Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

TINRÊNG

Mizoram buai, kum 1966 hma lam khân ‘Zoram Thupuan’ chanchinbûah ‘Tinrêng’ by Mâmi Pa tih kha a awm ṭhin a. ‘Mâmi Pa’ kha tu nge a nih an inrinsiak laih laih ṭhin a; mi ṭhenkhat chuan mi pakhat mai ni loin ṭhian zaho ṭang rual niin an ring. Tûnlâia ‘David Sailo’ an tih ang deuh hi a ni àwm e. David Sailo pawh hi a tak leh a suãk a awm an ti lehzêl tawh a. A tak David Sailo chu tu nge ni a, David Sailo suãka pawh chu tu nge a nih keini ang duang chuan kan hre pha lo. Mizoram UT hnûah khân Hmàr Arsi chanchinbu kha J. Thanghuama Press aṭangin chhuah a ni a; khatih lâia Editor chu R.K.Pautu (L) kha a ni. Khatih lâi khân rei lo te chhûng chu ‘By Mâmi Pa’ kha a lo lang leh zawr a. Ṭhianpa R.K.Pautu hnênah khân, “Tu nge ni By Mâmi Pa hi?” tiin ka zâwt chawt mai a; ani chuan ‘R.Zuala’ tiin min hrilh. R.Zuala chauh kha kum 1960 chho vêla ‘By Mâmi Pa’ kha a nih leh nih loh erawh chu a chiang ta chuang lo.

Thil pakhat ka’n sawi hmasak lawk duh chu kum 2021 September thla khân Synod Moderator Rev.Dr. C.Lalhlîran Sikulpuia pindan pakhatah kum 2019 Synod thu chhuak angin Synod Resource Centre (SRC) a hawng a; chanchinbûah pawh ka rawn ziah tawh kha. Synod Resource Centre hi Mizo zînga All India Services leh Central Services exam tumte tâna inbuatsaihna hmun a ni a. Tûnah hian lehkhabu ṭha tak tak dah a ni a; chûng lehkhabute chu SRC Registered Member-ten ni tin chhiar theih a ni. Synod Resource Centre hi Synod Executive Committee (SEC) hnuaia sub-committee pakhat Zirlâi Viltu Committee (ZVC) chuan a enkawl a. Tûnah chuan Synod Resource Centre hi Synod Conference Centre-ah sawn a ni tawh a; tihchangtlun zêl tum a ni.

Thil pakhat kan hriat reng tùr erawh chu Synod Resource Centre hi Coaching Centre a ni lo tih hi a ni. SRC member ṭhenkhat Pûte - (1) C.Lalsâwta (IAS Rtd), R.L. Rinawma (IRS Rtd) leh Benjamina (IDAS Rtd) te hian ṭhahnemngaih thûah SRC member-te chu hun remchâng an neih dàn ang zêlin ‘class’ angreng deuh erawh chu an neihpui ṭhin a; chû pawh chu ‘coaching centre’ anga kalpui a ni lo. An mi mal taihmákna leh ṭhahnemngaihna liau liaua an tih a ni. Kumina All India Services Prelim exam tumte chu phâi lama coaching centre ṭha tak pakhat aṭangin exam nâna thil pawimawh an neih theih nân zawmtîr an ni a; an zawmna fee pawh Zirlâi Viltu Committee-in a tumsak a ni.

May 9 (Thawhlehni)-ah hian dâr 10-12 chhûngin Class XII results nghák mék leh mi dang pawh a duh apiang tân Synod Resource Centre (Synod Conference Centre)-ah Career Guidance & Counselling neih a ni dâwn a; tel duh apiang chu phone number 8414015554-ah in-report tùr a ni. All India Services exam tum tak tak tân chuan High School leh Higher Secondary School-a zir lâi aṭanga inbuatsaih a ngâi a. A tlin ve theih loh tihna ni loin graduate nih tawh hnûa tum thut ang chi hi thil ṭha ber a ni lo. Páwl hniam lama zir lâi aṭang hian All India Services exam hi chu tum chi a ni ber.

All India Services leh Central Services-a Mizo luh tam pawimawh­zia kan sawi lâi mêkin thil dang deuh han zep kâi leh lawk ila. Kum 2020-ah tawh khân Michael Lalmanzualan zirlaite puihna tùr ‘Michael Lalmanzuala Foundation’ (MLF) a din tih thãwm kan hre tawh a. HSLC Second Division, HSSLC First Division, Graduate chin, merit scholarship hmu, zir zawm duh leh UPSC/CSE exam tùra inbuatsaih tùrte tân dìl theih a nih thû internet-ah tàr lan a ni. M.Lalmanzualan hetiang foundation a din hi a fakawm tak zet a; Mizo zirlâi eng emaw zâtin an chhawr ṭangkâi ngeiin a rinawm.

MLS ang deuh bawk hian kumin January 6, 2023 khân Lalthara te unau chuan sum thawh khâwmin ‘Lalthara te Unau Foundation’ an din a nih kha. Anni chuan ram ngâw leh tui hna humhalh lam an ngâi pawimawh a. Páwl 5 hnênah thuziak leh chêng nuai khat ṭheuh an hlàn nghâl nghê nghê a ni. Lalthara te unauin hetiang foundation an din hi a làwmawm hle. Mizorama ngâw hi a cherêu nasa tial tial a; tui hna lah a kang tial tial bawk a. Nakin lawkah chuan tui in tùr hi kan nei mang lo mai ang tih pawh a hlauhawm a. Chu vàng chuan ram ngâw humhalh ṭhata, tui hna tihpun dàn kawng zawn hi Mizo mipui mi mirin kan tih tùr pawimawh tak a ni.

Tûnah hian Bualhrânga leh Thanmâwii te nupa chuan Lian­chhûngi Book Store kum 50-na tlin lawm nân Bualhrânga & Thanmâwii Malsàwmna (B&T Malsàwmna) tiin foundation angreng an siam ve leh a. Anni hi chuan an lehkhabu dàwr aṭangin zirlâiten lehkhabu an lei a; chumi sum tling khâwm aṭang chuan tûn dinhmun hi an lo thleng thei a. Chu vàng chuan zirlâi tum ruh leh mi taima, sum lama harsate ṭanpui lêt hi kan tih ve tùr niin kan hria tiin sum tam tham tak an dah hrang ta lawih mai a ni. Anni nupa hian hmân kumah khân Synod Hospital Chapel sak nân chêng nuai 57 lawih an lo pe tawh a; Synod Hospital Chapel mâwi tak khi an sak theih phah ta a ni.

B&T Malsàwmna hi tûna Class XII results chhuah nghák mék te, BA, MA leh a dang zirlai, sum lama harsatna nei tân beisei ṭan theih a ni dâwn a. Mi hlawhtling ngei tùra beiseite hnênah a bul ṭan nân kumin aṭang hian zirlai pasarih vêl chu chhawmdàwl ṭan tum a ni a. Nakin lawkah B&T Malsàwmna Secretary-in dil theih dàn tùr chu a la rawn tichhuak ang a. May thla ral hmâ ngei hian zirlâi chhawmdàwl tùrte chu thlan fel hman tum a ni ang.

Thil dang daihah han pakâi ta ila. Tûnlâia Mizo rilru kaptu lian tak pakhat chu Manipur rama buaina khi a ni. Tûnah hian sipai leh Central police pawh an lût chho tawh a ni àwm e. Manipur tlângrama chêng, Zo hnahthlákten khi buaina avàng khian an tuar nasa hman hle mai a. A bîk takin buaina siamtu Meitei Hindu-te khian Kristian biak in an tinzâwn bing emaw tih mai tùr a ni a; biak in tam tak chu luah tlák lohin a kàng chhe tawh a ni.

Kan sawi tawh ṭhin ang leh kan hriat sâ angin North East India-ah hian BJP hian kua a rawn hreuh thûk ta hle mai a. Assam, Tripura, Arunachal Pradesh te hi sawi loha léngah dah pawh ni ila, Kristian tamna States - Nagaland, Meghalaya leh Manipur-ah BJP leh a lamṭangten sawrkarna an chelh zui zêl a. Hmâna BJP-in héng states Nagaland, Meghalaya leh Manipur-a sawrkarna an siam ṭan khân an ṭawngkam lãr tak chu ‘Next Mizoram’ tih a ni a. India rama Kristian percentage tamna ber Nagaland mah an lák theih chuan Mizoram lák chu ‘nuam singkhàw’ tiin an nûthûri zuam ṭan ringawt a nih hmèl hle!

Nagaland hi India-ah a ram mipui aṭanga tehin Kristian tamna ber a ni a, 87.93% Kristian an ni. Mizorama Kristian chu 87.16% kan ni a; Meghalaya-a Kristian chu 74.59% an ni a; Manipur-a Kristian chu 41.29% an ni. Tûna heti tak maia Manipur BJP sawrkarna hnuaia Kristian biak in suasam a ni ta mai hi a ngaih ṭhatthlák loh hle a ni. Meitei-ho khi Hindu an ni ber a; anni chuan Kristian biak in an tinzâwn char char emaw tih mai tùr a ni a. A phènah tute nge awm? Hindu firfiak pâwl Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) leh Bajrang Dal leh Vishva Hindu Parishad (VHP) bák an awm hauh lo ang.

Hmàn ni lawka ka ziah tawh ang khân tûnlâi India ram dinhmun chu emergency puang si loa emergency hnuaia awm ang mai kan ni. Mipui nun hi a chêp êm êm mai a; thubuai awrh hi a awl êm êm bawk a. Arsi tlák kum ang maiin FIR hi a tla chum chum reng a. “Chû mi chu a sawi hming hliau,” tia puhin tû tûte emaw chuan case an awrh nawlh nawlh reng a. Central sawrkar hian opposition party sawrkarna beih nân CBI leh Enforcement Directorate (ED) an hmang a; ei ru puha puhin an hmélma ni-a an hriat apiang an chhui zar zar a; tûna CBI leh ED-in an chhui zînga 95% hi chu Opposition party mi leh sâ an ni. Anmahni mi ve thung chu, case lian pui pui awrh lâite pawh an sawrkarna State apiangah an hlihsak zung zung thung a! Tûnlâi chu India ram zauah hian ‘thil mak’ hi a thleng deuh reng mai a ni!

Tûn hmâ chuan Hinduism hi khawvêla sakhaw zâidam ber leh dawh thei ber (the most tolerable religion) tih a ni ṭhin; tûnah thung erawh chuan India ramah na ná ná chuan Hindu firfiãk - RSS, VHP leh Bajrang Dal te chét dàn avàngin India rama sakhaw dawh thei lo ber a ni ta záwk hial àwm e. Central-ah leh States tam takah an sawrkar ta si a; chuvàngin Hindu firfiãk pâwlte khi an duh táwkin an invai vung a ni ta ber. India ram hi Hindu ram ‘Hindutva’-a siam hi an tum ber a ni a; chumi meizang hlaptute chu RSS, VHP leh Bajrang Dal te hi an ni. Hindu movement chak tak hi Kristianten kan hlau tùr chu a ni lo a; kan hmachhawn ngam tùr a ni záwk. Missionary Graham Stein leh a fapate Philip (10 yrs) leh Timothy (6 yrs) thattu pawh Bajrang Dal mi Dara Singh a nih kha.

Hmân ni lawka ka ziah tawh ang khân tûna BJP sawrkarna hnuaiah hian Indian History-a Muslim Period pawh zirlâibu aṭanga paih an duh leh tawh a. Mipui hîp beh nân ram tihhmasâwnna leh hnam rilru putna tùr thil an duang chhuak a. Mizo ṭhalâite zîngah ‘post-colonial perspective’ zâwnga thil thlîr an awm ṭan mék a; chûng mite hneh theihna tùr chuan Mizo zînga pasalṭha, British lo do tawhte chu ‘zalènna sualtu’ (freedom fighers) angah min hlàn kàisak ṭan dèr tawh a; Guwahati-ah pawh ‘Ropuiliani Lim’ an din tawh a ni lo’m ni? Hêngte hi BJP leh a notête ‘sazu thang’ kam a ni tih kan hriat a ṭha a. Mizo ṭhalâi chang ni loin, mipui - a hmei a pa, a lian a tê, a tar a zûrin BJP thang kamah hian âwk lo tùrin kan fîmkhur theih tàwp a ngâi a ni.

Tûn apangin kan ram hruaitu lian zîngah, “BJP ka zawm mai dâwn emaw ni?” ti duh táwk an awm ṭan tawh a; ‘Ka fiamthu’ ti hnuhnawh mah se, a tak a la ni lo ang tih tu nge sawi thei? Kumin kum tàwpah MLA kan thlang dâwn a; chutih hunah chuan Central aṭangin BJP-in sum tam tak rawn tawktarhin Mizo thluaka sum lût tawh chauh pawh ni lo, thluaka sumin bû a khuar tawhna hi rawn lák an tum ngei ang. Tûnah pawh an tum tawh mék! Mizoramah inṭhen darhna chî rawn tuhin, ‘minority’ kan tihte hîp zâwngin chi chhia an theh mêk a. A bîk takin Mizoram thla fêm deuh, Tuikuk leh Chakma tamna bákah Siaha district thlengin hlet an chhuah tawh a nih hi. BJP thang kama âwk lo tùr hian Mizo mipui hian Kristian rilru fîm tak kan put a ngâi. Party mal khàia sawrkarna siam thei nei loin BJP MLA tela sawrkarna siam a nih vaih chuan hmàna an ṭawngkam ‘Next Mizoram’ an tih kha a takin a lo thleng ta tihna a ni ang a; kan inchhìrin bân chauh ni loin kan dung a pêl zuar ngei ang! “Ring lo mite nèn rual lo taka nghâwngkawl bâtin awm suh u.”