Guest writer
Revd Chuauthuama
THLIR DAN CHI HNIH
Kum 1960 chhoah khân Mizo thil chîk mi tak pakhat chuan Zosâpthara hlate hi nasa takin chanchinbûah a sawisèl ṭhin a; inhnialna a awm nual a nih kha. Tûn thleng hian ‘post-colonial perspective’ an tih anga thil thlîrtuten Mizorama missionary lo chhuakte sèlna lam an chhák chhuah hreh ta vak lo a; anniho lah hnam hrang na ná ná, tuipui ràl hla tak aṭanga lo kal nih bákah, khaw thlìr dàn hrang nei an nih avàngin kan duh ang diãk diãkin an awm bîk lo a ni ang. Missionary-te kha kan sawisêl a nih pawhin sèl dàn tâwk thiam erawh a ṭûl khawp ang a; anmahni zâra tûn dinhmun changkâng zâwk thleng thei kan nihna chin a awm tlat si! Sâp ṭawng phei chu hnualsuat ahnehin mahni ṭawng mausàm hial khawpin sikul zawng zawngah zirna ṭawnga hman kan duh záwk a nih hi!
Zosâpthara hla sawi tákah chuan kum 1960 chho vêla sêltu khân Mizo ṭawngkam a hman kha a beih deuh ber chu a ni a. Han chhût neuh neuh erawh chuan Zosâpthara khân eng tin nge Mizo hlaah hian a tlar tâwp apiang deuh thàw-a hawrawp lam rîk dàn inanga (in-rhyme tia maw ni?) a phuah/siam thiam tih hi ngaihtuah tham tak chu a ni. Kristian Hla Bû-a a hlate hi han en vang vang i la, a tàwp lam rîk dàn inanga a siam hi a mâwi danglam bîk tlat asin!
United Theological College (Bangaore)-a BD Final Year kan nih khân Chapel-a kan vawi khat sermon chu marks 100 pû a ni a. Kan thu hril tùr kha kan ziak chhuak dap a, kan sawi hmâin Tutorial Group-ah kan sawi ho hmasa ṭhin. Ka thu hril thupui chu ‘Good Soldiers of Christ’ (Krista sipai ṭha) tih a ni a (2 Tim 2.3-4); ka hla thlan chu ‘Onward Christian soldiers’ (Râl kâp anga kalin) tih kha a ni a. Tutorial Group-a kan sawi honaah chuan Prof. Emmanuel David-an ka hla thlan chu sak a phal ta tlat lo mai a; a chhan chu ‘imperialist’ hun lâi, Britist-hoin ram dang an lák ṭhin lâia phuah a nih vàng a nih ber chu! Thlang lui ta ngat i la chuan, ka thu hrilah chuan marks ka hmu tlêm ngei dáwn si; marks hmuh tlêm âi chuan tiin hla dangin ka thlâk ta a ni!
Thuthlung Hluia Israel-te chanchin an ziah dànah pawh hian thlîr dàn chi hnih a awm ve a. Pakhat chu ‘Deuteronomistic History’ an ti a; Deuteronomy thu laipui ber chu ‘Pathian thu âwih chu hamṭhatna, a thu âwih loh chu chhiatna’ tih hi a ni a. Chumi thu ken laipui zui chuan Deuteronomist-hoin Israel-te chanchin chu an ziak ta a; chûng lehkhabute chu ‘Rorêltute, 1&2 Samuela leh 1&1 Lalte a ni. Hêng lehkhabute hi kan bih chian chuan Israel-ten Pathian duh loh zâwng an tih apiangin hrem an ni ziah a; Pathian lam an lo hawi leh chuan chhan chhuah an ni leh ṭhin thung. Hei hi Rorêltute Bû-ah hian a lang chiang lehzual hle a; ‘tlûk leh din’ an fãwm a ni ber.
1&2 Samuela leh 1&2 Lalte bûte kan chhiar pawhin chutiang tho chu kan hmu a. An lal ropui ber Davida chanchin pawh a bawlhhlawh lâi ber thlengin ziah vek a ni a; Uria nupui Bathsebi a uire dàn pawh zêp eih a awm lo! Lalram inṭhen hnûah hmàr lam chu inṭhenna thlentu an nih avàngin an lalte zîngah fak pakhat mah an nei duh lo a, “Nebata fapa Jeroboama thil tih angte a ti ve a,” tiin thiam loh chantîr vek a. Israel ram chu Assuria-in BC 721-ah a rawn chhu chhe ta a; an chanchin chhui zui a nih tâk loh avàngin ‘Hnam Sàwm Bo’ tih hi zir miten an lo chher chhuak ta a ni.
Chhim lam Judai lalram chu hmàr lam Israel ram chhiat hnûah kum 135 a la ding zui a; an lal zîngah ‘lal ṭha’ anga sawi theih 4/5 awm mah se, an ṭha famkim bîk chuang lo. Pathian an uirèsan avàngin kum BC 586-ah Babulon-in an ram chu a rawn là a, Jerusalem leh an Temple ngei pawh an chhut chhiatsak vek a. An mi changkãng zawng zawng Babulon-ah sal tâng tùrin an lal ho hoin an hruai a; an hnutchhiah awm chhunte chu mi rethei bak berh mai a ni. An hnam chanchina thu lungchhiathlâk ber ‘Babulon sal tàn’ tih ṭawngkam a lo pian phah ta a ni!
Kan sawina êng aṭang hian Rorêltute aṭanga 2 Lalte thleng hian han chhiar nawn teh u. Thil awm dàn in hre fiah kuãr mai ang. Samuela leh Saula inkâr thûah pawh keini chuan Saula kha kan thiam lo ngawr ngawr ṭhin a ni maithei. Samuela khân thuneihna sâng tak chi thum - Rorêltu, Puithiam leh Zàwlnei nihna a chelh vek a, thû vet vet tak a ni! ‘Power corrupts, absolute power corrupts absolutely’ an ti em ni kha? Chutiang chiah chu Samuela dinhmun kha a ni.
A thuneihna pakhat ‘rorêltu’ nihna chhuh tùra Israel-ten lal an ngèn ta mai khân Samuela thin a ṭhâwng hle ang a; Pathian lah chuan an ngen ang takin ‘lal siamsak tùrin’ a ti mauh mai bawk si! Samuela khân a tìr aṭang rêngin Saula kha a mil lo nghâl a; a chhiatna tùr zawngin a thil tih fuh loh kha a chãng ngar ngar a. Philistia mite nên an indo dâwn khân Samuela khân Saula chu Gilgal-ah ni 7 lo nghák tùrin a ti a; mahse, a hun tiamah a lo thleng ‘duh’ si lo (1 Sam 13.8).
Khatih lâi khân hnam dang lalte chuan inthãwina an ti mai ṭhin a; Samuela lo thleng thei ta lo chu Saula pawhin hnam dang lalte tih ang khân thil hlan chu a lo ti ve ta mai a. Saulan thil hlan a hlàn zo chauh tihah Samuela chu a lo thleng leh lawi roh si! Saula hnênah chuan, “I lalna hi a kin tawh ang,” a ti ta hmak mai a (1 Sam 13.14). Khâ thu kha tak mai kha Saulan a dawn tákah chuan rilru natna ‘depression’ nasa tak mai a vei ta a nih kha!
Samuelan a chin kual vêl dàn ngaihtuah khân Saula kha mi khawngaihthlák tak a ni. Mi thiam pakhat J.M. Myers chuan hetiang hian a ziak nge nghe, “If Saul had had the sympathetic counsel of a Nathan, history might have presented an altogether different portrait of him,” tiin (‘Saul’ in Interpreter Dictionary of the Bible, Vol. 4, 1980:232). Nathanan Davida a dãwm ang khân Saula khân thuràwntu ṭha nei ve sela a chanchin hi a danglam dãwrh maithei rêng a ni!
Thuthlung Hluia Israel-te chanchin ziah dàn dang chu ‘Chroniclers History’ an ti a; Ezra-Nehemia leh 1&2 Chronicles bu a huam thung. Babulon-a sal tângte kha Israel mi ṭhaho an ni a; Jeremian theipui ṭha bâwm ṭha a hmuh kha Babulon-a sal tângte entîrna a ni (Jer 24.2, 5-7). Juda sal tâng chhuakte kha mi ṭhaho thlah an ni bawk a, an induh deuh larh mai a; Israel hnam thar, thianghlim tak din an duh. Ezra leh Nehemia siam ṭhatnaah pawh khân hnam dang nèna inneih pawlh kha an ngaithei lo a, an hnawt chhuak duh hial a nih kha (Neh 13.1-3).
Babulon sal tâng kìr leh hnûah an hnam chanchin chu an ziak thar ta a; chutianga ziaktute chu ‘Chroniclers’ an ti a. Chroniclers History-ah chuan Juda-te chanchin chu a mâwi thei ang berin an ziak ta thung a. Deuteronomistic History-a an hnam chanchina ‘bawl’ deuhte kha chu an chhawk ṭhawt ṭhawt a; a mâm kuãr tawh mai a ni. Davida chanchinah pawh Bathsebi a uirè te, a pasal Uria a thahtîr dàn te, an chhûngkaw buainate kha a awm tawh miah lo! Chu chauh chu a ni lo, hmàr lam Israel lal 20 lâi chanchin kha an chhui duh miah lo a; lal 4/5 hming erawh chu a lang ve hrãm chauh a ni.
Hetianga kan sawina êng aṭang hian Deuteronomistic History bute leh Chroniclers History bute hi han chhiar nawn teh u. Thlìr dàn thar in neih phah a nih êm loh pawhin tûn hmâa in chhiar dàn ngawt âi chuan in hre thiam lehzual tawh záwk ngei ang. Thil thleng thuhmun rau rau pawh hi kan thlìrna tlâng a dan miau chuan sawi chhuah dàn a dang thei ṭhin a ni. Ezra-Nehemia bûa siam ṭhatna hna an thawh pawh kha a firfiak hle mai a. Nehemia phei chuan hnam dang Asdod leh Moab ṭawnga ṭawng zur zutte kha an khabe hmul a pawhsak a, an samte a pawh thlâksak a. An nupui fanaute ṭhen tûrin a ti a; chutianga ṭhen duh lote chu Juda zîng ata hnawh chhuah an ni ta hial a (Neh 13.1-3, 23-25; cf. Ezr 10).
Ezra leh Nehemia siam ṭhatna hna thawh kha a firfiak êm avàngin dodãltu an awm ve tho a; chu vàng chuan khatih lâi khân lehkhabu pathum a lo chhuak ṭhawt ve leh bawk a. Chûng lehkhabute chu - Ruthi, Joba leh Jona bûte hi a ni. Ruthi bûah hian Moab nuthlãwi hmêl ṭha Ruthi leh Bethlehem vâl senior Boaza inchhài dàn chanchin a chuang ber a. He lehkhabu hi tlãi khawhnûa an ziah chhan chu a bu tàwp lama Davida thlahtute lo chuang hi a ni. Deuteronomy 23.3-ah chuan, “Amon mite leh Moab mite chu LALPA mite pung khâwm (Heb. qahal) zîngah an tel tùr a ni lo. Chhuan sàwmna thlengin an zînga mi chu LALPA mite pung khâwm zíngah an tel hauh tùr a ni lo,” tih a ni a. Hei hi a nihna ang taka kalpui a nih dâwn chuan Davida kha Israel-te zîngah chhiar tel theih a ni lo; Moab nuthlàwi Ruthi thlah a ni tlat a; chu bâkah chuan a pasal Boaza lah kha Salmona fapa a ni a, a nû chu Kanaan mi Rahabi a ni (cf. Mt 1.5-6). Rahabi aṭanga chhiarin Davida chu chhuan 4-na chauh a ni a; Ruthi aṭanga chhiar phei chuan chhuan 3-na chauh a ni. Deuteronomy 23.3 ang chuan Israel-te zînga chhiar tel theih rual a ni lo! Mahse, tûn thlenga Israel-te ngaih sàn ber chu Davida kha a ni lawi si!
Joba kha khawchhak ram Uz mi a ni a, ‘Jentail’ a ni. Bible-ah Pathian meuhin a fak, ‘mi famkim’ a tih chu Joba chiah a ni (Job 1.8). Joba chu Pathian ṭih mi, a mi hriat a ni a; amah pawhin Pathian a hria a, a biak leha ṭih chu LALPA (Heb.YHWH) tho a ni. Chu vàng chuan Pathian biak inang chu inchhawk ṭhen bîk tùr an awm chuang lo tih lantîr nân Joba bû hi ziah a ni a; Ezra leh Nehemia siam ṭhatna firfiak lutuk hnialna bu pakhat a ni ang.
Jona bûah chuan Ninevi khawpuia Jonan châk lo chunga rawng a bàwl chanchin a chuang a. Ninevi chu Israel-te hmêlma hlun ber pakhat Assuria khawpui a ni.Israel-te hmêlma hlun meuh pawhin sual an sim phawt chuan Pathianin a lo pawm duh vek tih Jona bû aṭang hian kan hmu a ni.Jonan Ninevi-a rawng bàwl chu duh lo mah se, tirh luih a ni ta tho a. Hmangaihna tel miah loin, khawvêla thu hril tãwi ber, “Tûn achin ni sawm lî-ah Ninevi hi tihboral a ni dâwn e,” tiin a sawi hrãm a (Job 3.4b).
Jona thu hril hi Mizo ṭawngin thumal 11, sâp ṭawngin thumal 8, Hebrai ṭawngin thumal 5 chauh a ni a; tãwi hle mah se, khawvêla thu hril hlawhtling ber a ni. Ninevi khaw mipui nuai khat leh sîng hnih âia tam leh an rante thlengin sual an sim a, Pathianin a hrem loh phah ta a nih kha (Jon 3.10). Pathian chuan hnam tin, Israel-te hmêlma hlun thleng pawhin a lama awm ah a duh a; chu vàng chuan Ninevi khaw mipui pawh chhandam a duh tih Jona bûah hian kan hmu a; Ezra leh Nehemia thil kalpui dàn ang veka thil kalpui chî a ni lo tih kan hre thei a ni.
Kan thil tawn leh hun ṭawng azirin kan khaw thlìr dàn a danglam thei a. Tûnlâi chuan ‘Post-colonial perspective’-a thil thlìr kan uar hle a; chu vàng chuan kan rama missionary-te pawh sawisèl kan hreh ta mang lo a. An hla phuahte pawh Kristian Hla Bu aṭanga paih chhuah duh titih an awm ta nual a ni ang. Post-colonial perspective-a thil thlîr hi dikna chin awm ve bawk mah se, firfiãk taka kalpui vek chî erawh chu a ni bîk lo ang a; thu lâi kan lâk thiam a pawimawh hle ang.
Pathian thû kan zir lâi khân kan hotu Vaiho kha ‘imperialist’ do ràna min zirtîr ṭhin an nih avàngin zirlâi tam tak chuan an thlìr dàn kha ṭâwmpui chin a awm thei a. Amaherawhchu, kan hotute khân ‘sabbatical leave’ an lâk chuan Sâp ramah bawk kal an duh ber ṭhin si! Tûnah pawh hian India ram hruaitute hian British-ho sûlhnû hnualsuat zâwngin thil an kalpui nasa hle a; khua leh hmun hming thlengin an thlák deuh reng a. Hei hian Mizo zîngah pawh British huatna chî a tuh ve ta mai emaw ni?
British-ho khân kan ram rawn awp loin missionary-te khân Chanchin Ṭha min rawn hrilh lo sela chuan Mizo mipaten hrèn pereng kaihin hmeichhiaten sari an kaih thung ang a; Bangali ṭawngin kan ṭawng zut zut tawh maithei a ni. Gospel Centenary kan lawm dâwn khân Kohhran Upa pakhat chuan, “Missionary-te kha lo kal ta lo sela chuan kei chu hlamzuihin ka thi daih tawh ang,” a tih kha thil ni thei tak a ni ang.