Guest writer
Revd Chuauthuama
KRISMAS
Hmân ni-ah khân Delhi aṭangin WhatsApp-ah X-Mas tih chungchânga ka ngaih dàn min rawn zâwt a. Ka chhànna chu X-Mas tiha X hi Grik ṭawng Xristos aṭanga lo kal a ni a, X-Mas tih a nih hian eksmas ti loin Krismas tih tho tûr ka ti. ‘Krismas’ tih hi Sâpṭawngin Christmas an ti a; Old English-ah Cristes Maesse an ti. A bul lam hi Krista tihna a ni a; mas hi tùnlai chuan mass an ti. Mass awmze bul tak chu inkhâwm bàn dâwna puithu taka inṭintîrna ṭawngkam a ni. Hun lo kal zêlah Lalpa Zanriah kîl inkhâwm sawi nân an hmang ta a. Kohhran siamṭhat hnûah Roman Catholic Lalpa Zanriah kîl inkhâwm sawina ṭawngkamah hman deuh bîk a ni ta. Mihring hian ṭawng kaih tàwi hi kan ngaina a ni ang, Christmas pawh kaih tàwi a lo ni ta a. A kaih tàwi chu a tîrah X’t-mas emaw Xst-Mas emaw a ni a; kum 1551 aṭangin X-Mas tih hi an lo hmang ṭan ta a ni.
Krismas hi eng tik aṭanga hman ṭan nge hriat theih a ni lo a; Isua pian ni leh a kum hriat theih a ni bawk si lo. Isua pian zàn khân beràmputen Krismas hmasa ber Bethlehem daiah an hmang a; vàn sipai rualin Davida khuaa chhandamtu pian thu an rawn puang a. Amah chibai bûk tùrin a zàn a zànin an thawk chhuak ta a; hemi ṭuma Krismas hmang hmasa berte hi eng zât nge an nih hriat a ni lo. Isua naupan lai leh a dam chhûngin a pian champha a lawm hriat a ni lo. A thih hnûah pawh ringtu hmasaten a pian champha an lawm thu Bible-ah a lang lo. Ringtute hmasate zîngah Isua pian champha aiin a thih champha leh a thawhleh champhain hmun a chang lian zâwk. A thawhleh champha phei chu Lalpa Ni an ti a; inkhâwm hun atân an hmang ṭhin. Tùn thlengin Kristianten Chawlhni atân kan hmang ta a ni.
Kum zabi 4-naah khân Isua mihrinna chungchângah inhnialna nasa tak a chhuak a. Mi ṭhenkhatin Isua Pathian ah pawm siin, mihring famkim a nihna an hnâwl a; chumi avàng chuan Kohhranin Isua mihring famkim nih thu an sawi uar ta a. Isua mihring famkim nihna tichiangtu ber pakhat chu dàn pângngaiin a lo piang kha a ni. Chuta ṭang chuan Isua pian champha lawm pawh an ngai pawimawh ṭan ta a; Krismas chu ringtuten an hmang uar ṭan ta a ni. Kum AD 325-350 inkârah Rome khawpuiah December 25 hi Krismas ni atân an hmang tih hriat a ni a. Kum zabi 4-naah bawk Khawchhak Kohhran (Eastern Church) pawhin December 25-ah Krismas an hmang ṭhin bawk a. Jerusalem-ah erawh chuan hetih lai hian Krismas an la hmang lo.
Rom-ho sakhuaah December 25 chu ni pawimawh tak a ni a; Lalber Aurelian-a’n hneh theih loh ni pathian (Sol Invictus) pian champha lawm hun atân kum 274-ah khân a puang a. Rom lalte Kristian an lo nih hnûah hneh theih loh ni pathian hnehtu Isua pian champha lawm nân an hmang ta a. Hei hian Kristiante Lalpa, Isua Krista chu Rom pathian aiin a chungnung zâwk tih a entîr a; chutiang chuan kum 336 hma lamah Krismas hi Rome-ah Kristianten an hmang tawh a ni.
Khawchhak Kohhranah kum AD 380 vêl aṭangin December 25-ah Krismas an hmang ṭan. Gregory of Nazianzus-a sermon, kum 380 leh 381 aṭangin Krismas an hmang tih a hriat a ni. John Chrysostom-a sermon, kum 386-ah pawh December 25-ah Krismas an hmang tih hriat a ni bawk. Apostolic Constitution-ah December 25-ah Krismas an hman thu tàr lan a ni; he lehkha pawh hi kum zabi 4-na laia mi bawk a ni. Jerusalem-ah kum zabi 6-naah khân December 25-ah Krismas an hmang ṭan ve chauh a. Jerusalem tihchhiat a nih hnûah Kristiante tân Jerusalem chu hmun pawimawh a ni ta lêm lo a; chuvàngin Krismas an hmang tlai a ni ang. Jerusalem-ah chuan Kristian pawh an tam vak lo a; mi tih ang pawh an ti ve thei lawk lo a ni.
Krismas an lo hman tâk hnûah chuan a lâr chho ta zêl a; hman dàn pawh tih dàn hrang hrang a piang chhawm zêl bawk a. Isua nausên laia an muttîrna lem te, Josefa chhûngkaw lem te, beràm vêngtute lem te, khawchhak mi fing lem te, ran chaw pêkna thleng lem te an siam a. Chaw tuihnai bîk buatsaih te, thilpêk inhlan te, inpàwl khâwmna hun ṭha tak neih te pawh an chîng ta zêl a. Thing hnah hringa in chei an chîng thar a; in chhûng tihên belhna tùrte an siam tel bawk a. Thing hnah hringa in chei an chin ṭanna chu kum zabi 8-na lai vêl a ni. St. Boniface-a’n nausên Isua hnênah far thing hring a hlàn a; chutih lai chuan thing hring an hman chu Christmas Tree a la ni chiah lo. Thing hnah hring chuan dam reina a kâwk a; êng an hman chuan lumna a entîr bawk.
America ram hmuh chhuah hnûah Europe aṭanga pêmte khân Krismas an hmang uar lêm lo. America rama pêm zînga Puritan-hoten Krismas hman chiam kha an khap a; America-ah chuan kum zabi 19-na vêl aṭangin Krismas an hmang uar ṭan chauh a ni. Kohhran pawh a nghawng vak lo a; chhûngkaw kût (family festival) leh naupang intihhlimna hun ah an hmang ber.
Christmas Tree lo chhuah ṭanna chu Germany a ni a; a tìrah chuan Krismas nèn pawh a inlaichìn teh chiam lo. December 24 hi Evi leh Adama ruai ni atân an hmang a; hemi nîah hian Eden huana Paradise Tree entîrna tùrin far thing an hmang a; chu chu Krismas ni atân an hmang chhawm ve ta a ni. Chu bâkah chuan Krismas laiin thing hring bawkin Pyramid ang deuh an siam a; a kâr âwlah thil dah theihna tùrin bâwm an siam a; chu bâwm chu thing hnah te, bati chhit èn te leh arsi lem tein an chei ṭhin.
Kum zabi 19-na vêl aṭangin Christmas Pyramid leh Christmas Tree chu la kawpin Christmas Tree hi a lo chhuak ta a. Kum zabi 19-naah Germany aṭangin England-ah Christmas Tree siam chu an la chhâwng a. An sawi dàn chuan Christmas Tree tichhuaktu chu Martin Luther-a kha a ni. Christmas Tree chei nân thil tle sep sep an hmang a; a ṭobul an sawi chu a thawnthu deuh riai a. Josefa-te chhûngkua Aigupta rama an tlànchhiat lai khân pûk pakhatah an riak a. An riahna pûk kawngkaah maimawmin a rilin in a sa khat vek a. Zàn khawvawt hnuaiah daiin maimawm in sak chu a bawh khat lûk a. Heroda sipaite an lo thleng a, pakhat chu pûkah chuan luh a tum a, an hotupain, “Lût duh suh, pûk kawngkâah maimawmin in a sak phui tlat kha,” tiin a khap a. Daiin maimawm rîl a bawh khah lûk chu ni chhuakah a tle sep sep a; chumi hriat reng nân chuan Christmas Tree-ah thil tle sep sep (glittering tinsel) an dah ta ṭhin a ni.
Krismas lai chuan Krismas Pa (Santa Claus) a lâr hle ṭhin; Sâpramah phei chuan Santa Claus chu an hlimpui hle a. Santa Claus lo chhuah dàn chu hetiang hi a ni. Kum zabi 4-na lai vêlah khân Asia Minor-ah St.Nicholas-a a awm a; Bishop a ni nghe nghe. Mi ṭha tak a ni a; a hna thawh ṭhat avàngin a hmingthang hle. Nakinah chuan mi thianghlim nihna an pe a, St.Nicholas tih a ni ta. St.Nicholas-a chu Krismas Pa lemah a chang ṭhin a; Asia Minor aṭangin Europe lamah Santa Claus chu a darh a. America-ah pawh a darh thla ta zêl a; America rama Santa Claus tidarhtute chu Dutch pêm thlate an ni.
Christmas Card an siam ṭanna a la rei vak lo; kum 1843-ah England-ah siam chhuah a ni. Chumi kumah chuan zawrh tùrin London-ah copy 1000 an siam a. An siam dàn (design) pawh chhûngkaw intihhlimna party nei lai lem an ziak a; chumi hnuaiah chuan-
A Merry Christmas
and
A Happy New Year
to you
tih an ziak a. A siamtu chu J.C. Horsley a ni a; a ṭhianpa Sir Henry Cole tân a siam a ni.
Christmas Carol hmasa ber chu Isua pian zàna vàn sipai rual zai kha a ni ang. Thilpêk beiseiin Bethlehem daiah an carol lo a; mihring hnênah Chhandamtu pêk carol hla an rawn sa a ni. Christmas Carol tih hi kum 1502-ah ziakin hman ṭan a ni a; carol tih hi French ṭawng hlui (Old French) carole aṭanga lâk a ni a, làm hla (dance song) tihna a ni. A kual papa intlarin an zai a, an lâm dual dual ṭhin. Kum zabi 13-naah Italy-ah Christmas Carol an chîng tawh a. St. Francis of Assisi kha a bul tumtu pawh a ni àwm e; Christmas Carol Pa (Father of Christmas Carol) an tih phah a ni.
Krismas hi khawvêl pumah kan hmang uar hle a. Krista ring lote pawhin Krismas hi an làwm ve tho a; an lawm chhan erawh chu a dang deuh ang. Krismas hman dàn hi hmànlai aṭangin hnam hrang hrangin kût pawimawh an hman dàn nèn an chawhpawlh ṭhin a; amaherawhchu ring lo mite tih dàn lâk chhàwn ringawt chu a ni lo. A ni thûah December 25 hi Rom-hoten ‘ni pathian’ (sun-god) an biak hun ni mah se, Kristianten ni pathian kan be ve lo a; ni siamtu Pathian Engkimtitheia kan be zâwk a ni. Mizo rilrûah chuan Krismas ruai hi a bei nghet hle a; ruai tel loa Krismas hman chu khuang loa chai ang deuh a ni ang. A pawimawh ber erawh chu hlimhlawp leh ruai ringawt en loin Krista en tlat chungin Krismas hi hmang ila, kan hlâwkpui ngei ang.