Guest writer
Revd Chuauthuama
Menpui Zàn Sakramen Sermon Ramhlun Vêngchhak Kohhran April 6, 2023 (Maundy Thursday) MIN MENPUI RAWH U!
Thu hma hruai:
Kâr hmasa khân ‘Tûm Kâu Ni’ tih ka rawn ziah kha; mi thiam 100 zînga 53 chuan Isua thih kum ah AD 30 an pawm a, chutiang chu a nih chuan Isua khen beh ni chu April 7 a ni ang kan ti a nih kha. AD 30 leh kumin 2023 hi Tûm Kâu Ni, Maundy Thursday leh Good Friday nite chu a inang vek mai a; hetiang hi chu a thleng khât khawp ang!
Maundy Thursday - Menpui Zàn
Isua khen beh hmá chiah Ningani hi Kohhran Calendar-ah chuan ‘Maundy Thursday’ tih a ni. ‘Maundy’ chu Latin ṭawng ‘mandatum’ aṭanga lo kal a ni a; a awmzia chu ‘thupêk’ (command) tihna a ni. Maundy Thursday hi ‘Holy Thursday’ an ti bawk. Kan kohhran Nilai leh Beihrual Thupui Bûah chuan tûn hnãi deuhah a chângin Maundy Thursday zàn hi ‘Vènpui Zàn’ tiin an lo dah a. Synod Executive Committee (SEC)-in a khawi záwk hi nge hman tùr tih a ngaihtuah a, ‘Zàn Vèn Inkhâwm’ tih tùr a ti ta záwk a ni. Khatia SEC-in a ngaihtuah lâi khân kei chuan ‘Menpui Zàn’ tih ka duh záwk a; ka ngaih dàn erawh kha chu ka ngawih bopui ta a ni.
‘Menpui Zàn’ tih
a inhmeh chhan:
Gethsemane huana Isua ṭawngkam, “Ka rilru a lungngâi êm êm a, thihna khawp hial a ni; hetah hian awm ula, mi vènpui rawh u,” tih kha Mizo Bible ṭawngkam a ni (Mt 26.38). Isuan “Mi vènpui rawh u,” a tihna ṭawngkam kha Grik ṭawngah chuan gregoreite tih a ni a. Khawvêla New Testament Greek Dictionary ṭha bera an la ngaih buatsaihtu Arndt & Gingrich & Danker chuan gregoreite awmzia an dah hmasak ber chu ‘to keep awake’ (meng) tih a ni a; a dawtah chuan ‘be watchful’ tih an dah thung (Arndt & Gingrich& Danker, A Greek–English Lexicon of the New Testament and Early Christian Literature. Third Edition, 2000:208). Cleon Rogers te chuan gregoreite chu ‘to keep awake physically’ tiin an hrilh fiah bawk (Cleon Roger Jr & Cleon Roger III, The New Linguistic and Exegetical Key to the Greek New Testament, 1998: 59).
Gethsemane huana a lungngaih zànah khán Isua kha a zirtîrten an ‘vènpui’ a ngâi lêm lo. A duh chuan a lo invèn nân vàntirhkoh ‘sâng ruk hmun sàwm leh hmun hnih’ áia tam a Pá hnêna ngèn thei a nih thû pawh a hnû lawkah amah ngeiin a sawi kha (Mt 26.53)! Amaherawhchu, khawvêl mihring sual a phur a, chû chu thihna khawp hiala rit a ni a; chu vàng chuan ‘MENPUI’ a ngâi záwk a ni. Mizo chuan damlo na takte chu kan inmenpui ṭhin a; chutiang chiah chuan Gethsemane-a Isua lungngaihnaah hian menpui a ngâi a ni. ‘Vènpui’ tih pawh a ṭawng bul awmziain a kâwk thei tho náa, Isua dinhmun en erawh chuan ‘menpui a ngâi’ tih hian ka rilru a kuai záwk tlat mai. Isua kha khawvêl sual phura ná a nih avàngin ‘menpui’ tih hi a inhmeh a, a Mizo hliah hliah záwk bawk a ni!
Isua huna Gethsemane Huan:
Isua dam lái khân Jerusalem chhak, Olive tláng tlák lam, Jerusalem khawpui rawn ep pum pui kha chu Olive huanin a luah khat deuh vekin a rinawm. Mi pakhat huan ni mai loin mi eng emaw zah huan a ni ang. Gethsemane huan neitute zîngah khân Isuan hmél hriat, ṭhian ṭha tû emaw a nei a ni phawt mai. Luka chuan zanriah hnuhnung kîl zawha an kalna a ziahah chuan, “Ani chu a chhuak a, a dàn pángngáiin Olive tlángah chuan a kal ta a, a zirtîrte pawhin an zui a,” tiin a ziak kher a (Lk 22.39). Luka ṭawngkam, “a dàn pángngáiin Olive tlángah chuan a kal ta a,” tih hian Olive tlángah chuan ṭawngṭai tùrin a kal fo tawh tih a tilang a. Kalna bîk, a ṭhianpa huan a nei a ni ngei ang. Johanan chiang zawkin, “A mantírtu Juda pawh chuan chumi hmun chu a hria; Isua chu a zirtîrte nèn chutah chuan an kal ho fo si a,” tiin a ziak (Jn 18.2). Juda Iskariota pawh khân awlsam takin Juda hruaitute kha a rawn hruai thleng vat mai a nih kha! ‘Gethsemane’ tih hi hriak sàwr khur’ tihna a ni a; olive rah an sâwr ṭhin a, chu vàng chuan ‘Gethsemane huan’ an ti a nih a rinawm.
Tûnlâi Gethsemane huan:
Isua huna Gethsemane huan chuan Olive tlâng tlák lam pangpèr pum pui a luah hmuk maithei a. Tûnlâi Gethsemane huan erawh chuan Kidron kawr kam hnãi tê, Jeriko kawng chunga lung banga hung chhûnga thîr pala hung lehchhàwn ‘huan’ chu a káwk bîk a; he huan hi a zâu lo hle. Kum 1998 November thlaa Jerusalem-a ka chàm lâi khân ka tlawh ṭhin a. Ni khat chu tûnlái Gethsemane huan chu engtia zâu nge ni teh rêng tih hriat chian duhin a hungna pal chu ka teh ta a; hetiang hi a zàu zâwng chu a ni: Chhim lamah ft 86, hmàr lamah ft 108, chhak lamah ft 91, thlang lamah ft 145 a ni a; square ft 11,556 vêla zâu a nih chu. Huan hung leh chhàwnna thîr pal sàn lam chu chhim leh hmâr leh thlang lamah ft 5 a ni a; chhak lamah ft 3 leh inches 10 a ni thung.
Zanriah hnuhnung:
AD 30, April 6, Ningani chhûnah chuan Isuan a zirtîrte zînga pahnih chu Jerusalem tlangdung thlangta záwk, chhim lama a hmél hriat ina zanriah hnuhnung buatsaih tùrin a tîr a (Mt 26.17–19). Isua khân a hun hnuhnungah chhawr mai theih tùr ṭhian ṭha a lo nei khiah ṭhin kha a tihzia hle! Tûn ṭumah pawh hian Jerusalem tlángdung thlangta zâwk Chhim Vêngah chuan ṭhian ṭha a nei a ni phawt mai a; chû mi chuan a in chu zanriah hnuhnung kîl nân a hmantîr a ni.
Tlãi lam dâr 3/4 vêlah chuan zanriah hnuhnung kíl tùrin a zirtîr 10-te nèn chuan an kal ve ta a (Mt 26.20); an boruak chu a rit hle ang a, an ṭawng tlém hle maithei! Zanriah an kîl lái chuan Thuthlung Thara thluaka sum lût hmasa ber Juda Iskariota chuan a Lalpa chu tangka 30 lekin a hralh ta a nih kha (Mt 26.15)! Tûnlâi chu anhnah tel khat Rs 30 âiin a to vek tawh a; Juda Iskariota leh ram hruaitu ṭhenkhat ang mai hian kan thluakah sum a lût zo tawh a ni mahná!
Zanriah ei khamah chuan hlâ an sà a; hei hi Isua dam láia a zài sawi awm chhun a ni a; eng hla nge an sak erawh chu kan hre lo. Sam 113–114 hi Kalhlén Kût chawhlui kîl laihãwl laiin an sa ṭhin a, chaw ei kham lamah Sam 155-118 hi an sa ṭhin a; chu vàng chuan Sam 118.6–7,
“Lalpa chu ka lama ṭang a ni,
ka hlau lo vang;
Mihringin eng nge mi tih theih ang?
Lalpa chu ka lama ṭang,
mi ṭanpuitu a ni,”
tih hi an hla sak chu a ni mial mahná! Hlâ an sak zawh chuan Olive tlângah an kal ta a ni (Mt 26.30).
Gethsemane huana
lungngaihna:
Gethsemane huan hungna hmàr lam kawngpui sîr chho lung bangah khuan, “Here Jesus began his passion. Suffered and Sweated blood,” tih an ziak a. Gethsemane huan an thlen chuan Isuan tûn hmâa a tih dàn ang bawkin Petera, Jakoba leh Johana chu a hruai hrang a (Mk 14.33), an hnénah, “Ka rilru a lungngâi êm êm a, thihna khawp hial a ni; hetah hian awm ula, min menpui rawh u,” tiin thû a pe a (Mt 26.38). Isua ṭawngkam “awm ula” tih leh “mi menpui rawh u,” tih thupêk (imperative) ve ve a ni. Lukan, “A thlan chu thisen far lian tak angin leiah a far a,” tiin a ziak bawk (Lk 22.44b). Luka hian ‘angin’ (Gr. hôsei) tih a hmang kher a ni. Mi thiam ṭhenkhat chuan lungngaih nasat lutuk avàngin thlan hi thisenah chang theiin an sawi a ni àwm e; mahse, tû thlan nge thisena chang tawh tih erawh chu sawi tùr an la hre si lo!
Isua thlan kha thisenah a chang tihna a ni lo. Thisen hi chu thlan tui âi chuan a takin a chhah záwk a; chuvàngin a hlãwm titihin a far hluk hluk thei a. Gethsemane huana Isuan lungngaihna vàwrtàwp a tuar lái khán a thlan chu thisen hlãwm far hluk hluk angin a far tihna a ni. Cleon Roger-te chuan, “The sweat became so profuse that it flowed to the ground as freely as if it were coagulated blood,” tiin an ziak a ni (Cleon Rogers Jr. & Cleon Rogers III, The New Linguistic & Exegetical Key to the New Testament..., 2000:167).
Huan pahnih -
Eden leh Gethsemane:
Thuthlung Hluia huan kan hriat hmasak ber chu Eden rama mi, ‘Eden huan’ tih ták mai kha a ni (Gen 2.8). Thuthlung Thara huan kan hriat hmasak ber chu Gethsemane huan a ni (Mt 26.36; Mk 14.32). Eden huan leh Gethsemane huana thil thleng khàikhin hian a inpersan hle.
(1) Eden huanah chuan Adama hmasa khãn Pathian pàwlna a hloh a (Gen 3.8); Gethsemane huanah erawh chuan Adama pahnihna Isuan Pathian a páwl thung (Mt 26.39).
(2) Eden huan kha Adama suala a tlûkna hmun a ni a (Gen3.6); Gethsemane huan erawh chu Isuan Adama hmasa sualna a phurhna hmun a ni (Mt 26.38).
(3) Eden huanah khân Adaman Pathian a bihrûksan a (Gen 3.8); Gethsemane huanah erawh chuan Isuan Pathian a zawng chhuak thung (Mt 26.36,39).
(4) Eden huanah khân Pathianin Adama chu koin, “Khawiah nge i awm?” a ti a (Gen 3.9); Gethsemane huanah erawh chuan Isuan a Pá a ko thung a, “Ka Pá, a theih chuan hê no hian mi pèl lul rawh se,” tiin a ngèn (Mt 26.39).
(5) Eden huan kha Adaman Pathian thu a âwih lohna hmun a ni a (Gen 3.6); Gethsemane huanah erawh chuan Isua chu thu âwihna vàwrtâwpah intulûtin “Ka Pa, keima thû ni loin, i thû thû ni záwk rawh se,” a ti thung (Mt 26.39,42).
(6) Eden huan kha Adama te nupa sualna avàngin mei khandaih vir tawn vir zawk zawka vèn a ngâi ta a (Gen 3.24); Gethsemane huanah erawh chuan Petera khandaih vilik tawh pawh Isuan, “Khandaih kha a pâiah khung rawh,” tiin a khap thung (Jn 18.1). Isuan khandaih hmanga intihnat a phal lo!
Gethsemane huanah chuan Isuan a zirtîr pathum Petera, Jakoba leh Johana te hnênah, “Hetah hian awm ula, min lo menpui rawh u,” a ti a (Mk 14.33–34). A va kal hrang hlek a, a Pá hnènah a no in tùr chu a theih hrãm chuan la kiang tùrin vawi thum a ngèn a. Gethsemane huan chhim lama Church of All Nations màichàm dawhkàn hnuaiah khuan lei aṭanga lung lo toh lâwt a awm a; chû lung chu Isua ṭawngṭai laia a ṭhutna kha a ni an ti! Isua chu a lungngái ém ém a, a thlan chu thisen lian tak angin a far hluk hluk a. ‘Gethsemane’ awmzia chu ‘hriak sàwr khur’ tihna a nih kha. Kha zàn lungngaihthlák takah khân Pathian Fapa, mihringa lo chang chu ‘hriak sàwr khur’ tih hming pu huanah a hriak sàwrin a awm a; keimahni avàngin a thlan chu thisen far lian tak angin a far a ni. A zirtîrte pathum lah chuan an Lalpa na tuar chu an menpui thei hlawl lo a; an lo muthilhsan leh mai ṭhin si (Mt 26.40,43)!
Naupang tê, kum 40 pawh la tling lo Isua khân chuti maia thih chu a chák bík hauh lo ang. Khawvél mihring sualna chu a phur a, Pathian Fapa ni mah se, mihring famkim a nih miau avàngin a tân tuar a hrehawm lutuk a; a thlan pawh thisen lian tak angin a far hial a, chu vàng chuan menpui a ngái a. ‘Hetah hian awm ula, min menpui rawh u,” a ti!
Keini pawhin Isua na tuar hi kan menpui a ngái. Petera te anga mutthlûksan thei kan ni lo! Tûn thleng hian khawvéla sualnate avàng hian lungngáiin Isua tuarnaah kan menpui a ngái a ni. Isuan tláng chunga a thusawiah khân, “Lungngáite chu an eng a tháwl e, thlamuanin an la awm dáwn si a,” a lo ti tawh a (Mt 5.4). Khatah khán ‘lungngái’ a tih kha mahni sualna avàng leh khawvél sualna avànga lungngái’ sawina a ni. Keiniho hi mahni sualna avànga lungngái emaw, khawvél sualna avànga lungngái emaw kan awm em? Mahni sualna avànga lungngaih chu sawi loh, chapopui ta záwk hi kan tam lo’ng mâw? Khawvéla sualna chhah lutuk avàng hian kan lungngái ngái em? Kan rama sualna punlun zêl avàng hian kan lungngái ngâi em? Chûng sualnate chu phur vein Isua hi kan menpui tùr a ni dáwn lo’m ni? Kan awmna apiangah, kan khawilo nihna apiangah mahni indah ṭha mai loin, Isuan khawvêl sualna phura menpui a ngái ang khân tùn thleng hian menpui tùrin i inpeih reng záwk ang u. Mizo chu damlo na tak menpuia tlaivàrpui ṭhin kan nih kha; Mizo ze dik tak hi Isua tuarna menpui nân i hmang ang u.
“Ani chuan kan natnate phurin, kan lungngaihnate pawh a phur ngei a; nimahsela, keini chuan lungngaihna tlákbuakah, Pathian vuakah, tihretheihah kan ngái si a. Nimahsela, ani chu kan bawhchhiatnate avàngin hliamin a awm a; kan khawlohnate avàngin vuak thitlinin a awm a, kan thlamuanna tùra thununna chu a chungah a tla a, a vuakna vualtea tihdamin kan awm ta.” (Is 53.4–5).