TÛNLÂI THIL AWMZIA

He thupui hmang hian nikum, 2022 KṬP General Conference, Kolasib-ah khân thû ka sawi a. Pathianni chawhnûa ka thusawi khân sawi zui a hlawh phian! Ka sawi lâi la la pawh khân a ngâithlatu zîngah meng khup nghâl lap an awm hial. Political party ṭhenkhat chuan an lo inngaihbel emaw ni, thu sawi tùr min rawn tuk titih hial a! Ka thu sawi tùr hi tuksak ka ngâi lem lo! Ka thusawi kha lo inngaihbel táwk an awm a nih chuan inenfiah an ngâi tihna a ni ang.

Tûte pawh hian kan ram dinhmun hi kan ngaihvenin kan thlir ṭhuap reng a; kan duh thu sàmin thil a kal lo niin kan hria a. Chû vàng chuan kan ram tâna ṭha tùra kan ngaih chu kan sawi tlâng a ni ber. Tûn hnãiah Lunglei Municipal Council inthlanna neih a ni a. Inthlan result puan a nih chuan rorêl lâi party MNF leh kum sawm tam ro lo rêl tawh INC chu an arte lu kàwn a; ZPM-in seat awm zawng zawng an hûi fâi vek mai a! ZPM pawh an inrin âi mahin an che ṭha hial àwm e!

Nimin piah maiah Chief Minister biala Zèmabáwk Local Council inthlanna neihah ZPM-in an hûi fâi leh phiar a! ITI vênga by-election-ah erawh chuan MNF-in an hum an la luah hrãm a, an chakna erawh chu a sâng vak lo. Durtlâng Leitanah ZPM-in hneh takin MNF leh Congress a lehthal bawk a. Heti taka ZPM chak thar thut hi eng vàng nge ni ang?

Mizoramah hian INC leh MNF-in kum 35 zet an insawrkar chhâwk tawh a; hmasâwnna hi chhe tê tal a awm eih lo tihna chu a ni lo! Mipui beisei ang erawh chuan hmasâwnna a kal chak lo a; chû chuan mipui rilrûah hian mu tàn lian tak a neihtîr tawh a. A bîk takin Mizo ṭhalâi zîngah hian a ngãi rin zêl duhna rilru hi paih bo a ni a; a ngãi - chawṭhing rin zui zêl âi chuan mi dang - chaw lum thar zawn chhuah duhna a lian ta hle niin a lang. Mizo ṭhalâite hian sawrkarna siam tawh party pahnih lakah hian beisei leh chuan tùr an nei lo a ni ber ang. An beidawng ni loin beiseina thar an nei a ni ang!

Tûn hmâ chuan inthlan hian chhûngkaw vote a kâi rual ṭhin. Poltical party-te pawhin, “Sâw mite chhûngkua saw kan lamṭang,” tiin a chhûngkua azâwngin ngaih dàn an siam ṭhin a. Tûnah erawh chuan ṭhalâite hian nu leh pa ṭha tih kha ṭha an ti ve kher vek tawh bîk lo a; anmahni ngeiin ngaih dàn siamin an mi duh zâwng chu an vote ta záwk a ni ang. Hetiang zâwnga Mizo ṭhalâite an rawn harh chhuak hi thil làwmawm tak a ni. “Kan pary chuan uṭawk pawh rawn candidate se ka vote ang,” tih rilru kha tûnah chuan a thi ṭan ta niin a lang a. Mizo ṭhalâiten khatiang ngaih dàn âtthlâk leh mãwlmang lutuk tak kha chu kalpui zêl chi-ah an ngâi tawh lo a ni ang!

Mizoram hian tûte nge ram hruai tùr hian kan mamawh? Thu sawi thiam ringawt kan mamawh ber lo; an thusawi an ûm phak si loh chuan thu sawi an thiamna ringawt kha chu ni hnuaia thil dang ang bawkin ‘eng mah lo mai’ a ni! Eng kim sawi mâwi thiam zêl emaw, tehkhin thu mâwi tak tak chhâk chhuak zung zung thei emaw kan mamawh lo! Tehkhin thu mâwi tak âiin thu tak kan duh a; hna thawk thei leh hna thawk thiam ram hruaitu kan mamawh. Tih tùr kâwk kãwi zung zung ringawt âiin a taka hna thawk, an hna thawh hmuh tùr ṭha awm kan duh. Kan ram hi politician ṭawngkam thiamten min bum rei tawh lutuk a; hetiang dinhmun aṭang hian Mizo ṭhalâi lung fing tak takte hian tàl chhuah an duh tawh a; an tãl chhuak ṭan mék a ni. Mizo politics chanchinah bung thar kan kài dáwn a ni ang. Khua a vâr ṭan dâwn pawh a ni maithei! Thu sawia distinction, hna thawha third class âiin, hnathawha distinction, thu sawia third class neih kan duh a! Mi chutiang chu rawn pên chhuak se kan duh ber tawh a ni.

Thil dang pakhat - Mizoram hian political party din belh zêl kan mamawh lo bawk. Tûn hnâiah phâi lama party pakhatin hna an thawh ṭhat viau avànga chumi party hming châwia party thar lo indin ve leh rîkngawt pawh hi thil ṭûl lo leh sawngsawhlawt lo tak a ni ang. Mizoramah hian party tam tak awm a ngâi lo; a tam berah party pathum emaw chauh awm se la. Chûng party te chuan mahni hláwkna ringawt ûm loin ram leh hnam ṭhatna tùr hi ngaihtuah ber ah neih se, thil tih ṭhatah inel rawh se.

Mizoram BJP party lo ding ve pawh hi thil ṭûl lo tak a ni. BJP chu India ram hi Hindu rama siam duh party an ni tih hi ‘Ka vaibêl’ tih tluka chiang a ni. Mizoram Kristiante zînga chutiang party nèna lo inkawp chu, ‘ring lo mite mite nèna rual lo taka nghâwngkawl bah dunna’ a nih avàngin thil tih chi a ni lo hrim hrim. Tûna rorêl lâi party pawh hian BJP hi an ngaina lutuk mah mah niin a lang a. Minister zîngah pawh “khu lamah kan sawrkar a,” ti ta mai mai táwk an awm emaw ni? NDA zawm an nih miau avàngin ti mai àwm reng pawh an ni ang; chû chu an harh chhuah ngaihna lâi tak a ni.

Nagaland, Manipur leh Megha­laya-a BJP leh a thawhpuiten sawrkarna an chan tirh khân an tin zâwn leh hnãi ber chu Mizoram hi a ni a, ‘Next Mizoram’ tih kha an tum bulpui ber a ni. Khatiang ka hmuh khân thin a sa deuh zak mai! India rama Kristian percentage sànna ber Nagaland-a BJP an thawhpui tlat hi thil mak tak a ni. Mizote hi chu Nagaland ang mai mai i ni lo hrãm ang u!

Tûnah rih chuan Mizoramah BJP hi hralh a la tla vak lo a; Lunglei Municipal Council inthlanah pawh khân votes an hmuh zawng zawng belh khâwm kha 200 chauh a ni. BJP hian India ram hi Hindu rama siam an tum chiang khawp a. Tûn hnâiah phei chuan sikul zirlaibu aṭangin Muslim lalte rorèl lâi chanchin kha paih tùrin an ti leh tawh a. Engkim mai hi tih-Hindu an tum a ni ber. Chûng mite nèna rual lo taka nghâwngkawl lo bah dun chu Kristianna nên hian a inmil lo a; tel vena chi a ni lo tih hi hriat chian hle tùr a ni.

Anmahnin sâp huat an inzirtîr ang bawkin Mizo zîngah sâp huat min zirtîr ṭan a; tûnah chuan post-colonial persective-in thil thlîr kan chîng thar a. Tûn hmâa India ram zalènna sualtu ti-a kan sawi ngâi rêng rêng lohte kha India ram zalènna sualtu zîngah min hnuh luhsak a. Min dàwi ãt an tum a ni ta ber mai! Guwahati-ah pawh Mizo pasalṭha lim din thar a awm tawh a ni lo’m ni? Khuangchêra pawh India ram zalènna sualtu zîngah min hnuh luhsak dèr tawh a; chutiang chuan mi dang dang pawh an la hnuk lût zêl ang. Mizo mi thiam ṭhenkhat lah chu an thang kamah hian an âwk ṭan dèr tawh nghe nghe a ni!

Siaha district lamah BJP an che ṭha hle rih tih kan hria; sâw pawh saw INC tih dik loh rah chhuah niin a lang a. Pu Hiphei lungâwi lo khân BJP-ah a hnûk lût deuh barh a ni ber a. Dik tak chuan Siaha district-a mi tam ber saw Mizorama missionary phun kohhran pathum zînga pakhat Evangelical Church of Maraland (ECM) mi leh sâ deuh vek an ni a. Kristian ṭha tak an nih avàngin an rilrûah an BJP tak takin a rinawm lo. He lama kan politician-ten ‘lêm ang an lo der rei tawh’ avànga lungâwi lo tlân tàu an ni ber ang. Kristianna leh BJP ideology chu a inpersan hlauh a ni tih chu an hai bîk hauh lo ang.

Anni pawh sâwn politics thil ringawta hamṭhatna tùr thlîr loin Kristianna aṭangin thil thlîr se la, BJP hi hransan ngam vat se a ṭha ang. BJP-a awm reng âi chuan anmahni district leh mipui rilru mil záwngin regional party thar emaw din ta záwk se. Ram hmasâwnna duh avànga eng party pawh nih hnial loh leh eng hmanrua pawh hman hnial loh hi chu thil dik a ni vek bîk lo ang. Kristiante chuan eng party nge kan thawhpuia, ram hmasâwn nân hian eng hmanrua nge kan hman tih hi fîmkhur taka ngaihtuah tùr a ni.

Zau záwk han thlîr zêl ila. Tûnlâi India ram awm dàn dik tak hi chu ‘emergency’ puang si loa emergency hnuaia awm ang kan ni. Central-ah leh State eng emaw zâtah BJP an sawrkar a; an chak rih êm avàngin an duh thâlin chêt an tum a. Central sawrkar ngat phei hi chu a inluling nasa hle a ni. Tûnah hian opposition party lam hi tihchhiat tumin an bei nasa hle a. Enforcement Directorate (ED) leh CBI hmangin opposition party mi leh sâte thil tih dik loh nia an ngaih chu an chhui zar zar a. Tûna ED leh CBI-in an chhui zawng zawng zînga 95% hi opposition party mi leh sâte an ni a; anmahni mi leh sâte chu chhui an nei ve lo a ni. Chutiang tak chuan opposition party hi chhut chhiat vek an tum mêk a ni. Tûnlâi chuan BJP sawrkarna state-ah chuan thubuai neih a awl êm êm a, ‘FIR’ an tih hi arsi tlák kum ang mai khân a tla chum chum a ni ber mai a. Eng emawti hleka BJP hotute sawisêl chuan ‘case’ an awrh nawlh nawlh zêl mai a ni!

Political party thilah chauh ni loin sawrkar kal hmangah pawh an duh duhin thil an ti kãwi vêl tawh a. Tûnlâi tak phei hi chuan All India Services leh Central Services mi leh sâte pawh hi tûn hmâ ngaihtuah chuan an chêp hle. A bîk takin IAS an chêp zual! Tûn hmâ aṭanga IAS hna chanpual ni ngar ngar ṭhin pawh IAS ni lo an chantîr ta thliah thluah a. Chû chauh pawh chu ni loin ‘Lateral Entry’ an ti a; Central sawrkara hna sâng tak tak, Joint Secretary leh Director-a thawk tùrin IAS pawh ni lo, pâwn lam mi, mi thiam ti-a an sawi, mi thar lâk luh dàn an ngaihtuah a. Hna thawk tùr an zawng a, an duh ang tak erawh chu an hmu zo lo; an lák ṭhenkhat pawhin an thawk rei duh chuang lo bawk!

Hetiang kan sawi avàng hian Mizo ṭhalâiten All India Services leh Central Services exam beih hnual phah suh se. Modi-a hi kumkhuain a dam dâwn lo a; BJP pawh tàwp-in-tài awm loin a sawrkar reng bîk lo ang. Chuvàngin Mizo ṭhalâiten All India Services, Central Services leh UPSC-in exam chi hrang hrang a buatsaih hi beiin a tam thei ang ber State hrang hrangah leh Central sawrkar-a thawk thei tùrin inbuatsaih tum tùr a ni. Chutianga Mizo ṭhalâite an thawh tam chuan State hrang hrang leh Central sawrkarah hial pawh nakin lawkah ‘policy makers’ an la ni hlawm ang a; India hi kan la kàihruai thei mai záwk dâwn a ni. Mizo officer-te chu an awmna apiangah kohhran chàwm ngâi loa sawrkar sum ringa missionary an ni nghâl mai bawk ang a; missionary nuai khat pâwngpaw tirh ringawt âi chuan an thawh hláwk záwk hial ang. Covid-19 hripuiin India ram a han tuam tak tak meuh kha chuan kan ram lama lo hàw kan duh a; khatih lâia min buaipuitute ṭangkâi tak takte kha Mizo officer la awm chhun an ni fur a nih kha.