân a reh ta vang vang a; Isua a thih hnûah chuan a ruang phùm tùra buaipuiin a lo pên chhuak leh ta a ni. Isua nêna an inbiak hnû khân chung lam aṭanga piang, ‘Pathian hrin’ nihna kha a chang ta a ni ngei ang. Nikodema chu Juda-te zirtîrtu a ni a; ‘Sanhedrin member’ a ni tihna a ni (Jn 3.1). Tûn hmá pawhin Juda hotuten Isua thiam loh chantîr an tum lâi khán Isua ṭan zâwngin thû a lo sawi tawh a. Chuvàngin, a thawhpuiten, “Nang pawh Galili mi i ni ve elo?” tiin diriam takin an lo ṭawng khum tawh a nih kha (Jn 7.50-52). Nikodema kha Pathian hrin a ni tih lanna chu Isua chan chhiat ber lâiin a rawn pên chhuak ngam tlat kha a ni. Mi tam tak chuan hun nuamah phûr takin Isua kan zui a; hun harsaah chuan kan thlah leh mai ṭhin!

Marka chuan Isua an tuamna puan chu ‘puan zâi sîn’ (Gr. sindon) a ni tih a sawi a. Hetiang ‘puan zâi sîn’ hi man to tak nia sawi a ni a. Patling tuamna khawp chu a hlâiin a sei tâwk hle ang. Johanan Isua ruang sawngbàwlna tùra Nikodema thil rawn ken a sawi tel bawk a; chûngte chu, “murra leh aloe inpawlh sa bùk sawm nga lâi,” a ni (Jn 19.39). Heta ‘bûk sawm nga lâi’ tih hi Mizo Bible lehlin tharah ‘kg sawm thum leh pali’ tih a ni. Isua kha pa lian nge a niha pa tê tih hre lo mah ila, kha pa tê chhe vak lo tùrah ngâi ila; a ruang sãwngbàwlnaa rim tui an telh nèn phei chuan kg za chuang dâwrha rit a tling thei mai àwm e. Josefa leh Nikodema khân puitu dang an nei lo a nih phei chuan an pahnih ringawt tán phei chuan chai fé tham a tling ang a; hah thikûlin an zâwn dùn maithei a ni! Mahse, mi lian an ni a, Bible a ngâwi ná a; an chhiahhlawhte pawh ruai tel tùrah ngâi ila. Hah chhe lutuk lo chuan an phûm thei mai ang!

Sanhedrin member zîngah mi huaisen pahnih Josefa leh Nikodema an awm hi chhinchhiah tlák tak a ni. Isua chungchâng rèl lâiin a thih remti lotû ah an ṭang ngam a; a thih hnûah tû khàwkhàin ‘ka ui ka âr’ an tih ngam loh ruang hlãwmtû ah an ṭang leh hlauh thung a. An hming hliauna tùr an rawn chhilh mâwi hle a ni! Fak tlák an ni ngei e! Tha leh sum tam tak sêngin Isua chu mi ropui phùmin an phûm a. Isua ruang an hlàwmna lamah an sakhaw serh leh sãng dàn bawh chhiat pawh hlau loin Sabbath thlen dâwn ṭêpah theih patâwp chhuahin an buaipui a ni.

Isua hi hun remchâng leh hmun nuamah chuan zui kan hreh lo ṭheuh hlawm àwm e. Mahse hun harsa a lo thlen hian mi tam tak chuan kan thlah leh mai ṭhin. Josefa leh Nikodema erawh chuan Isua chan chhiat lâi berin a lamṭangah an insiam ngam a. Hei tak hi kan entawn tùr chu a ni. Kan Lalpa chan chhiat lâi berin a lamah kan ṭang ngam tùr a ni a; miten an sawi chhiatna kârah pawh kan ṭan tlat tùr a ni. Mizote hian a nuam china Isua zui hi kan duh ber emaw tih mai tùr a ni a; a nuamah ringawta Isua zui hi kan tih tùr a ni lo. A nuamah emaw, a hrehawmah emaw amah chu kan zui fan tùr a ni.

Amah ngeiin, “Tû pawhin mi zui a duh chuan mahni hrehawm pawisa loin ni tin a krâws pûin mi zui rawh se,” a tih kha (Lk 9.23). Kâr kal taa ka thuziakah khân Isua krâws put kawng thui lam ka sawi kha, ka pên 1070 (ft 3,210) vêlah khân kawng phei chu tãwi tê a ni a; kawng chho erawh kha chu 70% dâwn lâi a nih kha. Kha khân eng nge a entîr? Isua zui hi kawng chho hrehawm zawh tùr a tam tihna a ni a. Amah ngei pawhin krâws a put nî khân kawng chho a zawh kha a thui ber a ni. Isua kan zui hian kawng phei nuam tak ringawt zawh reng tum loin kawng chho zawh huamin i zui ngam ang u.

(Source: ‘Âw Tlâng Mâwi Kalvari’ 2014:105-114)