TÛM KÂU NI

Naktûk hi ‘Tûm Kâu Ni’ (Palm Sunday - Passion Sunday an tih bawk) a lo ni dâwn ta reng mai! Nimin piah zîngah khân kohhran pâwl dang Upa pakhat a lo lêng a. Tûm Kâu Ni chungchâng eng eng emaw min rawn zâwt a! Chuta ṭang chuan Tûm Kâu Ni a lo thlen dâwn tákah chuan a chanchin tlêm azâwng ziah a ngâi a nih hi tiin ka rawn ziak ta rãwih a ni ber.

Nicea Council (AD 325) khân Easter Sunday hi nipui lâia chhùn leh zàn inchen hun (Spring Equinox), March 21 hnûa thla bial lâi Sunday-ah hman tùrin a rêl a. Chutiang chu a nih chuan Easter Sunday chu March 22 leh April 25 inkâra Pathianni eng berah emaw hman a ngâi a. March 22 chu Easter a nih kumah chuan Tûm Kâu Ni chu a hmâ thei ang ber pawhin March 15-ah a thleng ang a; kum 2008 khân Tûm Kâu Ni chu March 16 a nih kha! Good Friday hi Zirtàwpni-ah kher hman zêl a ngaih avàngin a hmâ berah March 20 a ni ang a, a tlâi berah April 23 a ni ang.

Isua pian kum dik tak kan hre thei lo a; chutiang deuh bawk chuan a thih kum dik tak pawh hi sawi fak a harsa hle a. Ngaih dàn lian tak pahnih a awm a; chûngte chu AD 30 emaw, AD 33 emaw hi a ni. German mi thiam pakhat Josef Blinzler (1910–1970) chuan Bible zir mi, mi thiam 100 ngaih dàn a la khâwm a; chûng zînga mi 53 chuan AD 30 an pawm a, mi 24 chuan AD 33 an pawm a, mi 13-in AD 29 an pawm ve bawk. Mi dang 10 chuan ngaih dàn hrang hrang, AD 26, 27, 28, 31, 32, 36 an nei a; hêngho ngaih dàn hi chu pawm tlákah ngaih a ni lo! Kum AD 30 pawm zîngah chuan Thuthlung Thar zirna lama mi thiam filawr tak tak - Benoit, Belser, Brandon, Conzelmann, Debelius, Flusser, Haenchen, Holtzmann, Jeremias, Leitzmann, Metzger, Olmstead, Schurer, Wikenhauser leh Zahn an tel (Josef Blinzler, Der Prozess Jesu, 1969:101–102).

Mizo chuan ‘mi pakhat thû âiin mi pahnih thû a dik’ kan ti em kha? Khata ṭanga teh chuan mi 100 zînga 53-in an pawm AD 30 chu Isua thih kumah pawm ve ta mai i la; chuti anga kan pawm chuan Isua kha AD 30, April 7-ah a thi tihna a ni ang a. Tûm Kâu Ni kha AD 30 April 2 tihna a ni ang! AD 33 záwk hi Isua thih ni-a kan pawm chuan April 2-ah Isua a thi tihna a ni ang a, Tûm Kâu Ni chu March 28 a ni thung ang. Kei erawh chuan a tam lam ngaih dàn hi ka ṭãwm ve tawp ringawt mai a; chu vàng chuan Isua kha AD 30, April 7-ah krâws-a khen beh angin ka sawi ve thâwr zêl mai a ni!

Chutianga kan pawm a nih si chuan Tûm Kâu Ni chu AD 30, April 2 a ni ang a. April 1 (Sabbath) kha Isuan Jordan ràl, chhak lama khawi khua berah emaw a hmang a. April 2, Juda-te chawlhkâr ni chhiar dàna ‘ni khatna’ (keini Pathianni)-ah chuan zîng takah Jordan lui chu kânin Jeriko a rawn pal tlang dâwn a; hemi chungchâng hi a bul ata engkim chhuia ziaktu Luka chuan, “Isua chu Jeriko khuaah a lût a, a chhùnpelh dâwn a,” tiin a ziak (Lk 19.1). ‘Chhùn pelh’ tih hi kal tlang (Gr. diêrkheto) tihna mai a ni a; Jeriko-a chàm khawmuana zàn riah a tum lo a ni ang. Rev. Zairema erawh kha chuan Jeriko-ah zàn riak angin a ngâi deuh a; mahse Isua kha Jeriko-a zàn a riah chuan ‘Lungngaih Hapta’ chhûnga a ni tin hun hman dàn kha a kim hlei thei lo ang. Chuvàngin Jeriko-ah chuan Isua leh a zirtîrte kha zàn riak loah kan ngâi mai ang!

Jeriko-ah chuan thil mak tak a lo thleng ta phut mai a. Jeriko khawpui leh a chheh vêla chhiah khawn hotupa ber (Superintendent of Taxes) Zakaia chuan Isua chu hmuh a lo tum ruh ve hle a; amah lah a tàwi deuh si avàngin mipui tlim hmur kârah chuan Isua hmu thei dâwn loin a inhria a ni chék ang chu, kawng kam theipui kûngah a lo láwn ṭai mai a! Isua khân Zakaia chanchin hi a lo hre tawhin a rinawm a; Zakaia làwnna theipui kûng bul a lo thlen chuan, “Zakai, lo chhuk thuai rawh; vawiinah hian i inah ka thleng tùr a ni,” a ti ta khauh mai (Lk 19.5). Isua ṭawngkam hi a chak hle, “tûr a ni” (Gr. dei=it is necessary) a hmang tlat mai a; Zakaia ina thlen kha Isua tân tih mák mawh a ni. Zakaia tân chuan a rang a ranga chhuk vat chi a ni a; theipui kûng chu a pum bawh thla zawt zawt maithei e!

Zakaia inah chuan Isua leh a zirtîrten tûkṭhuan an ei a ni ang; thil thleng chanchin chu kan hre chiang táwk a. ‘Jeriko harhna’ a thleng a nih kha! Zakaia chu a hming awmzia ang takin ‘mi fel leh thianghlim’ a lo ni ta! Nikodeman Isua ṭawngkam (Gr. anothen) a hriat fuh lohna anga lehlin ‘piang thar’ (Jn 3.4) ni satliah ve mai loin ‘chung lam aṭanga piang, Pathian hrin’ dik tak a lo ni ta (Jn 1.13; 1 Jn 5.1); chu vàng chuan Isuan, “Abrahama fapa a ni si a,” a tih kha (Lk 19.18)!

Tûkṭhuan ei khama Jerusalem pana an chhuak chuan Judai thlalèr pal tlangin Olive tlânga Bethphage (bet-fa-ge tih tùr) chu an lo thleng a (Mt 21.1); Bethphage hi Jerusalem aṭang chuan mêl 1½ vêla hla a ni ang. Bethphage-ah chuan chàwlin a zirtîrte zînga pahnih chu, “In hma zâwn khuaah khuan zuk kal u la, sabengtung thlun, a kianga a no nèn in hmu mai ang; phelh u la, ka hnênah rawn kài rawh u,” a ti a (Mt 21.2). Bethphage chhim lam, Olive tlângdung kal chhuk zêlah chuan hla lutuk loah Bethani khua a awm a; chuta sabengtung chu zuk kài tùrin a tîr a ni ang! Engati nge Bible lehlin pângngâi anga “in hma zâwn khuaah sâwn,” ti loa “in hma zâwn khuaah khuan,” tih ka hman kher? A chhan chu Bethani chu Bethphage âia a awmna a hniam zàwk vàng a ni. ‘Sâwn’ kan tih chuan a ‘inzâwn’ tihna a ni a; ‘khuan’ kan tih chuan a ‘hnuai/ hniam’ zâwk tihna a ni a; ‘khian’ kan tih chuan a ‘chung/sâng’ záwk tihna a ni ṭhin.

Bethani-ah chuan Isua ṭhian, hmàn deuh lawka ni 4 lâi thi tawh hnû a kaih thawh Lazara leh a farnute pahnih, Mari leh Marthi an awm a. Bethani-a sabengtung pawh chu tû dang ta mah ni loin Lazara te unau ta a nih ngei a rinawm! A chhan chu an lo zawh buai deuh pawha a mi tirhte chhànna tùr intiam láwk sâ thlap (pass word) an nei, chu chu, “Lalpain a duh a ni,” tih a ni tlat (Mt 21.3). Lazara te unau thum tân chuan tû dang mah ‘Lalpa’ tih tùr an awm lo, Isua chauh lo chu (cf. Jn 11.3,12, 21,27,32,34)!

Sabengtung chu an rawn kài thleng ta! Isua a lo kal tih an hriat avàngin Bethani aṭang chuan mi eng emaw zât chuan Bethphage an rawn pan ngei ang a. Bethphage aṭang chuan Jerusalem panin Olive tlâng chu tan tlangin, tûnlâia Gethsemane huan sîrah chhukin Kidron kawr an kân ang a, tûnlâia St. Stephen’s Gate an tihah khuan chhoin Temple an pan ang. Bethphage-a an chawlh chhûng khân an zînga ngal chak deuhte chu Jerusalem-ah lo zuk chhuk hmasain Isua lo kal thû chu an lo than vêl pawh a ni mahná, Jerusalem aṭang pawhin Isua hmuaka chawimawi tùrin mi tam tak an lo thawk chhuak a, Johana chuan, “Isua chu Jerusalem khuaah a lo kal dâwn tih an hriatin, tûm kâute an keng a, a hmuak tùrin an va chhuak a,” tiin a ziak (Jn 12.12).

Chanchin Ṭha bu ziaktute zîngah Johana chiah hian ‘tûm kau ken’ thû hi a ziak a! Matthaia chuan, “thinga mi chhâwl an sât,” tih a sawi a (Mt 21.8b); Marka chuan, “mi dangin lova mi chhâwl sâtin an phah bawk a,” a ti a (Mk 11.8). Marka ziaka ‘lo’ tih hi ‘huan’ tih ni ta zâwk se, khatih lái khân Olive tlângdung leh a pangpèr zawng zawng kha Jerusalem mi hausate huan a ni! Chanchin Ṭha bu hmasa pathum ziaktute chuan kawng dunga ‘puan phah’ thû hi an ziak vek (Mt 21.7b, Mk 11.8a; Lk 19.36).

Engati nge ‘Puan phah ni’ emaw, ‘Chhâwl phah ni’ emaw ti loa ‘Tûm Kâu Ni’ tih a nih bîk kher? Johana ziaka a lan dàn chuan Jerusalem aṭanga lo kalte chauh khân tûm kâu rawn keng angin a ngaih theih a (cf. Jn 12.13a). Mi thiam ṭhenkhat sawi dàn chuan Jerusalem chu hmun sâng záwk a nih avàngin tûm thei (palm date) an chîng ngâi lo tih a ni. Chutiang chu a nih sî chuan khawia tûm kâu nge an rawn ken ang? Jerusalem-ah chuan tû tûten emaw tûm kûng chu nei bawk mah se, hawina lam apiangah hmuh tùr a awm lo ang a, a kâu pawh lâk awlsam tak a awm kher lo maithei!

Chanchin Ṭha bu ziaktute hian Isua thih aṭanga kum 50/60 hnu lama ziak an ni a; an thil hmuh leh hriatte kha indawt thlip thlepin an ziak vek bîk lo tih a chiang a. Thil thlen dàn an han ngaihtuah lêt a, an ziah hun lâia a awmzia an hriat thiam dàn ang angin an ziak tih pawh a lang thei a. Chuvàngin tûm kâu ken chungchâng ziaktu ber Johana pawhin thil ngaih pawlhin Jerusalem aṭanga lo chhuakte chauhin tûm kâu rawn keng angin a ziak ta mai a nih hmêl hle!

A nihna takah chuan Jeriko leh a chheh vêl kha tûm thei (palm dates) chìn uarna hmun a ni a; chutih avàng chuan Jeriko ngei pawh ‘Tûm Khawpui’ (City of Palm Dates) an tih phah hial a ni. Chu vàng chuan Jerusalem-a ropui taka Isua luh ni-a tûm kâu kengtu tam záwk kha chu Jeriko aṭanga amah rawn zuitute an nih a rinawm! Judai thlalêr kawng chho, mél 12 vêl zeta thui rawn zawh tùr a ni a; nipui ni sen sat lâi tak a nih avàngin ni laka inhliap nân an khaw kawngpui dunga tûm kâu kha sâtin an rawn inzàr hliah a nih a rinawm!

Tûm hi Bible-ah a lang zing viau. Rorêltute zînga mi Debori khân tûm thing hnuaia ṭhûin ro a rêl ṭhin (Ror 4.5). Sam phuahtu pakhat chuan mi dik chu tûm thing anga duah hluah hluah angin a sawi (Sam 92.12). Johana chuan lalṭhutthlèng hmâa mipui tam tak, tûm kâu kenga Beràmno (Isua Krista) hmâa ding a hmu (Thup 7.9). Tûm kâu chu chakna leh hnehna leh remna/muanna entîr nân hman a ni a; Rom infiam mi, intihsiaknaa chakte chu tûm kâu an hlàn ṭhin. Chuvàngin AD 30, April 2-a Jerusalem-a ropui taka Isua luh ni-a tûm kâu kenga an lo châwimâwi khân Isua chu lal a nihzia a tilang chiang hle a; chawimawi phû a nih ang takin hmànláia inchawimawi langsàr tak hmangin tûm kâu kengin mipuiin an lo làwm a, chu vàng chuan ‘Tûm Kâu Ni’ tih a ni ta!

‘Tûm kâu ni’ hmasa berah khân Isuan lawm hlawh hle mah se, Kristianten ‘Tûm Kâu Ni’ hi an hmang lawk lo tlat lawi a! ‘Tûm Kâu Ni’ hman ṭan hun tak hi hriat chian theih ni lo mah se, kum zabi 4-naah khân Khawchhak Kohhran chuan Jerusalem-ah an hmang ṭan tih ‘Peregrinatio Etheriae’ (The Pilgrimage of Etheria)-ah a chuang a; Khawthlang Kohhran (Rome lam) erawh chuan kum zabi 8-naah an hmang ṭan ve chauh tih ‘Bobbio Sacramentary’-ah a lang bawk.

“Hosanna, Lalpa hminga lo kal chu

fakin awm rawh se,

Chungnung berah khian Hosanna!”