TÛNLÂI TITI LÊNG VÊL!

Tûnlâi chu social media-ah titi lêng vák a tam riau mai a. Social media hi a chak tawh khawp a; kan hmuh châk lêm loh leh kan chhiar châk hauh lo thil pawh hi hmuh loh theih loh leh chhiar ve loh theih loh a awm ṭhin a. Maimitchhìnsan ngawt theih a ni bîk lo a; beng hupsan ngawt theih lah a ni bawk hek lo. Kan hmu duh emaw, hmu duh lo emaw, kan hre duh emaw, hre duh lo emaw, pumpelh ngaihna a awm lo a ni ta ber mai!

Thil pakhat ka’n sawi ve zauh duh chu MZU Virthli Show Down an tih ‘Seven Deadly Sins’ entîrna an chang kha a ni. Kha kha Zonet-ah ka lo hmu a, ka rilru tê tê chuan ‘an va ti lutuk deuh ve’ ka ti a! Social media-a an rawn sawisèl ták chiamah chuan ka ngaihtuahna a kal thui leh zual deuh a. MZU zirlâi lam insawi fiahna ka hmuh phei kha chuan an chapopui zaw mah niin a lang. Khatiang thil ualâu taka an chan ngam tawh chuan ṭhalai zînga naupang deuh zâwk, tleirãwlte a hruai sual ang tih a hlauhawm hle.

Kum 1999 khân Synod Officers Meeting (OM)-in ‘Satanic Worship’ lo hluar ta kha ATC hotute a chhuitîr a. ATC hotuten an hmuh chhuah chu AXN Channel-a ‘The Craft’ film an en aṭang leh lehkhabu pathum—(1) Boruak Lal, (2) Ramhuai Hmei (3) Dàwithiam Lalnu tih an chhiar aṭangin a ni tih a ni. Chu vàng chuan Synod Bookroom-ah hêng lehkhabu pathumte hi zawrh khap a ni a. Mi pakhat (tûnah chuan Kohhran Upa a ni tawh a) lehkhabu chhuah tùr pawh khatiang lehkhabu lam hawi kha a nih avàngin chhuah lo tùrin OM hmingin Upa Lalliansâwta nèn kan ngèn chiam a; mahse chhuah theih mai tùra an lo kalpui thui tawh chhuanlama hmangin kan ngen hlawhtling zo ta lo. Chû lehkhabu erawh chu a lãr zui ta vak lo a ni ang! OM-in kan ngenna a pawm loh vàng kha ni maw?

MZU Virthli Show Down ‘Seven Deadly Sins’ an entîr pawh hian nghawng ṭha lo a nei ang tih a hlauhawm khawp mai. KṬP General Conference-ah leh Naupang Sunday School Inkhâwmpuiah te pawh hian drama emaw, skit emaw an chan hian fîmkhur a ngâi hle. Biak in chhûngah ngat phei hi chuan drama leh skit tih angreng vêl hi chu chan loh a ṭha záwk. Naupang na ná ná chuan mak leh dangdãi deuh, hmuhnawm tùra an ngaih kha chan hrãm an châk si ṭhin a. Chu vàng chuan fîmkhur tluk a awm lo ang. Thil pakhat chu thil ṭha entîr tùra lem kan chan hian engati nge thil sual/ṭha lo aṭang khera zir chhuah tùra lem kan chan ṭhin? Inbih chian a ngai ang.

Tûnlâi titi lãr tak pakhat chu Myanmar mi Benjamin Sum-an Fárkàwn khua inchhâla Birth Certificate leh Aaadhar Card a lo neih chungchâng hi a ni. Tûnah tak phei chuan amah pawhin thil ti dik loa inhriain a Birth Certificate leh Aadhar Card chu thu neitute hnênah a pe lêt leh tawh tih thãwm a awm a. He thil hian inhnialna a thlen chhan pakhat chu khawchhak unaute kan thlìr dànah anmahni khawngaih loh vànga punlun ta luai anga ngâi an awm.

A nihna takah erawh chuan Mizoram sawrkar chak táwk loh avànga hetiang thil dik lo hi thleng ṭhin a ni záwk mah! Mizoram sawrkar kan tih hian Local Council leh VC te thlengin huamtîr i la. Thil dik lo tih duhte kan lo ṭanpui leh mai ṭhin hi thu neitute lam inen fiahna tùr pawimawh tak a ni. Myanmar buai hmâ aṭangin khi lama Zo hnahthlák eng emaw zah an lo chhuk tawh ṭhin a; chûng zînga tam tak chuan USA-ah emaw kal an duh avàngin Mizoramah lehkha dik lo an siamtîr ṭhin. An dinhmun ngaihtuah chuan hriat thiam theih an ni ang a; a tih dàn phung ngaihtuah erawh chuan ‘dik lo’ na ná ná chu ‘dik lo’ a ni mai. Mizoramah hian sawrkar hnuaiah dik lo hi a lêng chum chum a ni ber mai. Kamrul Laskar hnêna Tribal Certificate petute leh phuah chawp taka Mizo nihna, Chhangte hnama hnûk lût lûttute ang tho khân Benjamin Sum-a hnêna Birth Certificate leh Aadhar Card suãk lo petute khân an tidik lo a ni! Kamrul-a pawh a hnathawh a chim dur hnû lawkah first class contractor ah hlàn kài a nih lehzél kha a dik lo tho!

Tûn hnãiah Myanmar buaina avàngin mi eng emaw zah Moramah an rawn râltlân a. An lo lût zawk a, an chho leh a, an lo lût leh zawk a; chutiang rêng rêng chuan mi eng emaw zah chu an awm niin a lang. A tìr aṭang khân Mizoran sawrkar hian râltlânte hming chhinchhiahna fel tak a siam lo hi sawrkar thiam loh liau liau a ni. Râltlânte chu an duh duhna lamah an kal a; tûnah hian hmun hla záwkah te pawh an awm thliah thluah tawh a ni àwm e. Mizorama awm ngheh tum ta záwk an awm a nih pawhin sawrkar hian ûm zui sela, an tân thil dik záwka tih dàn tùr ruahmansak se ṭha tùr a ni a. A thlah zalèn lutuk mah mah a ni. Hei hi khawchhak unaute kan huat vànga sawi kan ni lo. Thil dik záwka tih a ṭùl thû kan sawina a ni.

Mi ṭhenkhat chuan British-in ram khata awm thei loin min ṭhen hrang an ti a; a dikna chin thui tak a awm ang. Kum BC 930 vêla Israel ram a lo inṭhen khân hmàr lam Israel rama mite kha chhim lam Judai rama an râltlàn chuan ‘mikhual’ (Heb. gerim=sojourners) an ni a. Mikhual an nihna ramah chuan awm nghet rih lo mah sela, an awmna ram dàn kha a kip a kãwia an zawm ve vek a ngâi. Myanmar aṭanga rawn râltlânte pawh hi Mizorama an awm chhûng na ná ná chuan mikhual an ni a, kan ram dàn leh hrai an zàwm thlap tùr a ni ang. Mahni duh ang anga tlat mai mai tùr a ni lo.

Tûnlai titi lãr pakhat chu Mizoram khawchhak lama Myanmar ṭanga lák luh ke pahnih nei lìrthei ‘Kenbo’ an tih hi a ni. Hei hi pawh khawchhak lamah chuan an hmang ṭangkâi phian a ni maithei; mahse, dàn ang taka lák luh theih a ni si lo. A hriaten an sawi dànin dàn ang taka lák luh theih pawh a ni àwm lo e. China siam a ni a; India sawrkar beng hi thleng phei sela chuan China siam lák luh chu a phal hauh lo ang an ti leh zêl a. Kenbo hi Mizoramah register theih a ni si lo; chuti chung chuan khawchhak lamah chuan a tlân suau suau mai a ni àwm e. Hetiang thil a thlen chhan pawh hi Mizoram sawrkar chak táwk loh vàng bák puh tùr a awm lo ang. Kan ṭawngkam nazawngah hian ‘Mizoram sawrkar chak tak’ tih emaw, ‘Chief Minister chak tak’ tih emaw an chhák chhuak chàmchî a. Mahse, thil tak tak ti tùrin a chakna lâi hmuh tùr a awm mang si lo! Eng kim mai hi ‘mit an siai khum’ ta emaw tih tùr a ni záwk si. A manganthlák lam chu a nih ber hi maw!

Tûnlâi titi lãr tak pakhat chu ‘video clip’ pakhata Mizoram Assembly hotupa ber USA-a Mizote bula a zuk insawi ‘bawra’ vêl hi a ni! Mipui hian tu nge a nih kan hria. Congress sawrkarah Minister thãwm na tak a ni tawh a; tlatlum zui dâwn loa a inhriat vàng nge MNF-ah a pakâi ta thut a. Anni lahin Mizoram Assembly hotu ber ah an dah ta mauh si a! President’s Rule pawhin awm ta ila, MLA zawng zawng tàwp hmak hnûah inthlan leh hmâ chuan lal takin ani chu awm zui tùr a ni si! A insawi bawra-na piah lama ngaih mawhawm tak záwk chu BJP zawm mai a hnial loh thû a sawi kha a ni. A mizia enin a zawm tak tak duh mai pawhin a rinawm. Mizo Kristiante hian BJP thil tum ber chu kan hria a; Kristianna nèn hian a inkalh tlat a ni. Chutih lâia BJP zawm sawi màwi tak tlat mai kha Kristian ṭha tak zia chu a nih loh hmèl hle!

Thu dang deuh takah han pakâi ta daih ila. Nimin lawka thil thleng, social media-a an sawi laih laih, titi lãr tak pakhat chu Missionary Training College (MTC)-a Asst. Professor thawk lâi Remruatfeli thih chungchâng hi a ni. Ningani tûkah khân rilru lam natna (depression) avàngin a nunna a lo titàwp niin an sawi a. Amah hi ATC-a BD leh MTh (Religion) zir zo tawh, Nepal rama missionary-a thawk tawh, tûn hnãi deuha MTC-a Asst. Professor atâna rawn sawn chhuah a ni.

Ka pension hnûa ATC-a ka han thawh leh lâi (2011-2015) khân BD chu a rawn zir ṭan hman ve ngei a; mahse, mi mal takin amah kha ka hre ve lo. Mahni intihlum kan tih ang hi BD ka zir lâi khân ka lo zir bing ve tawh a. Khawthlang ramah chuan mahni intihhlum duhna hi ‘natna’ (disease)-ah an pawm hmak tawh a; diriamna an nei tawh lo. An intihhlum chhanah khân khawtlâng pawh hian mawh kan phur a ni an ti mah mah záwk!

Augustine (AD 354–430) hun aṭang khân mahni intihlum hi kohhran leh khawtlângin an en dàn a dik lo a. vànram kâi lo tùra ang hiala ngaih an ni ṭhin. Kum 1992-ah khân Synod Social Front buatsaihin Synod Conference Centre-ah thu pahnih ka ziah chu zir ho a ni a. Pakhat chu ‘Suicide and Attempted Suicide’ tih a ni a; pakhat zâwk chu ‘Euthanasia’ (Mercy Killing) chungchâng a ni. PCI Assembly-in Mizoram Synod aṭanga thu lût, “Mahni intihlum vui dàn pângngâia vùi loh tùr,” tih hman hlim hlawt kha a ni a. Upa Chalhnûna khân kei Pro Pastor ve mai kha, “Nimin piah lawka zir chhuak hian ngaih dàn thar tê tê hi in rawn tichhuak a,” tiin min khak nghê nghê a. Rev. Lalchhuanliana (E/S i/c Social Front) khân min rawn chhan ta a nih kha!

Vànglaini chanchinbûah mahni intihlum chungcháng hi vawi hnih vawi thum ka ziak tawh a. Mi ṭhenkhat chuan ‘mahni intihlum an tam phah ang e’ tiin an hlauhthàwn thû min hrilh ná a, ka diau duh chuang lo! Chutih lâi chuan ka thu ziah avànga mahni intihlum chhûngten ngaih ṭhat nâna an hman phah ve tlat thû ka dawng bawk. Hmàn kumah khàn Aizâwl chhim lam véng pakhata nula fel tak pakhat chu a intihlum hlauh mai a. Pastor-in a vuinaa a ṭawngkamah khân a nu leh a pa an lungâwi lo hle! Vànglâinia ka thu ziah an lo chhiar tawh avàngin min kawm an duh thû an ṭhenawmnuin min rawn hrilh a; keimah záwkin an inah ni hnih ka lènchilh a; rilru nuam takin an awm zui ta a ni ang.

Kum 2016 Synod Inkhâwmpui (Durtlâng)-ah khân mahni intihlum vùi dàn pângngâia vùi rawtna kha pass a ni a; PCI General Assembly-ah thlen a ni. Kum 2019-ah khân PCI Executive Committee member-te nèn ‘Suicide and Attempted Suicide : Biblical and Theological Perspective’ tih ka ziah chu Shillong-ah zir ho a ni a; kan hmin tlâng vauin a lang! Pastor leh Kohhran Upa intihlumte vùi dàn tùr erawh chu zir chian leh tùra dah a ni. Ngun taka zir chian a nih hnûah PCI General Assembly hnuhnung ber (2022)-ah khân Pastor leh Kohhran Upa, mahni intihlum chu biak ina vûi loin in lama vùi tùr tiin rèl fel a ni ta a. Remruatfeli pawh PCI-in mahni intihlum vùi dàn thar kan neih ták avàngin vùi dàn pângngâia vui a ni a. A thihna hian min ṭhâwng hlawm hle a; khati taka thihpui tham rulru natna a lo nei kha a pawi tak zet a ni. A thlarau erawh chu Lalpa hnénah thlamuang takin a chàwl ngei ang.