Guest writer
Revd Chuauthuama
ALL INDIA SERVICES & CENTRAL SERVICES
Kum 2018 Synod Inkháwmpuiah khán Lunglei East Presbytery aṭanga thu lo lût chu, ‘Central Service-a Mizo kan tlin tam theih nána hma lák rawtna’ a ni tlat mai! Palai pakhat (IAS Rtd) chuan, ‘All India Services leh Central Services’ tih a dik záwk tùr thû a rawn sawi náin palai náwlpui chuan a danglam dàn kan hre hrang hlawm tlat lo! Synod chuan, “Central Services-a Mizote kan tlin tam theih nána hma lák ṭûl kan ti a, SEC-in lo bawhzui rawh se kan ti,” tiin a pass ta a ni (2018 Synod Gen 16).
SEC chuan a kal hmang tùr duangtu a siam a, Synod-a palai pakhatin a rawn sawi ang záwk khán All India Services leh Central Services-a Mizo tlin tam theihna tùra kawng zawng tùr ‘Zirlai Viltu Committee’ a din a; tûnah rih chuan member-te chu- Synod Secretary (Sr), Executve Secretary 3 leh member dang 6 an awm a; Member Secretary chu Synod Education Board Secretary a ni. Member zîngah hian IAS (Rtd) 1, IRS (Rtd) 1, IDAS (Rtd) 1 leh Minister pension 2 an tel. Synod rorèl ûmzui hi chu sáipui kal ang deuhin a muang ruih mai a; kum 2019 kha Zirlai Viltu Committee kal hmang tùr duan fel nán a hmang ral dèr a; kum 2020 a lo her chhuak a, Covid-19 hripui léng avàngin thil a tih hleih theih rih loh leh bawk si a. Zirlai Viltu Committee erawh chu hun khirh tak kárah vawi 2 ṭhu tawhin TV-a chhuah tùr sawi hona vawi khat a buatsaih tawh a. Senior Executive Secretary-in committee-a a sawi angin a rei lo berah kum 30/40 vél chu he zirlai viltu committee hi kalpui tùrah inngai ila.
Engati nge heti záwnga Mizoram Synod-in All India Services leh Central Services-a Mizo tlin tam theih a duh ták tiin zawhna a awm maithei. Kan hre ṭheuh a, tûna kan dinhmunah tak chuan Mizoram Chief Secretary tùr Mizo IAS fîr hi an kangchat ṭép a; Director General of Police tùr phei chu Mizo IPS fîr senior kan nei ta rih lo. Kan ram rorèlnaah hian a fawng vuantute chu Mizo ngei ni se tih kan duh ṭheuh ang; mahse chutiang tùr chu an kangchat titih ta tlat a ni. Tûna ṭan kan lák hian kan hlawhtling nghál phut phut ang tihna a ni miah lo lehnghál a. IAS & IPS tihah hian promoted IAS & IPS kan telh lo; UPSC CSE-a inziak tling ngei, a fîr chin chhiar a ni.
Tûnah hian All India Services-a Mizo kan neih chu IAS-10, IPS–1, IFS (Forest)-4 an ni a; Central Services hrang hranga Mizo awm zát chu IFS (Foreign)–3, IRS (Income Tax)-6. IRS (Customs & CGST)-5, IA&AS-3, ICAA-4, IDAS-2, IDES-1, IRAS-2, IPS (Postal)-2, IES-2, CSS (Group A)-1. Héng zíngah hian IFS (Forest) leh IES tih loh hi chu UPSC CSE-a tel vek a ni a; IFS (IFoS) leh IES leh Central Services dang eng emaw zah erawh chu a hranin UPSC-in exam a buatsaih ṭhin. Chûng zawng zawngah chuan Mizote a tam thei ang ber tling thei ila tih hi Mizoram Synod duh dàn chu a ni.
All India Services leh Central Services (Group A&B) exam thei tùr hi hlãwm hrang hrangah ṭhen a ni a. India mi ṭhaho (General group) chuan kum 21 aṭanga 32 thleng an exam thei a; vawi 6 an exam nawn thei. Other Backward Classes (OBC) chuan kum 35 thlengin vawi 9 an exam thei. Schedule Caste/ Schedule Tribe-te chuan kum 37 thlengin exam nawn theih bithliah an nei ve lo thung. Pianphunga rual ban lo (General category) chuan kum 42 thlengin vawi 9 an exam thei a; sipai bâng chu kum 40 an nih thlengin an exam thei bawk. Hetianga hian pianphunga rual ban lo tán ngaihhnathiamna a sàn ém aváng hian Mizo zînga chutiang mi tán pawh chuan UPSC CSE hi beih theih vek a ni. Kum bithliahna sáng lam hi kum tin UPSC-in a siam ṭhin a; August 1 hi a hmang deuh ber. Exam zátah Prelims exam-a tel chu chhiar a ni a; form fill-up ringawta Prelims exam si lo erawh chu chhiar tel a ni lo!
UPSC CSE-ah hian Preliminary Exam-ah Paper 2- General Stufdies 1 leh General Studies 2 a awm a; Prelims exam-a tlingte chu Mains exam-ah an tel thei a; Prelims marks hmuh erawh chu Mains exam marks-ah chhiar tel a ni lo. Prelims exam hi objective type vek a ni. UPSC CSE Mains exam-ah chuan Paper 7 a awm a; chûngte chu- Paper 1 (Essay), Paper 2 (General Studies 1), Paper 3 (General Studies 2), Paper 4 (General Studies 3), Paper 5 (General Studies 4), Paper 6 (Optional Subject paper 1), Paper 7 (Optional Subject Paper 2) a ni a. Paper tin hian full marks 250 a pu ṭheuh a; interview (personality test)-in marks 275 a pu thung a. UPSC CSE full marks chu 2025 a ni. Mizo ṭawng hi Eighth Svhedule-ah tel ve sela chuan Optional Paper 1&2-ah hian Mizo Literature thlan theih a ni ang.
Héng bákah hian Qualifying Papers A leh B a awm a; Paper A hi chu Indian Constitution Eighth Schedule-a ṭawng hrang 22 - (1) Assamese. (2) Bengali, (3) Bodo, (4) Dogri, (5) Gujarati, (6) Hindi, (7) Kannada, (8) Kashmiri, (9) Konkani, (10) Maithili, (11) Malayalam, (12) Meitei (Manipuri), (130) Marathi, (14) Nepali, (15) Odia, (16) Punjabi, (17) Sanskrit, (18) Santali, (19) Sindhi, (20) Tamil, (21) Telugu, (22) Urdu aṭanga thlan tùr a ni a. Paper B erawh chu English a ni. Mizo tán chuan Paper B (English) hi exam tùr chu a ni mai. Eighth Schedule-ah Mizo ṭawng awm ve sela chuan Qualifying Paper A-ah hian a tel thei ang. Qualifying Paper (A&B) full marks chu 300 ve ve a ni. Eng tikah tak Mizo ṭawng hi Indian Constitutuon Eighth Schedule-ah tel ve ang maw?
UPSC CSE Optional Papers hi 26 thlan tùr a awm a; chûng zînga Mizoten kan thlan atána subject tlánglàwn deuhte chu- History, Geography, Economics, Sociology, Public Administration, Philosophy, Psychology, Political Science, Anthropology te hi a ni ang. Héng zîngah pawh hian Philosophy leh Sociology hi UPSC CSE bei tam berte thlan ṭhin a ni. Héng UPSC CSE Syllabus kimchang takin internet-ah awlsam takin hmuh theih a ni náin Zirlai Viltu Committee chuan awlsam lehzual hmuh theih tùrin lehkhabu a buatsaih mék a ni.
UPSC CSE course thar anga Optional Paper-a marks hmu sáng ber Kanishak Kataria (2018 IAS Topper) chuan Mathematics-ah 191 (76.4%) a hmu a. UPSC CSE Interview-a marks hmu sáng ber Zainab Sayeed (AIR–107) chuan full marks 275-ah 220 (80%) a hmu. A pum puia marks hmu sáng ber Durishetty Anudeep (UPSC CSE 2017 Topper) khán full marks 2025-ah 1126 (950+176=55.60%) a hmu.
UPSC CSE-a Topper-te hi vawi khat exam-a hlawhtling nghál an ni vek lo. Kum 2019-a Topper Pradeep Singh, Haryana thingtláng khaw chhuak kha vawi 4 a exam tawh a; vawi hnih Prelims-ah a tla a. Kum 2018-ah All India Ranking (AIR)-ah 260-na a ni a, IRS a thlang a. Kum 2019-ah chuan Topper (1st) a ni ta; IAS a tling chiang hle! Pahnihna Jatin Kishore pawh vawi khatnaah chuan Prelims-ah a tlang zo lo; vawi 2-naah chuan AIR-ah 2-na a ni. Chumi hmá chuan IES-ah 1-na a lo ni tawh. Pathumna Pratibha Verma pawh vawi thum a exam-naah 3-naah IAS a tling chiang hle. Kum 2017-a UPSC CSE Topper Durishetty Anudeep kha vawi 5 a exam-naah Topper a ni a; Prelims-ah vawi 3 a tla ve tho!
Kum 2019 UPSC CSE-a IAS tling zîngah Aishwarya Sheoran chungah mi mit a fu nasa deuh bík! Eng vàng nge? Kum 2016 Miss India Finalist zíngah a lo tel tawh a; model lãr tak a ni tawh. Sipai officer (Colonel) fanu a ni a; hmun hrang hrangah an insawn
ṭhin. IAS nih hi a tum tlat a; a inbuatsaih dàn chu hetiang hian a sawi, “I thought that since I had always been good at academics, I should may be take a break for a year or two and give civil services a try because it had always been my dream. I had to switch off my phone, social media, everything, to focus on the exam and the result is here." A hun hman dàn chu 10+8+6 tiin a sawi a; chumi awmzia chu lehkha zir nán dárkár 10 , mut nán dárkár 8, thil dang tih nán dárkár 6 tihna a ni. All India Ranking-ah 93-na a ni a; a taihmákna chuan IAS-ah a hláng kái ta nge nge a ni.
Mizo ṭhalaite pawh hian tih tak zeta an beih chuan All India Services & Central Services-ah hian an tling thei ém ém ang. Tûn hmáin rual û záwkte an lo tling sup sup tawh a; hun eng emaw chen kan khaihlak titih ta mai hi a zia lo hle; ṭhangtharin a mawng pawp kan thawl a ngai ta! UPSC CSE-a tling tùr chuan High School kal lái aṭanga inbuatsaih a ngai a. Khawvéla exam hautak ber zínga mi a ni a; a tlingte lah an chhuanawm bawk. Lalthara (IAS Rtd) sawi dàn takin India ramah ‘tu emaw’ tak nih theihna a ni a; Lalduhthlana (IFS Rtd) sawi angin ‘an mamawh chu an nei’ a ni. Tumna a awm chuan kawng a awm. Bei la, bei nawn rawh!