Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

ISUA PIAN HUN KHA!

Bible hi an ziahna kha a rei tawh bawk a; a bu chhûngah hian thil tam tak, inkâwlkalh tak tak, a nihna tak hriat chian theih tawh loh, vàn thlen huna Pathian hnêna a dik ber zawh ngawt mai loh chu tih ngaihna dang awm lo a inphûm nual a. Isua nu leh pa Mari leh Josefa chungchângah pawh hian chutiang chu a awm ve tho! Isua pian lâi chanchin kimchang angreng taka ziaktu pahnih, Matthaia leh Luka ziah dàn inang lo pawh hi chhui chiam mah ila, khawvêla kan awm chhûng hian, “Hei hi a dik záwk,” emaw, “Hei hi a dik ber,” emaw kan tih theih loh tùr a inphûm nual a ni!

Matthaian Judai rama Heroda Ropuia lal lâi (BC 37–4)-a Isua chu piangin a ziak a; chutiang chu a nih chuan Isua chu AD 1-ah piang loin BC 4 hma lamah a piang tihna a ni. A chhan chu Heroda Ropuia kha BC 4-ah a thi tlat si a; a thih hmâ deuh hun eng emaw chen kha chu a damloh avàngin Jerusalem-ah a awm lo a; a thlasik khawpui Jeriko-ah a awm tawh záwk a. A thih pawhin Jeriko-a thi a ni a; a thih hmâ lawk khân âwkin thla a lem a, chu chu mi thiamte chhût dàn chuan BC 4, March 13 zàn a ni. Heroda ruang chu Jeriko aṭang chuan Bethlehem chhuah lam, kilometre 12 vêla hla, tlâng mûm pul mai Herodium an tiha a thlàn tùra a buatsaih lâwkah ropui takin an phûm a ni.

Matthaia chuan Isua pian hnûah khân Heroda Ropuian nausên Isua chu a thah an hlauh avàngin Aigupta ramah a nu leh pain an tlàn bopui tih a sawi a. Hei hi Isua pian hlim hlawta thil thleng a ni lo phawt mai a. Nausên Isua kha chibai bûk tùra khawchhak mi fingte an lo thlen kha chuan in chhûngah an lo awm tawh a (Mt 2.11). Khawchhak mi fingte kha khawi aṭanga lo kal nge tih hriat theih a ni lo a; rin dàn tlângpuiah chuan Persia ram aṭanga lo kal ni-a ngaih an ni. Persia ram aṭanga lo kal an nih chuan kawng lakah an thang rei fê ang!

Quo Vadis thawnthu-ah khawchhak mi fingte kha ram pathum- India, Aigupta leh Grik ram aṭanga lo kal anga sawi an ni a; an hming pawh Gaspar-a (Indian), Balthasar-a (Aigupta) leh Melkior-a (Grik) tih a ni a. Mahse, hei hi chu thawnthu phuah chawp liau liau a ni a; ãwih thû a chêng lo e! Isua pianna hmuna biak in The Church of Nativity-ah khuan khawchhak mi fing pathum lem (mosaic painting) a awm a; Persian inchei dàna incheia ziah a ni. Kum AD 614-a Persian-hoin Bethlehem an lâk lâi khân The Church of Nativity an tihchhiat loh chhan chu khawchhak mi fingte lem kha Persian mi anga incheia an ziah vàng a ni.

Lukan Isua pian dâwn hian “Kaisara Awgustan khawvêl zawng zawng hming ziak tûr thû a pe a,” a ti mauh mai a (Lk 2.1); Luka pawh hian a uar mah mah àwm e! Bible-in ‘zawng zawng’ a tih hian huap chin a nei ṭhin a; hetah pawh hian ‘khawvêl zawng zawng’ tih hian huap chin a nei ang. A zau berah Suria hnuaia awm chin a ni maithei a; a nihna takah chuan Judai ram leh a chheh vêl a nih a rinawm ber.

Lukan a lehkhabu thu hma hruaiah khân, “A bul aṭangin engkim fel takin ka chhui a,” tiin a ziak a (Lk 1.3); chutianga chîk taka chhuia ziak a ni chung chuan thil ṭhenkhatah chuan tihsual palh a nei ve tho a nih a rinawm. Isua pian lâia Suria ram awptu Kurini-a (Quirinius) a tih hi AD 6-ah chauh Suria ram awptu ah dah a ni a; Quirinius-a chu BC 1 hma lamah khân Suria ram awptu ni loin hmun dang hla tak Homonadenses-ah sipai hotu a ni zâwk!

Judai ram awptu ah Kurini-a a ṭan tirh chuan hming ziah (chhiarpui) chu an nei ngei mai; a chhan chu khatih lâia Judai ram lal Arkaleusa-a kha a sual êm avàngin Kaisaran AD 6-ah a bàn a. Judai ram chu Suria ram awptu atâna ruat thar Kurini-a chuan a awp ta a; chutianga Judai ram a awp tákah chuan chhiah lák tùr hriat theih nân hming ziah (chhiarpui) pawh a neihtîr ngei tih erawh chu thil chiang a ni.

Luka ziah anga kan pawm vek dâwn chuan nausên Isua kha Josefa leh Mari khân Aigupta rama tlàn bopui loin, Jerusalem temple-a an kalpui hnûah, chhiarpui zawhah khân Galili lamah an hãwng leh ta nghâl mai zâwk a ni (Lk 2.39). Luka hi chuan Aigupta rama tlàn bopui chanchin pakhat mah a hre ve lo emaw ni? Luka khân tûnlâia mi thiamten ‘research’ an beia thil an chhui ang deuh hian Isua chanchin chu a chhui ve ngei mai a; khawi lâi lâiah emaw chuan a thil chhuiah hian hriat fuh táwk loh a nei a nih a rinawm. A thuziaka thil chiang tak a sawi erawh chu Isua kha mihringa lo changin leiah a lo piang ngei tih hi a ni.

Luka ṭawngkam pakhat, “Chu chu Suria rama Kurini-a ram awptu a nih lâia hming ziak hmasa ber chu a ni,” tihah hian ‘hmasa ber’ tih sawina Grik thumal hi mi thiamte chuan chîk takin an chhui a. Mi thiam ṭhenkhat chuan he thû hi ‘hmasa ber’ tihna ni loin, “Kurini-a ram awptu a nih lâia hming ziah hmâa mi (prior to) kha a ni tih theih a ni,” an ti a. Rom-ho khân an ram awp chhûngah khân kum 14 danah hming ziah hi an tihtîr ṭhin tih chu hmânlâi thuziak hlui an hmuh chhuah aṭangin hriat chhuah a ni tawh bawk a. Chutiang chu a nih chuan AD 6 aṭanga chhût lêtin kum 14 chu BC 8 vêl a ni ang a; kan lo rin dàn ngawt âi chuan Isua kha a piang hmâ deuh a ni maithei!

Kum BC 8 vêlah hming ziak tùra thupêk chhuak ta sela, hming ziah chhûng khân hun a awh rei deuh maithei a; chuvàngin Isua chu BC 8 hnu deuha piang a nih hmêl ta viau mai a. Heroda pawh a la chak ṭhat lâi deuh, Jerusalem-a a la awm tam lâi deuha piang a nih hmêl hle. Tûn hmâ deuh khân Heroda kha BC 4-ah a thi tih hriat chhuah a nih avàngin Isua pian kumah BC 5 tiin an dah ṭhin a. Hei hi Heroda thih nèn a inhnaih deuh hlek a; chu vàng chuan BC 5 âia hmâ deuh zâwk BC 7/8 vêla piang pawh a ni maithei. A thih kum kha AD 30-ah ngaih a ni ber a; Isua kha vâl upa thawkhat tak a nihin a thi tihna a ni ang!

Josefa kha Nazareth-a va awm daih kha a ni a; engtia rei nge Nazareth-ah khân a awm tawh kan hre lo. Eizawnna ṭha zâwk beiseiin Galili bialah khân Bethlehem aṭangin a pêm a ni ngei ang. A eizawnna kha Mizo Bible-ah chuan ‘thingrem siamtu’ tih a ni a (Mt 13.55; Mk 6.3); Mizo Bible an lehlin tirh khân Mizo in chhûnga an thil neih langsàr deuh ber chu ‘thingrem’ a nih avàngin Isua pa kha ‘thingrem siamtu’ an ti ta mai a ni ang! Grik ṭawnga ziah Thuthlung Tharah bûah chuan ‘thingrem’ tih a lang lo hrim hrim!

Josefa hnathawh kha sâp ṭawng chuan ‘carpenter’ tih a ni a; carpenter tih chu Latin ṭawng aṭanga lák a ni daih a; in chhûng bungrua siam âi mahin in sak leh lawng tuk lam hna thawk an ni ber. In chhûng bungrua pawh an siam thiam tho ang chu! Thawnthûah chuan Isua kha Galili biala nghâwngkawl tuk thiam ber a ni a; hmun hla tak tak aṭangin a nghâwngkawl tuk sâ lei tùrin mî an lo kal ṭhin an ti. Mi thiam pakhat chhui dawn dàn phei chuan Nazareth-a a workshop kawngka lu chungah, “Ka nghâwngkawl a nuam a, ka phur pawh a zãng a ni,” tih a târ ngeiin a ring! ‘Nghawngkawl’ kan tih hi mihring hman chî ni loin leileta chhawr ṭhin bâwngpa tuak hman tùr nghâwngkawl a ni záwk! Isua khân a pa angin in sak a buaipui tawh vak lo a ni mahná!

Josefa kha engati nge Nazareth-ah a va awm teh tlat? Nazareth hi Thuthlung Hluiah pawh a lang lo a; Juda-te lehkhabu Talmud leh Mishna-ah pawh a lang lo. Thuthlung Tharah erawh chuan vawi 29 a lang thung! Isua hming lâr ber pakhat chu ‘Nazareth Isua’ tih a nih kha! Hmànlâi Nazareth chu khaw te tak tê a ni a, a khaw dung lam, chhak leh thlang zâwngin minutes 10 vêla kal chhuah mai theih a ni. Thuthlung Thar hunah khân Galili bial khawpui (capital) chu Nazareth hmàr lam hnãi têa awm Sephoris a ni a; Sephoris khuaa in sak kha Nazareth aṭang khân lehlângin a thawk a ni ang. Sephoris khawpuia chèn ve nghâl mai kha chu a hautak deuh a nih hmèl a, Nazareth aṭanga kê-a kal phák a ni bawk a; chu vàng chuan Nazareth-ah khân awm hmun a khuar a nih hmèl hle!

Josefa khân engati nge a nupui hual Mari, nau hrin hun titih khawh kha Bethlehem-ah a hruai ve kher? Rom-hoin chhiarpui an neih chhan chu sipaia ṭang tùr hriat nân emaw, chhiah lák zât tùr hriat nân emaw a ni a. A engah mah hian hmeichhia an chhiar tel ngâi lo; chuvàngin Mari kal ve kher kha a ṭûl miah lo! Amaherawhchu, Josfa nupui hual Mari kha nulât lâiin a lo râi ta pawng mai si a; Josefa thang bo hlàn khân mi hmuhsit a lo hlawh palh ang tih emaw, nau a lo hring hman palh ang tih emaw hlauin a hruai ve a nih a rinawm.

Khawi kawng nge an zawh? Galili aṭanga Jerusalem lam kawng hnãi ber chu Samari ram kal tlang a ni; hê kawngah hian a nazawngin an kal duh lo. Galili bial aṭang chuan Galili dîl thlang lawkah Jordan kânin, Jordan lui kam chhak lamah chhuk zar zarin, Jeriko kàiah Jordan an kân leh a; chuta ṭang chuan Jerusalem panin an kal ber. Samari tan tlanga kal chuan Nazareth leh Bethlehem inkâr chu mêl 80 (km 128) vêl a ni ang a; Jordan lui chhak lama a thui zâwnga an kal erawh chuan mel 100 (km 160) âiin a thui zâwk ang!

Mahni pi leh pûte khaw lama zin ta chêng a, thlenna hmuh loh thû a awm dâwn em ni? A nu leh pa an dam tawh lo a nih pawhin chhûngkhat laina hnãi tal chu neih àwm tak a ni a. Juda-te chu mikhual chunga ṭhat chhuah chîng tak an ni bawk si. Nausên Isua kha ‘ran chaw pêkna thlènga muttîr’ a nih avàng hian hla tam takah ‘bâwng ina piang’ angin an phuah a. A pian lâi chanchinah ‘bawng in’ a lang lo hrim hrim! Bible-a lang lo lái tak hian kan lung a tilêng leh tlat ṭhin! ‘Ran chaw pêkna thlêng’ pawh hi sabengtung chaw pêkna a ni ang.

Matthaian nausên Isua chu Herodan a thah an hlauh avàngin Aigupta ramah an tlàn bopui tih a sawi a (Mt 2.13-15). Khawi kawng nge an zawh ang? Tûna Aigupta kawng pui ber Gulf of Aqaba aṭanga Aigupta panna kawng khu chu an la siam lo. Mediterranean Tuipui kama chhukin Aigupta an pan a rinawm a; nausên pawm chunga kal an nih avàngin a rei lo berah kâr 2 vêl chu an thang ngei ang.

Eng vàngin nge Aigupta ramah kher an kal? Thuthlung Thar hunah khân Juda darhho (diaspora Jews) kha Aigupta ramah an tam hle; Alexandria khuaah phei chuan maktaduai khat lâi an awm. Chuvàngin, Josefa te chhûngkaw tân chuan an Juda-pui belh mai tùr an tam ang. Aigupta ramah engtia rei nge an awm? Gospel of Thomas-ah chuan kum 7 a nih thlenga awm angin sawi a ni a; thu taka lák chî erawh chu a ni kher lo ang.