PATHIAN TI-A LEHLIN KHA!

Vàngláini Sunday-Monday, January 15&16-ah Lalnunṭâwma Fánai khân ‘God (Pathian) ti-a lehlin ṭuma a rawttu hi KHAMLIANA SAILO NGE SUAKA?’ tih ngaihnawm angreng takin a rawn ziak a; beng a tivâr kuãr mai.

Sâp ṭawnga ‘God’ lehlin chungchângah ‘Khamliana Sailo nge Suaka?’ tih erawh chu a chhànna dik ber hriat a la har rih ta tho a ni! A tû záwk záwk emaw phuah pawh ni se, ‘Pathian’ ti-a an lo dah hi a làwmawm khawp mai. Lalnunṭâwma Fánai thu ziakah khân “‘Pa thiang’ a ni a, mi tin thian fâitu a ni a, Chung Pathian te kan ti a; chuvàngin Pathian tih hi a ṭha ber ang, tiin kan rawt a. Tichuan, Pu Buanga (JH Lorrain) khân ṭawngṭaiin a nemnghet ta a ni,” tih thû Khamlianan a fapa Vànhnuaithanga hnênah a sawi tih Lalzidinga Sailo sawi kan hmu a; kha khân beng a tivâr lehzual. Hla phuahtu inchuh ang ziazânga ‘Tû záwk nge?” ti-a inchuh erawh chu awm kher suh se!

Thil pakhat ka hriat dàn ka’n sawi ve leh teh khiah ang! Kum 1973-a MZP-in Theatre Hall-a ‘Thu leh Hla Kûtpui’ kan buatsaih ṭiak zàna Education Minister Vaivêngan zanriah min buatsaihsak khân MZP hruaitute leh kan mi sàwm zînga mi LM Chhînga (Bãktàwng) leh Rev. Liangkhâia te chu zanriah ei hmâin hun rei fê kan kàwm a. Hemi chanchin hi ka sawi fo tawh a; khami zàna tel ve member dang ṭhenkhat chuan chatuan ram min pansan nual tawh a; mi ṭhenkhat erawh chuan ka thil ngaihven ang kha an ngaihven vak lo a ni ang, sawi pawh an rawn sawi ve ngâi hek lo!

Tûn hmá pawha ka sawi tawh ṭhin angin LM Chhînga titî kan ngâithla a ni ber a; Rev. Liangkhâia meuh pawh LM Chhînga tîti ngâithlâin a ka ho mai a ni! LM Chhînga kha Zosâpthara hnung zuitu a ni a; Zosâpthara chu ngâi sâng tak a ni. Kan naupan lâi, kum 1960 hma lamah tawh khân LM Chhîngan Kristian Tlângâu-a thu ngaihnawm tak tak a ziah chu ka lo chhiar ṭhin a; chu vàng tak chuan khami zànah pawh khân a kam chhuak kha ngaihnawm ti takin ka ngâithla a; MZP hruaitu dang kha chu choka lama buai táwk an awm a. Chu bákah LM Chhînga titî kha an tuipui ve vak lo pawh a ni maithei e!

Naupan láia thu chhiar hian min lo hneh thei hle mai. R.Thanhlîra (Ex MP) ziah Abraham Lincoln chanchin ka chhiar aṭangin Abraham Lincoln kha ka ngaih sàn phah a; tûn thleng hian Isua tih loh, mihring tung chhoa kal zîngah chuan Abraham Lincoln kha ka la ngâi sâng ber a ni! Jabalpur-a silai mu siamnaa thawk ṭhin Laldèla khân Kristian Tlângâu-ah thu bengvàrthlák tak tak a rawn ziak ṭhin bawk a; ngaihnawm ti takin ka lo chhiar ṭhin bawk. A thu ziah pakhat min hneh êm êm chu J.F. Laldailova enkawl Zoram Thupuan-a chhuak a ni thung. Kum 1962 chho vêla Laldêngan independent a sawi màwi ṭan lâi khân mi ṭhenkhatin, “Independent ila, khawia chi nge kan liah ang?” tiin an zâwt a, Laldênga chuan, “E le! A bûra mi,” a ti e, an ti alâwm! A awlsam hmèl hle náa, chuti mai chu a lo ni awkawng si lo! Laldêla (Jabalpur) chuan independent harsat dàn tùr kha thiam takin Zoram Thupuan chanchinbûah a rawn ziak a; chu chuan min hneh êm avàngin tleiràwl chhuah tirh aṭang khân eng lâi mahin independent theih a nih ka ring ve ngâi lo! Hnam rilru ka pu thûk ve lo tihna erawh chu a ni bîk lo a nia!

LM Chhînga khân Chawlhkâr ni phuah dàn Zosâpthara sawi a hriat kha chiang takin a sawi chhãwng a; chutah chuan ‘Pathian ni’ tih an duh náin, “I Pathian hming a narànin sawi suh,” tih kha Thu Sàwm Pék-a a awm avàngin ‘Pathian-ni’ tih chu an pawm ta lo tih a sawi a; a tàwpah ‘Chawlh-ni’ an ti ta a ni. ‘Pathian-ni’ ti-a rawtna chu àwm ti táwk an awm zui reng tho a ni ngei ang, ‘Mizo leh Vái Chanchinbu’ January 1907:2-5-ah khân ‘Pathian-ni’ tih a chuang vàng tawh a ni. ‘Chawlh- ni’ tih erawh chu kohhran ṭawngkamah a lian deuh záwk rih a ni ang, Kristian Tlángâu February 1912:228,229-ah chuan “Mualmû Chawlh-ni Sikul hotu Challianthanga,” tih a lo lang a. Chuti chung chuan ‘Pathian-ni’ tih pawh a lo lang ve nghâl vat a; Kristian Tlângâu, March 1912:55-ah chuan ‘Pathian-ni’ tih a lo lang. Zosâpthara ngei pawh khân a hla siamah, “Chawlhni Lalpa, kûnin ngâi la,” (KHB No.560) a tih lâiin a hnû maiah, “Vawiin Pathianni a lo thleng,” a ti ve leh nghâl zat bawk (KHB No. 561). Chuvàngin ‘Pathian-ni’ tih chu an hmang ve ta tho tih a lang a; khâng lâi kha chuan ‘Chawlh-ni’ tih chu hman dàn tlángláwn zâwk a ni ang, keini pawhin naupan lái aṭangin ‘Chawlhni’ kan ti deuh ngar ngar ṭhin!

Hetianga ka’n sawi ták duahna chhan chu ‘Pathian’ hming hi Zosâphluia leh Zosâptharan Chawlhkâr ni an phuah lâi kha chuan an hmang nghet tawh tihna a ni. LM Chhînga titî kan ngaihthlâk ngun thû kan sawi lâia Chawlhni leh Pathianni tih lam daiha han pèn kàwi ták duah chu in lo ti hman maithei, a chhan a awm a ni ngâi e!

LM Chhînga chuan Pu Buanga ten ‘God’ an lehlin dàn chu a sawi ve miah lo; ‘Pathian’ tih chungchâng erawh chu sawi a nei ve. Pu Buanga ten ‘God’ lehlinna tùr an ngaihtuah lâi kha ni maw, a sawi dàn chuan ‘God’ an lehlin dâwn lâi khân eng nge a hmingah an phuah ang tih an ngaihtuah nasa hle a. Tûte nge ‘ngaihtuah nasa hletute?’ hi a sawi fak lo ná a, Zosâpthara ngâi sângtu leh zuitu a nih avàngin Zosapthara te a tihna emaw ka lo ti ngawt pek a! A ni lo mai thei bawk. A sawi zêl dàn chuan Vái-in ‘Bhagavan’ an tih pawh hi hman ve mai a rem lo’m ni tih an ngaihtuah a; an hmin hlei thei si lo. ‘Pu Vàna’ emaw, ‘Khuavàng’ emaw hman rawtna pawh a awm a; an lungsi chiah si lo! Chutah missionary-te chuan, “In pi pute kha an inthâwiin eng emaw tal chham an nei lo mâw?” tiin an zâwt a. Chutah an zînga pakhat chuan, “Chibái Pathián” an ti ṭhin tiin a rawn sawi a. Chutah chuan ‘God’ lehlin nân ‘Pathián’ tih an hmang ta a ni a ti. A ngaihnawm dangdãi angreng khawp mai a; Khamliana Sailo hming emaw, Suaka hming emaw erawh chu a sawi lang ve lo! Anniho chu an ni lo zèn mahná!

‘Chibái, Pathián’ tiha ‘chibái’ tih hi keinin inchibai thu kan sawia ‘chibai’ kan lam dàn anga ri hniama lam a ni lo thung a. ‘Chibái’ ti-a lam tùr a ni, ‘váithang’ lama ‘vái’ ang deuhin a ri sânga lam rîk tùr a ni. Hun lo kal zêlah kan ‘ti-chibai’ ri hniam ta mai a nih hmêl hle. ‘Pathián’ tiha ‘thián’ pawh hi lam rîk sàn tùr a ni bawk.

Lalnunṭâwma khân “‘Pa thiang’ a ni a, mi tin thian fâitu a ni a,” tih ang khân a rawn sawi chhãwng a. LM Chhînga chuan ‘Pathian’ chungchâng a sawi zuinaah chuan ‘Pathian’ tih awmzia tak chu ‘Pá thianghlim’ tihna a ni a ti leh ta zêl a; ‘thian fãi’ tih leh ‘thianghlim’ tih erawh chu a inhlat vak lo ang. LM Chhînga khân a tìrah chuan ‘Patuan’ tih a ni a ti daih bawk a. ‘Patuan’ awmzia chu ‘chatuan Pa’ tihna a ti lehzêl bawk. Hêng ngaihtuah hian kan pî leh pûten ‘Pathian’ an ngaih dàn kha, Kristian nih hmá pawhin a lo ril hle mai.

Pathian thianghlimna chu an lo man pha titih tawh emaw tih mai tùr a ni! Thuthlung Hluiah Pathian ngei chuan, “In thianghlim tùr a ni, kei LALPA in Pathian hi ka thianghlim si a,” a ti (Lev 19.3). Bible-ah Pathian thianghlim thû kan hmu zing hle; a thianghlim avàngin amah ringtute pawh thianghlim tùrin a beisei a ni. Hebrai ṭawnga ‘thianghlim’ awmzia chu ‘danglam, hrang, a anpui awm lo’ tihna a ni a. Israel-te Pathian biak ṭhin LALPA (Heb. YHWH) kha a danglam bîk a, anpui a nei lo. Hnam dang pathiante kha chu an awm tak tak lo a; a betute suangtuah chhuah chawp a ni a, a lim pawh tangkarua leh rangkachaka an din mai mai a ni. Israel-te Pathian erawh chuan a lem emaw, a lim emaw din a phal lo; chutiang milem emaw, milim emaw chu biak pawh a phal hek lo (Ex 20.4-5). ‘Pathian thianghlim’ a nih ang takin a hming pakhat pawh ‘Israel-ho Mithianghlima’ a ni (Isa 43.3).

Pathian chu awm ṭan ni leh tàwp ni nei lo, chatuan mi, danglam ngâi lo a ni. Chuvàngin kan kohhran thurinah pawh Bible-a Pathian nihna kan hmuh behchhanin, “chatuan mi danglam ngâi lo a ni,” tih a ni. LM Chhîngan Mizoin a tìrah chuan ‘Patuan’ an ti a tih kha Pathian chu ‘chatuan mi’ nihna sawi fiahna ṭha tak chu a ni ve hrim hrim! Kan biak ang be lo pathiante chu kan sawi tawh ang khân a betute suangtuah chhuah chawp, a lem emaw, a lim emaw pawh an din chawp a ni a; chu vàng chuan ‘chatuan mi’ an ni lo hrim hrim. Vái pathiante phei chu kum tin Puja dáwnah an siam chawp a, a tàwpah dîlah emaw, tuipuiah emaw an paih leh mai ṭhin a; ‘Chatuan mi Pathian’ an be pha ve lo.

Rev. Zairema sawi dàn sawi ve thung ila. Ani chuan ‘Pathian nge Khuavàng’ tih thûah hetiang hian a ziak a, “Sâp ṭawnga God tih hi Mizo ṭawnga lehlin dàn tùr an buaipui hle. Pu Suaka sawi kan hriat dàn chuan, ‘A ṭhenin Pathian tih tùr an ti a, a ṭhenin Khuavàng tih tùr an ti a, kan thû a rual thei lo’ a ti. Chu vàng chuan Jihova ti hlîrin an ziak, Isua tih pawh Sâp lam rîk ang deuhin Jisua an ti. Titî kan dawn dàn chuan Pu Buanga te lo hàwn leh hnû khân mi pun khâwmnaa mi fel deuh àwma a hriat chu a kài pêng a, ‘Tu nge siam che?’ tiin a zâwt a, annin, ‘Pathian a ni dâwn lo’m ni?’ tiin an chhâng ṭhin. Chu vàng chuan Pathian tih chu an hmang ta a ni. Sâpthara pawh khân Pathian tih chu eng tihna nge tiin a lo zâwt kual hle a ni ang. Putar pakhatin ‘Pa tuan tihna alâwm, chatuan pa tihna’ tiin a hrilh a, a hla phuahah pawh, ‘Kan chatuan pa’ a tih kha... Sâphluia khân a hla phuah hmasa lamah chuan Jihova tih a hmang zing viau; mahse, Pathian tih chu ngaih ngam takin an hmang thei ta a ni,” tiin (Rev. Zairema, Kan Bible Hi. First Edition, 2003:170).

Heta ṭang hi chuan ‘Khamliana nge Suaka?’ tih a chiang lo leh sawt em âw? LM Chhîngan ‘Patuan an ti’ a tih kha Rev. Zairema chuan a rawn sawi ve leh chiah bawk a; chu vàng chuan Zosâptharan a hla siamah, ‘Kan chatuan Pa’ tih a lo hmang a nih chu. LM Chhîngan God lehlin dàn chungchàngah ‘missionary’ te buai thû a sawi kha Zosâphluia leh Zosâpthara hun thleng khân an la buaipui zui a; a tâwpah chuan Rev. Zairema sawi ang hian ‘Pathian’ tih chu ngaih ngam takin an hmang ta a ni ang.

Pathian thianghlim chungchâng kan sawi khân Hebrai ṭawnga ‘thianghlim’ awmzia chu ‘danglam, hrang’ tihna a nih thû kan sawi kha. Pathian ngei chuan, “In thianghlim tùr a ni, kei LALPA in Pathian hi ka thianghlim si a,” a ti (Lev 19.3). Chuti a nih chuan Mizo Kristian, Pathian nung bia intiho hi kan thianghlim em? Kan chheh vêla ring lo mi kan tihte lakah hian kan danglam em? Kan nun dàn aṭang hian kan danglamna an hmu thei ang em? UT lâia Mizoram PWD Chief Engineer Col. Sachdev-a khân, “Mizote hi Kristian in inti si a; mahse, in danglamna ka hmu lo,” a tih kha páwl pakhat phei chuan an haw viau a nih kha!

Mizoten kan biak Pathian hi chhùnin danglam ngam kan mamawh. Mizo mipui hi kan dik táwk lo hle; inenfiah kan ngâi. Sum ngainatna bual ãtin kan awm tawh a. Compensation ni se, uchuak taka lák tum tlat, kuhva smuggling-a intihhausak chák zek zek, grêp uain ruih theih tùra siam luih ṭãlh duh, chiah puam, kheh puam leh lei puam hmanga intihhausak tum an tam tawh mah mah a nih hi! Mipui zîngah leh sawrkar hotute zîngah thluaka sum lût an tam ta lutuk a; an tam belh zêl ang tih a hlauhawm! Thluak ‘transplant’ ngâi an tam ta hle!

Minister/MLA leh officer liante pawhin danglam an mamawh hle; danglam ahnehin ‘a zual zawpui vaihlen hlo’ tih ang chauh an ni si! Mî, a nih loh pui nihtîr chawpa uchuak taka hna thawh tùr tam tak pe-a duhsak luih te, mi dik lo smuggler lalpa belh bul nih leh dik lo taka thawhpui tlat te, ṭhenawm state sawrkarin mi sual a ûm lâi mêk hum lui tlata chaw eipui ṭhin leh inzawmpui lui tlat sawrkar kan neih chhûng chuan kan ram hruaitute hi ‘Pathian ring ṭha’ tiin fak kûr dup ṭhin mah ila, a tak ram kan hlat hle tihna a ni ang. Peteran, “Fa tihâwihte angin... in hmànlái châknate anga awm loin, a kotu che u a thianghlim angin, nangni pawh in chêtzia zawng zawngah lo thianghlim zâwk rawh u. ‘Nangni in thianghlim tùr a ni, kei ka thianghlim si a’ tih ziak a nih kha,” a tih kha zawm a ngâi a. Lalnunṭâwma sawi anga ‘Pathian’ chu ‘mi tin thian fãitu’ tih a nih ang taka then fài ngâi kan nih ták hlawm hi; sawrkar hruaitute bãng bîk chuang loin! Thluaka sum lût hi ṭhuah fài a ngái a ni.