Guest writer
Revd Chuauthuama
MIZO MIPATE HARH CHHUAH A HUN!
Mizoram Presbyteran Kohhran chuan kum tin August 31-ah Kohhran inchhiarna kan nei a; chutah chuan mitthi zât kan han en a, mitthi zîngah chuan hmeichhia âiin mipa an tam lawr lak a, mitthi hmun thuma ṭhena hmun hnih vêl chu mipa an ni hial àwm e. Tûnlâi hian Facebook-a ‘Zualko’ an rawn dah chhuah hi han en ila, mitthi tam záwk chu ṭhalâi an ni a; chûng zîngah chuan mipa an tam lawr lak leh bawk a. Kumina MṬKP rorêl inkhâwma an tàr lan dàn khân ṭhalâi kum 14-40 inkâr thi an neih mi 150-ah 131 chu mipa an ni a; chu chu 87.3% a ni. Heti taka kan rama Mizo mipa thi an tam záwk reng mai hi a pawi mai ni loin a râpthlák tak zet a ni. Kan ram dinhmun hi kan inbih chiana, siam ṭhat ngâi apiang chu siam ṭhat hna thawh sawk sawk a ngâi ta a nih hi.
Mizote hian zûk leh hmuam kan uar êm êm mai a. India ramah mei zûkah kan sâng lawr lak a. Global Adult Tobacco Survey (GATS)-in a tàr lan dàn chuan Mizo mipa mei zû chu 72.5% a ni a; hmeichhia chu 61.6% a ni. Mizoram chu India rama hmeichhe mei zû tamna ber a ni! Mizoram leh Arunachal Pradesh hi India ram naupang zîngah mei zû tamna ber kan ni bawk a, naupang 57.9 % vêlin mei an zû a ni! (Nagaland 42.6%, Meghalaya 33.6%, Sikkim 24.8%). Mizote chuan mei zûk pângngâi bákah hnam dang chìn ve loh tuibûr hmuam kan la chîng zui leh ta nghâl a. Pastor-te pawh mei zu lo tùra beisei kan nih tawh hnûah zu lui reng an la awm tlat hi a mak hle! Mei zûk avàng hian Mizo mipui hrisêlna hian a tuar nasa hle a; cancer natna vei kan tam phah nangiang rêng a ni.
Mizoram hi mipui awm zât aṭanga chhûtin India rama cancer natna vei tamna ber kan ni a; chu chauh a ni hlei nêm, India ram chauh ni loin khawvêla cancer natna vei tamna ber ram kan ni asin! Internet-ah chuan Mizoram hi ‘Cancer Capital of India’ tih a ni hial a; India rama ‘Cancer Khawpui’ tih hlawh khawpin Mizoram chu a chhe zâwngin kan lo hmingthang dèr tawh a nih chu! Khawpui ‘Capital’ nih hlawhna duhawm lo ber a ni hial ang!
Mizo zînga cancer natna tlángláwn deuh berte chu - Mipa zîngah lei cancer, mipa leh hmeichhia chuap cancer, mipa leh hmeichhia pumpui cancer, mipa zîngah hrawk bâwr cancer (hypopharynx cancer), mipa zîngah bawk ṭhàl be cancer (gland cancer) a ni. Population Based Cancer Registry (PBCR) report dànin India ram hmeichhe zîngah Mizo hmeichhiaten cervix cancer (chhùl cancer) an vei hnem ber bawk. Eng vàng nge? Doctor chhàn chî a ni ang.
Eng vàngin nge heti taka Mizo zîngah cancer natna a tam ták? A chhan tam tak a awm thei ang a; chûng zîngah chuan ei leh in, zûk leh hmuamah kan fîmkhur tâwk lo tihna a ni ang. Mei zûk nasat avàngin chuap cancer a tam phah ngei ang a rinawm a; ei leh ina kan fîmkhur táwk loh avàngin pumpui cancer a tam phah a nih a rinawm bawk. Doctor ṭhenkhat chuan thil rêp ei kan chìn avàngin pumpui cancer vei kan tam phah niin an ring. Thu dik tak chu Mizo zîngah cancer vei kan tam a; mihring tam dàn aṭanga chhûtin khawvêlah kan sâng ber a, ‘Cancer Capital of India’ tih hial khawpin cancer vei kan tam tih hi thu dik a ni.
A áia râpthlák záwk mah kan ti dâwn em ni ang, tûnlâi natna hlauhawm bera an ngaih, tihdam theih loh - HIV/AIDS vei pawh a ram mipui tam dàn aṭanga chhûtin Mizoram bawk hi India ramah kan sâng ber leh tlat! Internet-ah bawka kan hmuh theih chu India rama HIV/AIDS vei tam dàn national average aṭanga chhûtin Mizorama HIV/AIDS vei tam lam chu a lêt 10-in a sâng záwk daih a ni! Mizoram (2.04 %) dawtah chuan kan ṭhenawm Manipur (1.43%) leh Nagaland (1.15%) an awm a. Mizoram State AIDS Control Society (MSACS) sawi dànin Mizorama HIV/AIDS vei hmuh chhuah hmasak ber Octocer 1990 aṭang khân tûnah chuan 27,241 an awm tawh a. Mi ṭhenkhat sawi dàn chuan hetianga a lang changa hmuh chhuah lêt eng emaw zât hi awm tùra ngaih a ni! A namén lo hle mai! Rálkhèl dâr vuakna tham a ni! October 1990 aṭang khân mi 3,500 âia tam daihin HIV/AIDS hi an thih phah tawh a ni. Internet-ah chuan he thû hi kan hmu, “With nine positive cases of HIV-AIDS being reported in Mizoram every day, the state’s Chief Minister Zoramthanga has made a clarion call to fight the menace...Zoramthanga said the prevailing status of HIV/AIDS prevalence in the state was ‘alarming’” tih hi.
Mizo zînga HV/AIDS vei kum 25-34 inkâr chu 42.38% an ni a; kum 35-49 inkâr chu 24.46% an ni a; kum 15-24 inkâr chu 23.03% an ni. Kohhran hrang hrang ṭhalai pâwla tel pha chin (KṬP/ṬKP/SAY etc) kum 15-34 inkâr, HIV/AIDS vei chu 65.41% a ni a; kum 35-40 inkâr hi a bîkin hre thei phei ila chuan ṭhalâi zînga HIV/AIDS vei za zêla dinhmun (percentage) hi a la pung lehzual ngei ang tih chiang sá a ni!
HIV/AIDS kài chhan tam ber chu mipa leh hmeichhe inpàwlna aṭangin a ni a, 66.08% a ni! A dawtah chuan hriau (needle) leh inchiuna (syringe) hman aṭangin a ni a, 28.16% a ni. Nû leh pa aṭanga fate hnéna kài chu 2.96% chauh a ni a; mawngkawhur aṭanga kài chu 1.03% a ni a; a bák zawng 1.77% erawh chu kài chhan hriat chian theih a ni lo.
Mizote hi mipa leh hmeichhe inpàwlna (sex)-ah hian kan inthlahdah êm êm mai a. Tûnah phei chuan mipa leh hmeichhe inkâr mai ni tawh loin, mipa leh mipa, hmeichhia leh hmeichhia inpàwlna hi a hluar ṭan hle. Sex hman kawnga kan inthlahdahzia lanna chiang tak chu KṬP General Conference apianga an report-ah biak ina innei âiin hmun danga innei an la tam zat zat zâwk zêl a nih hi! Tualchhûng kohhran hrang hrangin thunun lâi kan neih tam ber, 90% âi maha tam tùr hi inngaihna suala tlûte an ni ang! Sex lama kan nun a tlákhawlh avàngin HIV/AIDS vei pawh kan tam phah nangiang a; tûn hmáa inchiu aṭanga kâi tam ber ṭhin kha tûnah chuan sex aṭanga kâi chu 66.08 % a ni ta dâwrh mai a nih hi!
Kan ram hian HIV/AIDS do hi rálpui phiara kan phiar a ngâi ta a. Sawrkar pawhin thapui thawha a beih a ngâi a. Kohhran pawhin thapui thawha kan beih ve tho a ngâi bawk a. Kristian chhûngkaw dik tak din kawngah ṭan kan lák nasat a ngâi ang. Josuan, “Kei leh ka chhûngte erawh hi zawngin LALPA rawng a nia kan bàwl dâwn,” (Jos 24.15) a ti ngam ang khân mawh lák ngam a ṭûl a. Mizote hian ‘Kei’ ti ngam ‘Pá’ kan mamawh tak zet a ni. Ṭhangkhat lian zet kal tawhah khân Ramhlun North Kohhran Upa Vànêngliana chuan “Khawiah nge Mizo mipate?” tih a lo ziak tawh a. Khatih lâi dinhmun âi khân tûnah hian kan zual záwk tawh hialin a rinawm!
Kum 30/40 kal ta âi khân tûnah chuan mipa âiin hmeichhia hi kawng hrang hrangah an chungnung zual ta zâwk a ni ang. HSLC exam results a lo chhuak a, ‘Top Ten’-ah mipa âiin hmeichhia an tam deuh záwk zêl a. HSSLC exam results a lo chhuak leh a, ‘Top Ten’ zîngah mipa âiin hmeichhia an tam zâwk leh a. MZU BA leh MA exam results a lo chhuak a, a ti ṭha zual zîngah mipa âiin hmeichhia an tam záwk deuh ziah bawk a. Mizoram Synod-in Mizoram Christian College (MCC) kan din a; Synod Service Board-in zirtîrtu tùr a han la a, mipa âiin hmeichhia an tling tam zâwk a. Mipa chauh luhna tùr Sikulpui kan han hawng thar a, Synod Service Board-in zirtîrtu a han la leh a; mipa âiin hmeichhia an tling tam zâwk leh a. Mipa hlang zirlâi awmna sikulah te tal hi chuan zirtîrtu zîngah mipa tam záwk se ṭha tùr a ni a; kan duh emaw, duh lo emaw, a ti ṭha záwk na nâ ná hmeichhia chu lâk loh theih an ni bawk si lo! A buaithlák tih piah lam a ni ta! Mipa kan duai miau si!
Tûn hnâia social media-a lo lang pakhat kha eng nge ni? Lungleiah chuan sawrkar office lian zawng zawnga an hotu berte chu hmeichhia vek an nih ták kha! Mizo mipate khawiah nge an awm tâk? Hawina lam apiangah mipa áiin hmeichhia an chungnung ta zar zar mai hi a manganthlák lutuk tawh a ni. ‘Khawiah nge Mizo mipate?’ tih ngâi reng mai hi a zahthlák zozâi tawh. Hmeichhe dinhmun lo changkãng thar hi kan îtsîk a ni lo; hmeichhe laka mipa kan tlâwm ta lutuk hi Pathian min siam dàn kalh a ni. Mipain hmá kan sâwna hmeichhia âia kan chungnun zâwk leh theihna tùr hian ṭan lák a ngái. Engtin nge kan tih dâwn? Kan rama mipa dinhmun tla hniam lutuk tawh, ngâi awh leh tùr hian mipate hian kan din thar leh dâwn lo’m ni? Uipui tui lian thlìr mai mai thei dinhmunah kan ding tawh lo. Khua a tlài lutuk hmâ hian harh a hun. Mizo mipate u, harh teh u’n!
Tûnlâi hian Mizoramah drugs ti an pung nasa hle an ti. An sawi lan pakhat chu Myanmar buai avànga rawn ráltlânte avàngin drugs a hluar zual tih a ni. Myanmar ráltlânte hi an khawngaihthlák a; kan theih ang angin - ni lo, kan theih bák chhamin sawrkar, kohhran leh NGO-ten kan lo tuam hlawm a. Chutih lâi chuan Mizorama drugs titamtu an ni tlat bawk si! Lo khawngaih lo dâwn ila, ni mang si lo; khawngaih dâwn ila, khawngaih thlâ la vak lo an tam bawk si! Râltlânho pawh hi an inenfiah chu a ngâi a ni; an sa himna duha an tlànchhiatna ram, an belh ber tichhe thei zâwnga chêt leh thil ṭha lo tih hi an sim hmak a ngâi!
Mizoram sawrkar pawh hian râltlân en zui kawngah hian hmâ a la chak tâwk lo emaw tih tùr a ni a; Covid-19 hripui lêng chhuanlama hmanna chi a ni lo ang! Ráltlãnte hi an duh duhna lamah an tei kual mai mai hlawm a. Tûn hnãiah an awmna chhinchhiah tùrin sawrkarin a ti thar leh vêl lek fang emaw ni? Kan ṭhangharh tlãi mah mah a ni. An awmna bîk hi hmán aṭang khân siamsak tùr a ni a; an duh duhna hmuna kal theia siam hi kan tih sual lian tak a ni.
Ráltlãn zîngah hian mi hausa takte pawh an awm a ni àwm e; anni chuan khawi khawiah emaw in hmun an lei a; Aizâwl vêng ṭhenkhatah chuan in hmun man a to phah an ti! Mizoramah hian in hmun lo ram lei leh hralh dàn hi a awlsam lutuk a; Mizoram sawrkar hian in hmun lo ram lei/ hralh dàn kherkhiap deuh zâwk siam se ṭha tùr a ni a; in hmun lo ram lei leh hralh dàn awlsam lutuk hi kan hnam chîm rala kan awmna tùr pakhat a nih a rinawm.
Tûnlâia drugs tam zual hi râlpui phiara kan phiara kan do a ngâi a; inthlahdah thei kan ni lo. Drugs ti an pung tual tual a; chûng zîngah chuan hmeichhia âiin mipa an tam záwk leh daih bawk a. Thihpui zîngah pawh mipa an tam záwk ngial a; mipa hekna thlentu bawk a ni. Hetiang zêla kan kal chuan Mizo hmeichhiaten Mizo mipa pasal tùr an vàn tulh tulh ang a; hnam dang neih kan phal mang bawk si lo! Tûnah pawh hian nulât ban tlang tum, kohhran ṭhalâi pâwl kum bituk pèl tawh, lêng tar mai an tam tawh hle an ti! Chuvàngin Mizo mipate hi kan insiam ṭhat a ngâi; kan insiam ṭhat vat loh chuan kan duh emaw, duh lo emaw, kan hnam ralna thlentu kan ni dâwn chiang lutuk! Ṭhangthar Mizo mipate u, khawiah nge in awm ták? Harh chhuak u la, mipa dinhmun tungding leh tùrin a rang a rangin ṭan la u la. Pasal ni tlákin awm teh u!