TIH SUAL

Ka thupui hman hi mi ṭhenkhat chuan ‘tihsual’ tiin an ziak ngei ang a; kei erawh chuan ‘tih sual’ tiin ka rawn ziak hrang lui ngat a ni. Inhnialna chhe tê tal chhuah phah tak ang maw? Ngaih dàn tlânglâwn takah chuan ‘ti’ leh ‘tih’ hi Mizo ṭawnga ‘thu hma bet’ ni-a ngaih a ni a; chû vàng chuan a hnûa a zuitu thû nèn ziah zawm zêl ṭhin a ni. ‘Thu hma bet’ ka tih pawh hi tûn hmâa Mizo ṭawng grammar an siamah kha chuan ‘thuhmabet’ tiin an ziah zawm vek a; chutiang bawk chuan ‘thu hnung ber’ tih pawh ‘thuhnungbet’ tiin an ziah zawm bawk. Kei erawh chuan ziah hran ka duh tlat si a nih hi!

Rev. Zairema khân Mizo ṭawng ziah zawm leh zawm loh tùrah chuan lam khat (one syllable), awmze nei hi chu a tam thei ang ber a hrangin ziak i la a tih ka hria a. Chu vàng chuan kei pawh hian Rev. Zairema sawi dàn hi ka zàwm thui ta hle. Mizo Language Committee (MLC) pawh khân ‘Mizo ‘Ṭawng Ziah Dàn’ (Third Edition, 2016) a buatsaih lâi khân he ngaih dàn hi a zui thui hle. Nikumah khân MLC chuan Mizo Ṭawng Ziah Dàn (Fourth Edition, 2022) a tichhuak a. Mizo Grammar Society (MGS) chuan ‘Mizo Ṭawng Ziah Dàn Dik’ (2022) tih bû a ti chhuak ve bawk a. Hêng lehkhabu pahnih hi thumal ziah zawm leh zawm loh chungchângah tih dàn thuhmun tam hle mah se, MGS hi chuan MLC âi chuan thumal ziah hran a ngah záwk. Tûna ‘thumal’ ka tih pawh hi MGS chuan ‘thu mal’ tiin an ziak thung a; ‘lîrnghîng’ tih pawh ‘lîr nghîng’ an ti!

Tûnah chuan Mizo Language Development Board (MLDB) a ding tawh a; office pawh an luah tawh. Office an luah ni khân Acting Chairman-in Pathian hnêna hlanna hun hmang tùrin min sâwm a; min sâwm satliah mai pawh ni loin duh táwka thu sawi min phalsak nghê nghê a! Pathian hnêna office hlanna mah ni se, Mizo ṭawng chungchâng sei angreng takin ka sawi ta nghê nghê a. Khami ṭuma ka sawi uar tak pakhat chu MLDB hi hna thawk theiin ding fel thuai sela, hna hmasaah chuan Mizo ṭawng thlûk dàn chi hrang hrang siam fel thuai se tih ka duh thû a ni.

Mizo ṭawngah hian thlûk chi khat chauh ni loin, a tlêm berah pawh thlûk chi li vêl a awm a; thumal ṭhenkhat phei chu thlûk chû aia tam pawh a ni maithei. Chutih lâi chuan thlûk chhinchhiahna pakhat chauh kan nei rih si a; tûna thlûk chhinchhiahna pakhat chauh kan neih hi chuan kan ṭawnga thlûk hrang hrang hi a fûn kim thei ngang lo a ni. Tûnlâi hian BSI hnuaiah Mizo Revised Version Bible tùr kan buatsaih mêk a; hetah hian thlûkna kan dah uar khawp mai a. Tlêma thlûk deuh eihah chuan thlûk chhinchhiahna kan dah zêl a ni ber a; thlûk chhinchhiahna pakhat chauh kan neih rih si avàng erawh chuan duh thû a sãm rih lo hle. Nakinah MLDB-in thlûk chhinchhiahna chi hrang hrang a siam fel hunah chuan tûna Mizo Revised Version Bible kan buatsaih mêka thlûkna kan hman hi chu thlâk a la ngâi ngei dâwn a ni. Kei chuan hawrawp bîk (The Revd & Revd ChT Fonts) ka nei a; Mizo ṭawng thlûkna chauh ni loin Hebrai leh Grik ṭawng, Mizo ṭawnga dah dàn dik thei ang ber (technical transliteration)-a hman theih tùrin Character Map-ah dah vek a ni a. Chuta ṭang chuan ka thu ziahah hian thlûkna ka hriat thiam dànin chi hrang hrang, a tlângpuiin pali vêl ka dah ṭhin a. Ka dah dàn hi a dik ber ang tih erawh chu ka ngam hauh lo; a chhan chu thlûk kan hriat dàn hi a inang vek lêm lo tlat a. Mi ṭhenkhat chuan thlûkna chi hrang hrang dah hi thuziak a pâr chhung duh tiin an ngaina vak lo a; kei erawh chuan chhiar a tinuamin ka hre ve thung!

Hun lo kal zêlah chuan Mizo Grammar Society kalpui dàn ang deuh hian thumal tam tak hi ziah hran kan duh zâwkin a rinawm a; chutiang chu zui pawh a awlsam zâwk ang a, mi tam tak chuan kan ziah dik phah deuh zâwk bawk ang. Mizo ṭawng ziah zawm leh zawm loh chungchângah tûn hmâa missionary-ten min lo kalpui dàn, sâp ṭawnga thumal pakhat, Mizo ṭawnga ziah zawm vek kan lo chîng ṭhin kha chu tûnah chuan a ṭhat tâwk lohzia kan man thiam ta deuh a. Chû vàng chuan mi tam tak chuan tûn hmâa thumal khat anga ziah zawm ṭhin kha a hranga ziah kan chîng ṭan ta. Mi tam tak chuan MGS tih dàn hi kan la zàwm telh telh zâwkin a rinawm. Mihring hming pawh hi hun lo kal zêlah chuan khawchhak unaute tih ang khian lam khat ziah hran zêl hi kan la duh záwk maithei!

Mizo ṭawngah chauh hian ziah zawm leh zawm loh hi kan lo buai bîk hauh lo mai. Manipur-a Zo hnahthlâkte pawh khi an buai ve tho a ni ang. An ṭawng hre tam lo mah i la, an zâi thiamte hla sak lâia a thû an rawn tàr chhuahah hian ziah zawm leh zawm lohah an buai ve hle tih a lang thei. Chutiang bawk chuan Mara unaute pawh saw an buai ve tho niin ka hmêl hriat mi pakhat chuan min hrilh bawk.

Tûnah hian Mizo Academy of Letters chanchinbu ‘Thu leh Hla’ editor ah min dah ve teh tlat a! Mi thiam tak tak, College leh MZU-a thawk, Mizo zirtîrtute pawh hi Mizo ṭawng ziah zawm leh zawm loh chungchângah hi chuan an lo la thiam vak bîk lo emaw tih tùrin an thu ziah aṭangin a hriat theih a. Editor ni mah i la, Mizo ṭawng ziah dàn thiam tak ka ni bîk hauh lo mai a; ka theih tàwp erawh chu ka chhuahin ka uluk ve hle a, hmâ pawh ka sâwn phah hle a ni. Ka inzir chhunzawm zêl a, ‘zir tâwp ni’ neih ka tum lo; ka dam chhûng chuan ka zir chhunzawm zêl dâwn a ni ber mai!

May 13 khân kohhran buat­saih consultation-ah ka tel ve a. Consultation neih tùr an tar chhuahna thuziakah chuan ‘zir chianna’ tiin ziah a ni a; a dik thlap mai! Consultation thupui ziaktu erawh chuan ‘zirchianna’ a ti ve thung a, a dik loh avàngin chhiar a châkawm loh rawih nghâl mai a; chhiar loh theih lah a ni mang si lo! Ka’n chhiar ta par par a; thumal ziah zawm loh tùr ziah zawm kha 60 âia tam ka hmu kau mai a; chutiang bawk chuan ziah zawm tùr, ziah zawm loh kha 10 chuang lâi a awm bawk a. Kha consultation paper kha hmun danga la hman zêl tùr a nih chuan Mizo ṭawng ziah dàn kha siam ṭhat a ngâi hle a ni.

Mizoram Presbyterian Kohhran Synod Inkhâwmpui (2019)-ah khân Presbytery panga aṭangin Mizo ṭawng hman uar, humhalh, hman dik leh ziah dik chungchâng a lo lût a. Synod Executive Committee (SEC) chuan a bawh zui a; kum 2021 November thlaah khân SEC chuan zir ho tùr lehkhabu tê pawh copy 6,000 zet a chhuttîr diam tawh a; tûn thleng hian zir hona erawh chu la huaihawt rih loh a ni thung! Pastor leh Kohhran Upate hi khawtlânga mi langsàr leh pawimawh taka ngaih an ni ang a; anniho tal hian Mizo ṭawng hman dàn leh ziah dàn dik hi zir peih hlawm sela chuan kan ziaawm deuh sawt ang. Sawrkar officer leh politician-te tân pawh hian Mizo ṭawng hman dik a pawimawh tak zet bawk. Mizoram Legislative Aseembly ṭhut khâwmah hian MLA te pawh an ṭawng dik táwk lo nawk nawk fo mai a; inzir belh an mamawh hle a ni.

Mizo Academy of Letters (MAL) hian kum tin ‘Book of the Year’ a thlang ṭhin a. MAL chuan kum 2022-a chhuak lehkhabu 203 a dawng a; chûng zînga tam tak bu hming chu Mizo ṭawng ziah dàn dik loa ziah a ni hlawm a. Kei hi chu ka sual deuh bawk a; lehkhabu hming ziah dàn aṭanga dik lo nghâl ringawt mai hi chu a lei chu sawi loh, a chhiar pawh ka chhiar peih loh phah nghâl ringawt mai a ni! Lehkhabu ziaktute hian an lehkhabu hming hi dik takin ziak ṭhin sela; a kâwm aṭanga ziah dàn dik lo kan hmu nghâl ringawt mai a nih chuan mi a lêm thei lo ang!

Kum 2022-a chhuak lehkhabu 203 zîngah a bu hminga thumal ziah dik táwk loh ni-a ka ngaihte chu hêngte hi a ni:

Chithlah Chi thlah

Dîmtêin Dîm têin

Ngênmû Ngên mû

Nghilhloh Nghilh loh

Hringnun Hring nun

Nunkawng Nun kawng

Tawnhriat Tawn hriat

Pumpui Pum pui

Lemchan Lem chan

Mihuai Mi huai

Mingo Mi ngo

Mithianghlimte Mi thianghlimte

Nunhlui Nun hlui

Zirzauna Zir zauna

Ngamloh Ngam loh

Nitin Ni tin

Riahbûk Riah bûk

Kamchhuak Kam chhuak

Thurotling Thu ro tling

Chhamhla Chham hla

Thlûr khatna hi an ziah dàn a ni a; thlur hnihna khi ka ziah duh dàn a ni thung. ‘Hringnun’ tih hi hla thûah chuan an ziah zawm tlângpui a ni maithei; a dangah erawh chuan ‘hring nun’ tih hi a dik zâwk ang. ‘Tawnhriat’ tih hi ‘experience’ lehlinna a nih hmèl a, sâp ṭawnga thumal pakhat a nih avànga ziah zawm a ni maithei a, a hranga ziaha ‘tawn hriat’ tih hi ka duh záwk tlat pek. ‘Lenchan’ pawh hi ‘drama’ lehlinna atâna hman a nih hmèl hle a, ziah zawm âi chuan a hranga ‘lem chan’ tiha ziah hian chhiar pawh a nuam zâwk ang.Isaian, “Ka ngaihtuahte chu i ngaihtuahte a ni si lo’ a tih ang khân ngaih dàn hrang erawh kan nei thluah hlawm a nih ber hi!

Ka thupui ber ka tlànsan daih ta pek a! Kâr hmasaa ka thu ziahah khân tih sual pahnih ka nei a. Cricket World Cup ka sawi kha kum 1987 ni loin 1996-a mi kha a ni zâwk a (fb-ah chuan ka ti dik tawh a); kha kha India leh Pakistan-in an thlen dun kha a ni. Kum 1987-ah kha chuan India kan la ṭan lutuk lo maithei; State kan neih hlim hlawt kha a ni. Kum 1996-ah erawh kha chuan Star TV (Cable TV) te pawh Mizoramah a lo awm tam ve tawh bawk a; mi tam takin Cricket World Cup kha an en thei tawh a; India kha an ṭan tûk tawh a. “Kan lo Indian tawh mang e!” ka ti rilru hial a ni. Kan lo Indian tawhzia ti langsàr zualtu pakhat chu ka ziah ang khân Kargil indona (1999) kha a ni. Khatah phei kha chuan kum 1996 Cricket World Cup âi mah khân Indian tawh tak kan ni!

Ka tih sual pakhat chu Sunday School-a ‘Rorêltute leh Ruthi’ zir kum ‘1993’ ka tih kha ‘2003’ zâwk a ni. Zirlaibu pawh kha keima ziah a ni nghê nghê a; a hre ber tùr pawh ka ni asin maw le! Kum ‘1993’ tih kha chu ka chhut sual palh liau liau a ni. Vànglaini-a ka thu ziah hi Zirtàwpni zîng dâr 4:30 vêl aṭangin ka bei ṭan a; zîng dâr 8 hmâin email-a thawn ka duh si a. Upa lam nih chuan mit fiah tawh vak lo nèn computer-a khak sual palh a awl khawp mai a; ka tih sual palh aleiah ka rawn tlak ta duah a nih hi!