KRISMAS SERMON LEIAH REM LENG RAWH SE

Isua pian laia Rom Lalber chu Kaisara Augusta (Gaius Julius Caesar Octavianus, 23 September BC - August 19, AD 14) a ni a. Heroda Ropuia a thih hnûah a ram chu a fapate 3 hnênah Rom sawrkarin a sem a, Judai ram changtu chu Arkelausa a ni. Ani chu lal sual tak a nih avàngin AD 6-ah Rom sawrkarin a bàn a; Judai ram chu Suria ram chhûngah rîn lûtin Kurini-a’n (Publius Sulpicius Quirinius) AD 6–9 chhûngin a awp a. Luka’n mi zawng zawng hming ziah a tih hi hriat sual palh a nei a ni ang; hmun dangah hming ziah laia hel awm thu a sawi leh a; chu hming ziah chu AD 6-a mi kha a ni ang (Tirh 5.37).

Aigupta rama Rom sawrkar thu ziak hlui an hmuh chhuahah Rom ram chhûngah kum 14 danah hming ziah an neih ṭhin thu a chuang a; AD 6

aṭanga chhût lêtin 8 BC-ah hming ziak awmin a chhût theih a. Chutih lai vêla Suria ram awptu erawh chu Kurini-a ni loin Gaius Sentius Saturninus (9–6 BC) a ni a; ani chu Publius Quintilius Varus-a’n (6–4 BC) a thlák a ni. Isua pian kum, thla leh ni dik tak hriat theih a ni lo a; Heroda Ropuia kha 4 BC-ah a thih avàngin chumi hma lam chu a ni ngei ang tih a chiang a. Kum 8 BC-ah chhiarpui neih tûr thupêk tihchhuah a nih chuan Isua chu 7 BC vêla piang a ni mai thei. Prof. David Hughes-a (Sheffield University, UK) chuan Isua pian kum, thla leh ni chu 7 BC, September 15 niin a ring.

Eng pawh ni se, Kaisara Augusta lal laiin Isua chu a lo piang ngei tih a chiang a; he thu dik hi tû mahin hnial theih a ni lo. Thil mak ber mai chu Pathian Fapa meuh a thil siam mihringa a lo chang hi a ni. Khawvêla mi themthiam berte hi an thil siama chang duh pakhat mah an awm lo ang; Pathian Fapa mal neih chhun erawh chu a thil siamah a lo chang tlat mai a. Hei aia thil mak hi lei leh vànah a thleng ngai lo; vân leh khawvêla thil mak ber a ni. A mak êm avàngin ringtu hmasate khân Isuan vâna a ropuina chelh tlat tum loa mihringa a rawn inbun ruah dàn hi hla tãwi tê, mâwi takin an phuah a; chu hla chu ‘Pre-Pauline Hymn’ an ti a; Paula’n Philippi 2.6–11-ah khân a rawn târ chhuak a. Mizo Bible-ah hian KJV dah dàn zuiin hla thu ni loin an lo dah hlauh mai a; Greek New Testament-ah erawh chuan hla thu tãwi tê, fûn kim si, mâwi tak a ni thung.

Ani chu Pathian anpui mah ni se,

Amah tluka awm reng tum loin,

Inbun ruaka bâwih dinhmuna lo dingin,

Mihring dik takah a lo piang a.

Thi khawp hiala inngaitlâwmin,

Kraws-a thihna a lo tuar a;

Pathianin ani chu châwimâwiin,

Hming azawnga chungnung ber a pe ta!

Luka ziah dànin Bethlehem-a an chàm laiin Mari’n fapa a hring ta a. Luka ziak lehlin dàn pângngaiah chuan, “Khual bûka an len ve ták loh avàngin ran chaw pêkna thlêngah a muttîr a,” tih a ni (Lk 2.7b). Hla phuahtuten he thu hi duhthawh taka ûm zuiin ‘bâwng inah’ an piantîr ta hlauh a; Bible erawh chuan Isua chu ‘bâwng ina piang’ a ti si lo. Kristian Hla Bûah hian Isua pian lam hla 52 lai a awm a; chûng hlaah chuan bâwng ina piang angin vawi 18 sawi a ni a, vawi hnih erawh chu ‘ran in tlâwma piang’ angin sawi a ni thung. Hla ṭhenkhatah phei chuan bâwng in chu Bethlehem khaw pâwn, dai lama awm angin an sawi bawk. ‘Bâwng in’ tih hian rilruin tûnlai bâwng in a mitthla nghâl mai thei; mahse Israel-ten hmânlaiin tûnlai bâwng in ang hi an nei ve lo.

Chutiang deuh bawk chuan Chanchin Ṭha ziaktute ziah tel miah loh ‘khual bûk vêngtu’ hi an ching nasa hle bawk a. Hla phuahtuten zalènna (poetic licence) an nei tih chu hai rual a ni lo ná a, a châng chuan an duhthawh mah mah deuh em âw! Bible-a lang ve miah lo ‘khual bûk vêngtu’ chu ‘suihlung mãwl’ an ti thûl! Josefa-te chhûngkua chu khual bûka thlentîr phal loa hnâwl ta maiah puh thlûk dèr a ni. Chu chauh a ni lo, “Khual bûk vêngtu ang mai ka ni, sualin min bàwm reng e,” an la ti tak deuh deuh a. Hemi chungchâng hi hmân kumah khân Vànglaini-ah ka ziak a, phone call ka dawng vat mai. A phuahtu tum dànah chuan, “Khual bûk vêngtu mikhualin an bàwm angin, sualin min bàwm reng e,” tih tùr a lo ni àwm e. He hla phuahtu hian ngaihsual theih loh tûrin, “Khual bûk vêngtu an bàwm angin, sualin min bàwm reng e,” lo ti sela, a chiang sa mai tûr!

Luka’n khual bûk a tih (Gr. katalumi) hi hmun dangah chuan ‘mikhual pindan’ a ti thung (Lk 22.11). In pângngaia mikhual an thlenna a ni a; khual bûk pângngai a ni lo. Khual bûk pângngai chu Samari mi ṭha tehkhin thûa mi ang kha (Gr. pandoxeion) a ni. Nausên Isua chu ran chaw pêkna thlênga muttîr a nih hi sawi bo chi a ni lo; hei hian a pian tirh aṭangin dinhmun hnuaihnung ber a rawn luah tih a tichiang lehzual a. Josefa kha Davida thlah a nih si chuan Bethlehem-a hming ziak tûra lo zin khân thlenna tûr hmuh âwm tak a ni. Juda-te chu thlahtu chhui mi an ni a, Bethlehem mite hnênah, “Helia fapa ka ni a, ani chu Matthata fapa a ni a, chu mi chu Levia fapa a ni a, chu mi chu Melkia fapa a ni a, chu mi chu Janna fapa a ni a...,” ti sela, “E! A ni tak maw, kan unaupa i nih chu; kan inah lo thleng rawh,” ti thei tùr an awm nuk ang. Amaherawhchu, Bethlehem chu khaw te reuh tê, mi 1000 vêl emaw chauh awmna khua a nih avàngin an chhûngte inah thleng pawh ni se, Mari’n nau a hrin tákah chuan thisen chhuak avànga bawlhhlawh a nih avàngin, in chuanhnuaia ran an dahna lamah insawn a ngai ta a ni ang; chutah chuan ran chaw pêkna thlêngah a fapa Isua chu a muttîr ta a ni.

Ran chaw pêkna thlêng han tih hian thingtlânga vawk chaw pêkna thing kuang kha kan mitthla mai thei. Juda-ten sabengtung chaw an pêkna chu lung bang hrûl kil khatah bang rinchhanin lung an rem a; ft 3 x 2 lai pawh a ni thei a; a thûk lam pawh ft 1½ vêl emaw a ni ang. Chutah chuan buhpâwl an dah a, sabengtung/ bâwngin an ei ṭhin a; chutiangah chuan Marin a fapa Isua chu a muttîr ta a ni. Vân aṭanga chhang nung lo chhuk chu a pian tirhin ran ei tûr dahnaah muttîr a nih chu. A makin a ropui e.

Isua pian zânah chuan Bethlehem chhim lam hla vak loah berâm vêngtuten phûlah berâm an riahchilh a. Chu zàn reh takah chuan vàntirhkoh pakhat chu an bulah a lo ding a, Davida khuaa Chhandamtu pian thu a rawn puang a. Thâwklehkhatah vântirhkoh bulah chuan vâna miho mipui an lo awm ta chiam a; Pathian fakin,

“Chungnung berah Pathian ropui takin

awm rawh se,

Lei chunga a lawm êm êm mihringte hnênah

rem thu lêng rawh se,” an ti a.

“Mizo King James Version hi a kim bîk, kan Bible-a awm lo a awm,” an ti ṭhin; he laiah hi chuan Mizo King James Version aiin kan Bible hman lai hi a kim zâwk a. Mizo King James Bible-ah chuan,

“Chungnung berah Pathian ropui takin

awm rawh se,

Lei mihringte hnênah rem thu lêng rawh se!” tih a ni a; “lei chunga a lawm êm êm” tih hi a awm ve lo! Mihringte hi Pathianin ama anpuia a siam, a duh tak, a lawm êm êm kan ni a; mihring kan ni satliah mai lo. Pathianin a thil siam apiang a en a, “ṭha a ti hle a,” tih a ni ṭhin a; mihring a siam zawh hnua a thil siam zawng zawng khaikhâwmnaah kha chuan, “ṭha a ti êm êm a,” tih a ni bîk nghe nghe (Gen 1.31b).

Amaherawhchu sualna avàngin Pathian leh mihring chu an lo inmihran ta a; inpâwl thei ṭhin kha inpâwl thei ta lo an ni. Vân leh khawvêl inkârah kak nasa tak a lo awm a; Pathian leh mihring inkârah indona a lo awm ta. Chu indona titâwp tùr chuan Pathianin a Fapa neih chhun chu khawvêlah a rawn tîr ta hial a. Pathian Fapa lo pian zânah chuan vâna miho mipui chuan Krismas carol hmasa ber chu Bethlehem daiah an rawn nei a. Thilpêk an phût lo; carol an neihna beràmpute chu thil pe thei dinhmunah an ding hek lo. Pathian thilthlàwnpêk chu an rawn puang zâwk a ni. Chu thilpêk hlu tak chu “nausên puana tuam, ran chaw pêkna thlenga mu” chu a ni.

Bethlehem daia vân mipui pung khâwm kha mipui satliah an ni lo, ‘vân sipai rual’ (Gr. stratias ouraniou - heavenly army) an ni zâwk. Vân leh khawvêl inkâra indona awm reng mai, Pathian leh mihring inkâra inmil lohna tihreh nân vân sipai rual chuan Bethlehem daiah remna sa-ui tan hla an rawn sa a ni. A va ropui êm! Chumi azârah chuan keinin chhandamna kan lo chang a. Krismas a lo thlen apiang hian Bethlehem daia vàn sipai rual remna sa-ui tan hla hi kan chhiar lo thei lo. Isua pian zân aṭang chuan vân leh khawvêl, Pathian leh mihring chu an lo inrem thei ta a ni.

Vân sipai rual hla chu ‘rem thu’ (Heb. shalom) a ni. Hebrai thumal ‘shalom’ hi ṭawngkam hnih khat leka hrilh fiah theih a ni lo; Sâpṭawngin a tãwi thei ang berin ‘welfare’ tiin an sawi ṭhin a, chumi awmzia chu ṭhat tlànna tihna a ni ber ang. Pathian chuan suala tlûk hmaa mihring dinhmun ngaia dah leh a duh avàngin a Fapa a rawn tîr a. Ani chu Pathian nèna inremna rawn thlentu a ni. Pathian nèn kan inrem tawh chuan kan mihringpuite nèn pawh kan inrem thei ang.

Mizoramah hian ‘remna’ a awm tak zet em? Ram buai kan nih chhûng zawng khân inthlan dâwnah political party zawng zawngin ‘remna leh muanna’ kha an manifesto-ah an telh ziah ṭhin. Kum 1986-a indote an inrem hnûah erawh chuan eng party mahin election manifesto-ah ‘remna leh muanna’ an dah ngai ta lo. Mizoramah remna a awm ta tihna em ni? Politics ṭawngkama ‘remna’ chu a awm tih theih a ni ang. Kum 10 kal ta hma lamah phei kha chuan Central sawrkar aṭangin ‘peace bonus’ kan dawng ṭhin a ni lâwm ni kha? Tûnah pawh India rama State râlmuang ber kan inti ṭhin. Hmânah Rajiv Gandhi lo kalin Lungleiah vèn lohin khawlaiah a kal an ti! PM lo kal pawh kha vèn lohin Aizâwl bazarah kal se tû mahin an tibuai lo ang!

Khawvêl thilah kan ram chu a va râlmuang tak êm! Mahse Bible-in remna a tih shalom-in hmun a chang tak tak si lo. Shalom chu a ṭha ber induhsakna a ni; chu dinhmun chu Mizoram hian a hlat mang e! Mi hausa leh rethei kâr a hla hle mai. Thingtlâng leh khawpui inkâr kak a zau mang e. A ṭha ber induhsakna ‘shalomic society’ kan va la hlat tak êm! Vân sipai rual carol hla chu “Lei chunga a lawm êm êm mihringte hnênah rem thu lêng rawh se,” tih kha kan la mamawh reng mai a; he nun thleng tûr hian i bei ang u.