Guest writer
Revd Chuauthuama
HARMAGEDDON INDO I HLAU EM NI?
December 6, 2017-ah US President Donald Trump-an Jerusalem chu Israel khawpui (capital)-ah a pawm thu a puang a. He thu hi Israel tân làwmna, Arab-ho tân erawh chuan ṭahna a ni. Tûnlai Jerusalem chu Israel ram khaw lian ber a ni a, mihring chêng pawh kum 2015-a chhût dànin 865,700 vêl an ni a; a tam ber chu West Jerusalem-a chêng an ni. Tûnlai Jerusalem chu hmun thumah ṭhen a ni a: East Jerusalem, Old City leh West Jerusalem tiin. East Jerusalem chu Jerusalem khawpui chhak lam, Muslim (Palestinian)-ho chènna a ni a. Old City chu kulhin a hung vek khu a ni a; mi ṭhenkhatin kulh khu Isua hun laia mi emaw an ti ṭhin. Tûna kulh awm khu kum 1537–1541 inkâra Turkey lal Sulaiman the Magnifigent-a’n a siamtîr a ni. A engineer-ten tûnlai Zion tlâng an hung tel loh avàngin a thinrimin a that ta hlawm a; an thlàn pawh Jaffa Gate chhûng lam hla lo tê-ah hmuh theihin a la awm. Kulh sàn lam khu ft 33 aṭanga ft 39 vêl a ni ber.
Israel sawrkar chuan January 23, 1950-ah khân Jerusalem khu an capital-ah an puang daih tawh bawk a, chutih lai chuan Jordan sawrkar awp lai East Jerusalem chu a tel chiah lo. Palestinian-ho pawhin East Jerusalem khu an khawpuiah an puang daih tawh bawk. Kum 1980-ah khân Israel sawrkarin ‘Jerusalem Law’ chu pawmin West Jerusalem leh East Jerusalem chu ‘Israel capital’ tihin a huam thu a tichiang a. Israel sawrkar office pawimawh ṭhenkhat chu East Jerusalem-ah a awm nghe nghe; West Jerusalem-ah chuan Parliament (Knesset) te, President leh Prime Minister chênna inte a awm sa vek tawh a; an Parliament session pawh hi Jerusalem-ah an nei ber zâwk a ni.
Donald Trump-an Israel capital-ah Jerusalem a puan hma khân US sawrkar chuan hetiang ngaih dàn hi a lo nei daih tawh tih theih a ni ang. Kum 1990-ah khân United States Senate chuan Jerusalem chu ‘Israel capital’ a ni tiin resolution a lo pawm tawh a. Kum 1995-ah khân US Congress-in Jerusalem Embassy Act a lo pass tawh a; chutah chuan Jerusalem chu ṭhen hran lohin Israel capital-ah pawm tùr tih a ni. December 6, 20187-a Donald Trump-an a rawn puan thar hma hian US chuan Jerusalem chu Israel capital-ah a thu chuan a lo pawm titih dêr tawh a ni.
Amaherawhchu, Israel nèna inkûngkaihna (diplomatic relation) nei sawrkar 86-ten Jerusalem-ah embassy dah loin Tel Aviv leh Ramat Gan leh hmun dangah an dah vek a; Jerusalem-ah erawh chuan sumdàwnna lama palai Consul an dah thung. Tûn hma chuan ram dang sawrkarin Jerusalem-ah embassy an dah nual a, mahse Tel Aviv-ah an sawn leh ta hlawm zâwk a ni. Donald Trump-a erawh chuan Tel Aviv aṭangin Jerusalem-ah US Embassy sawn a tum ta thung a ni. Hei hian tûnah hian nghawng a nei nual a, Israel ramah buaina tênau a chhuah phah a; mahse chuti takin buaina hian a awh rei lo ang. Mi ṭhenkhatin khawvêl tâwpna tûr ‘Armageddon Indona’ lo chhuah chhan tùrah an ngai hial!
Harmageddon tih lo chhuah dàn hi beng tivâr ah chhui ve ila. A ziah dànah chuan Hebrai ṭawngin Har-Megiddo tih a ni a; Grik ṭawnga an ziahin Armageddon an ti ta a. A nihna takah chuan Grik ṭawnga ‘h’ hi a chung lama (‘) dah a ni a; English Bible-ah (‘) hi paihin Armageddon an lo ti ta mai a; ziah dàn chi hnih Harmageddon leh Armageddon tih a lo chhuah phah ta a ni. Megiddo hi Armageddon avàng hian kan hre lâr hle. Khawvêl tàwp dâwna indona hmun tùr nia ngai pawh an ṭhahnem hle; hei hi mi ṭhenkhatin Bible an hrilh fiah dàn chi khat a ni ve mai. Eng tak nge lo thleng dâwn kan hre lo. Hebrai ṭawng Har-Megiddo tih chu Megiddo tlâng tihna a ni a; hmànlai aṭangin Israel rama hmun pawimawh ber pakhat a ni.
Megiddo hi Aigupta lal thil chhinchhiahnaah a hming kan hmu ṭan a; kum 1468 BC-ah khân he hmunah hian Aigupta lal Thutmose III chuan a hmêlmate a lo hneh tawh a. He indona leh hnehna chanchin hi Luxor Temple bangah an ziak a. Chuta ziak ang chuan Thutmose III chuan hmêlma sakawr tawlailîr 924 lai a mansak a ni; chuta ṭang chuan Megiddo chu Aigupta kulhpui hmun niin kum 100 lai an awp a. Israel-ten Kanaan ram an luah tirh khân Megiddo hi an hneh hlei thei lo a ni àwm e (Ror 1.27); Davida hunah khân an la thei ta chauh ni àwm tak a ni. Solomona hunah chuan khawpui pawimawh tak zînga pakhat a ni a; a sakawr sipai rual dah khâwmna hmun a ni bawk (1 Lal 9.15). Israel lal Ahaba hun lai khân khaw pawimawh tak a ni zêl.
Kum 400 BC vêl khân luah mang lohin a awm ni àwm tak a ni; mahse, indo thu-hlaah chuan a pawimawhna a reh thei lo. Indopui I lai pawh khân hetah hian British sipaite leh Turkish sipaite an inbei chiam a; British General Allenby pawhin Lord Allenby of Megiddo nihna a hlawh phah. Kum 1948-a Arab leh Israel indo lai pawh khân he hmun hi inbeihna hmun pawimawh tak pakhat chu a la ni zêl. Chutiang chuan hmasâng aṭangin Megiddo hi indona hmun pawimawh tak a nih ṭhin avàngin Thupuan ziaktuin a ziah lai hian khawvêl tàwp dâwn indona awm tùr anga a thlir pawh chu Megiddo hming châwiin a lo vuah a; tûn thlengin Kristian tam tak rilrûah Harmagedon indona tih hian an rilru a luah hneh hle a ni.
Megiddo hi hmânlai aṭangin Tuipui Kawngpui (The Sea Highway) tia an lo vuah tawh kawngdunga awm a ni a. Suria ram aṭanga Aigupta kalkawng pawimawh khãn remchâng tak a awh a; chuvàngin, indona hmun pawh a ni zîng rêng a ni. A vêl hian Jezreel phaizâwlin a hual a. A tlâng chhîp aṭanga khawthlang lam han thlìr chuan hla vak loah far ngaw hmuh tùr a awm a. A bâk zawng chu phaizâwl nuam tak a ni vek a; Megiddo tlâng tih a nih lai hian Megiddo phaizâwl tih pawh a ni ve tho ṭhin.
Megiddo khaw hlui hi hmân aṭang tawh khân an lai chhuak tawh a, an laih chhuah belh zêl a; thil hlui zir mite tân chuan zir tham tak a awm. Megiddo tlâng bulṭhutah chuan an thil lai chhuah hrilhfiahna leh entîrna in a awm a; chutah chuan thil awm ṭhin zir hmasak a ṭha ber. Megiddo khaw hlui hi tlâng chhîpa awm a ni a; tlâng sàn zâwng chu a bul phaizâwl aiin metre 60 (ft 200) vêl chauh a ni. A tlâng chung zâwl chin chu acres 13 vêl a ni a; tlâng pang lawilèn vêl chu acres 30 aiin a zîm lo ang. Hetiang tlâng pãwng, phaizâwl bula lo awm ta chu hmasâng aṭangin Babulon leh Aigupta inkal pawhna hmun pawimawh a nih avàngin râl vènna hmun ṭha tak a ni a; chuvàngin tlâng pãwngah chuan sipaite an lo dah ṭhin a ni. Solomona khân sipai chak tâwk tak a dah a; Solomona ai mahin Ahaba khân sakawr sipai a dah hnem zâwkin rin a ni.
Megiddo khua chu vawi 20 aia tlêm lo tihchhiat leh din thar a ni tawh , khaw hmun hlui inthuah 20 laih chhuah a ni; a chunglâng ber aṭang chuan a thûk ber chu ft 20 zeta thûk a ni ang. He khaw hmun hluiah hian zir mite tâna mit la deuh ber chu an tui dahna siam dàn chu a ni. Tuikhuah lian tâwk tak khaw chhûngah an siam a. Tui a kàm deuh hnu pawha chawi theih tùrin a pangah kailàwn (step) an rem chhuk thluah mai a. Tuikhuaha tui dah theih nân khaw pâwna tui chu tui kawng lian takin an la lût a; he tui kawng pawh hi zawh tlang theihin an siam ṭha vek tawh a. A kâng deuh chinah thîr hmangin lei an dawh phei a; khaw pâwnah a chhuak a ni. A tuikhur tak, khaw pâwna mi chu hmêlma hmuh theih loh tùrin an hnawh ping a. Tichuan, hmêlma hriat lohin a chhûngah tui kawng hmangin tui an chhêk khâwl thei a ni. Hei hian an finna a lo sàn tawhzia a tilang chiang hle a ni.
Tui kawng bâkah Megiddo tlângah chuan hmânlaia sakawr in leh chaw pêkna hmuhnawm tham tak a awm bawk a; zir mi nih loh chuan hêng hi chu hriat thiam harsatna chin a awm thei ang. Hêng sakawr chaw pêkna lung kuangte hi Solomona huna mi a nih aiin Ahaba huna mi a nih an ring mah zâwk a ni. Megiddo khawpui chunglâng lama kulh bang hluite chu a hmuhnawm hle bawk. Hêng kulh bang an siam dànah hian an fîmkhur hle a. Kulh bang pâwnta zâwk chu lungin an din phawt a. Chumi hnûah chuan hmun âwl zau tak laih khuar an siam a; a dawtah chuan kulh bang chhûng zâwk chu lung bawkin an siam leh a. Bang pâwnta zâwk leh chhûng zâwk inkâr âwl khur tûk an laih chu hlîngin an hnawh khat a ni. Hmêlmain an rawn beih dâwnin a châng chuan bang leh bang inkâr chu rinawm zâwk theih nân lei an chhûng khat leh ṭhin. Chutiang deuh chiah chuan Megiddo kulh bang pawh hi an siam a ni.
Mit la angreng tak pakhat chu Megiddo-ah hian kulh bang zîngah lung hàng (basalt) deuh chi a awm nawk mai a. Hei hian a chheh vêl lungin a daih lo a, Galili bial laili lama lung an hmang tel tih a lantîr a ni. Megiddo vêlah hian leilung chu a sen ham deuh vek a ni a. Galili leilung chu a hàng deuh vek thung. Kulh bang lung sen deuh zînga a dum rawng kai lo awm ve chuan hmun danga mi an hmang tel tih a tilang a ni. Megiddo tlang chhîp tak vêlah hian tûnah chuan tûm thei (palm date) kûng khat a ding ngauh mai a. Megiddo tlâng aṭangin chhak lamah Gilboa leh Tabor tlâng a lang thei a. Nazareth pawh romei kârah fiah lo riaiin a lang thei bawk. Tlâng bulṭhutah chuan thingpui dàwr a awm a; ei leh in tùr pawh inhnangfâkna tâwk chu a awm thei.
Mizote hi ‘hlauh ngah Kristian’ kan ni. Eng emaw hlekah hlauh tûr kan dap zung zung zêl. Donald Trump-an Jerusalem chu Israel capital-a a pawm ták avànga hlauh tùr lo dap ve ngawt tùr a ni lo. Isua Krista ringtute chu hlau lo rêng rêng tùra pâwl siam kan ni tih i hre reng ang u.