Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

KA LO LANG LEH TA E!

Hlawl mai a! May 22 khân Synod Hospital-ah ka mit vei lam cataract zai a ni a; May 24 (Nilaini)-ah ka mit ding lam cataract chu zai ve leh a ni a. Dârkâr chanve chhûngin a zaitu doctor chuan a zo fel hman ṭhelh tihin thil buaithlák a thleng ta tlat mai! Ka mitmu chhûngrilah ‘nucleus’ an tih tê reuh chu a lût ta tlat mai a; ka mit cataract zaitu khawih chî a nih ták lohah chuan a khawih thiam doctor-in min rawn buaipui ve ta thung a. Dârkâr 2½ zet a beih hnû chuan a thian fâi thei ta hrãm a; vànneihthlák tak a ni. May 25 zîngah chuan ka mit ding lam tuam chu an han phelh a; khua ka hmu ta map lo mai! Ka mit chu a del hlen mai palh ang tih ka hlau deuh rum rum hman a. Roliana Râltê-in thiam tak maia, ‘Mitdel kan awm tawh lo’ng Jerusalem tharah’ tih hla a sak kha thinlungah a lo lang uar uar mai a ni. Tûnah erawh chuan hmâ ka sâwn hret hret ve deuh zêl a. Doctor min chawh angin mobile phone hmang thei ṭâwk ṭâwk tûrin June 3 khân tarmit man tlâwm, Rs 200 man ka lei a; harsa angreng tak chung chuan ka mit chu ka hmang thei ta sawih sawih a. Tûnah pawh ka lo lang ve leh ta hlawl a ni e. Ka mit zaitu doctor pahnih leh min enkawltu nurse fel tak takte chungah Pathian hmingin làwm thû ka sawi nghâl e.

June 5 (Thawhṭanni) a lo thlen chuan WhatsApp Group pakhatah Vànglaini-a thu ziah chhuaka India ram mihring zât sawi dàn chu an lo khel laih laih a; meng fiah thei mang hlei lo chuan tarmit ruaiin ka han bih ve thuak a. A ziaktu chuan, “India mipui nuai 140,000,000,000 (1,400 million) te compare tùr chuan Mizoram mipui nuai 11 lekte tân chuan a hautak hle bawk a ni,” a tih chu an khel lâi tak a ni. A ziaktu hian India mipui nuai 140,000,000,000 a tih hi a tihsual palh a ni ngei ang. Maktaduai 140,000 ti mai se chuan a dik deuh ang chu! May 31, 2023-a India mipui zât tùra an ngaih (estimate) chu 1,419,385,389 (maktaduai sàng khat zali leh sàwm pakua) a ni. China chu kan la pha lo deuh hret a, anni chu 1,455, 401,537 an ni thung! China mipui tam zâwkna chu 36,016,148 a la ni! Vànglaini-a ziaktu hian a chhep fuh lo ve hrim hrim bawk a, a ziak tam lu hret a; a tàwp lam ‘00’ hi paih a ngâi a ni!

‘Central leh State Service Cadre te an awm loh pawhin kan kal thei’ tih hi a ‘thupui’ tak chu a ni a; a ziaktu hi mi thiam tak mai Rev.Dr. Laiu Fachhai a ni. Evangelical Church of Maraland-ah Senior Executive Secretary aṭanga chàwl tawh, ECM Theological School-a thawk zui leh niin ka hria a. Thuthung Hlui zir bing mi thiam ‘Old Testament Scholar’ a ni. Kum 2011-a Aizâwl Theological College-a MTh (Old Testament) hawn a nih khân Visiting Professor ah hman a ni a; kan thawk dùn a, thawhpui nuam tak a ni.

Laiu Fachhai hian ngaihtuah dangdãi tak a nei leh khauh ṭhin a nih dâwn hi! Vawi khat chu ATC-a a thawh lâi khân Vàngláini-ah hian Mizote'n Scheduled Tribe kan nihna hi bànsan a hun tih lam hawiin a ziak tawh tlat mai a! Scheduled Tribe dinhmun hnuaihnung aṭanga inkhâi chhuaha, hê nihna hniam angreng taka ngaih hi tlàn chhuhsan a rawt ni berin ka hria a. Laiu Fachhai hi South Africa-a zirna sâng zâwk (MTh&PhD) zuk zir daih a ni a; chuta ṭang chuan ngaihtuahna dangdãi deuh a rawn paw chhuak ni maw ka ti mai a. Eng anga Scheduled Tribe nihna chu bànsana tih bo tùr nge ni ang tih erawh chu a ziak thleng ta lo niin ka hria. A chhiartute zîngah khân tuipuitu an awm táwk lo nge, sawi zui hlat a hlawh ka rin nèn ka beisei ang erawh chuan ûm zui a hlawh ta lo!

Scheduled Tribe dinhmun aṭanga tàl chhuah lam hawi hian Lalkhama (IAS Rtd) pawhin TV-a an kawmnaah khân a sawi thãnin ka hria a. Eng anga chhuah tùr nge tih erawh chu a sawi thleng chuang bîk lo. Scheduled Tribe nihna hi tlànsan dâwn chuan Indian Constitution-a innghat, ziah luh thlap a nih avàngin chuti maia awlsam chu a ni lo ang a; Indian Constitution Amendment a ngâi ngei ang. Scheduled Tribe kan nihna aṭanga chhuah hi tlin tawh kan inti em? Schedued Tribe tâna reservation chuh lo thei àwm kan ni tawh em? Scheduled Tribe nih tawh loh mai chu kan duh tak tak ang em? Scheduled Tribe kan nih avànga kan hna chan theih hi chuh thei loin kan awm ang a, kan tuar lehzual zâwk ang em? Tûna Manipur ram buaina chhan bulpui chu Meitei-ho Scheduled Tribe an nih theih nâna Manipur High Court-in rorèlna thu a tihtlûk vàng a ni ber a. Chuti taka keini âi pawha hnam changkâng záwk mah Meitei-in Scheduled Tribe nih an chák a nih chuan keini’n tlàn chhuah dàn kawng lo zawn chu a fuh ber ang em? Ngaihtuah thlen tùr apui a tam hle ang.

Thil pakhat erawh chu India Dànpui tidanglam chuang loa Scheduled Tribe nihna thài bo dàn chi khat a awm thei ang. Mizote hian thiamna tak tak nei khawpin lehkha zir ila. Eng hna pawh dîl i la, Scheduled Tribe quota chhûnga mi pawh ni se, Scheduled Tribe ni ve lo te âi maha ti ṭha leh thiam zâwkin ti thei zêl ila, General Categroy zîngah pawh sâng fâl nalh theih khawpin tling thei i la, Scheduled Tribe nihna chu mahni ngeiin kan ṭhiat (cancel) thei tihna a ni mai dâwn lo’m ni? Váiho zîngah pawh hnam hnuaihnunga ngaih Scheduled Caste/Scheduled Tribe aṭangin IAS Topper an awm nuk tawh ṭhin a; anni chuan India Dànpui tihdanglam ngâi kher loin an dinhmun hniam chu chhuahsanin an tibo-ah ngâi ta mai i la. Chutiang zâwng chuan Mizote pawh hian Scheduled Tribe nihna hi kan tlànsan thei ngei ang. Mizo zîngah pawh General Catergory-a tling phák tlém azâwng chu an awm ve tawh. Lalthara (IAS Rtd) hi IPS a tlin ṭum khân India ramah 20-na a ni! Pui ve tak chu a ni! Thiamnain a chal delh hneh khawp avànga Scheduled Tribe nihna tlànsan thei dinhmuna ding tùr chuan tûn âia a lêt nasa fê-a ṭan kan lák erawh a ngâi ang a. zirna lama thleng sâng (pâwl sâng) mai chauh ni loin, thiamna tak tak nei thei khawpa thawh rim a ngâi ang a. Chutih hunah chuan ‘Hê mi hi a zir sângin lehkha thiam a nih hi,” ti tawh loin, “Hê mi hi chu a thiam êm mai a, eng hnaah pawh rawih tlák a ni ang,” tih hi kan ṭawngkam a ni thei tawh záwk ang. Mizo nula leh tlangvâlte chuan an duh phawt chuan All India Services leh Central Services Exam te lek lek chu awl ti takin an phekphelèn thei tawh ang!

Laiu Fachhai-an All India Services leh Central Sevices a thlir dàn erawh hi chu ka ngaih dàn a ni ve lo thung tlat. Old Testament scholar ve ve mah ni i la, ngaih dàn hrang hlak kan nei. Isaia'n, “Ka ngaihtuahte chu i ngaihtuahte a ni si lo,” a tih kha keini pahniha chungah ngei pawh hian a thleng dik chu a ni ta ber ang!

Laiu Fachhai-an IAS, IPS, MCS, MPS awm lo se hna thawh a ni tho ang tih lam hawia a ziak ta mai hian tûnlâia Mizo zînga All India Services leh Central Services-a Mizo nula leh tlangvâl lût tam tùra kan duhthawhna boruak hi a rawn su deuh dat tlat mai a. Mizoram sawrkarin Youth Commission hmanga ‘Super IAS Programme’ a buatsaih bâkah Mizoram Synod phei chuan Synod Resource Centre (SRC) hial din tawhin Synod Executive Committee (SEC) hnuaiah Zirlái Viltu Committee (ZVC) din a ni bawk a. Chumi committee member chu ka nih ve bawk avàngin hetia awlsam taka “IAS leh MCS awm lo mah se hna kan thawk thei,” tih màwl tawp hi chu thil awmze dik a ni thei lo. A bîka training nei leh nei lo na ná ná chu kâr hla tak a ni lo thei lo ang. ‘A ti thei nazawngin’ an tih hi a ṭha ber a tling thei ngâi lo. Pastor atân pawh theology zir kher kan duh záwk ang hian sawrkar hna lian thawk tùr pawhin a bîka lákte tluka thawk ṭha thei tùr an awm hauh lo ang!

India indan hmâa ICS Officer-te kha ‘Steel Frame of Indian Administration’ an ti a, an lo vuah dik hle a ni. ICS tlin kha a harsa a, a tlingte lah an ropui bawk. ICS nihna a péka pékho erawh kha chu an ropui ve vek lo thung! India ram indan hnûah IAS tiin thlák a ni ta a; IAS exam hi ti mai ila, tûnlâia khawvêl exam-a hautak bera sawi a ni. Regular Recruit IAS (RR-IAS) tling ngat hi chu sawi nêp theih an ni lo; an tlin hnûah a bîka training ṭha tak an nei zui a. Chû vàng chuan derpartment hrang hrangah pawh awm se, chû department mi thiam pângngâite âi chuan administration-ah an ṭha záwk deuh vek ang. A mihring azira buh deuh erwh chu awm palh theih a ni ve tho ang chu! Chû vàngin mi thiamte ngaih dànah chuan BE emaw, MBBS emawin an department hotu lawk nihna an chan âi chuan IAS mi thiam ngatin an enkawl hian thil a kal fuh thei zâwk ang an ti. A nihna takah chuan Department miin hotu nihna an chan hian neuh neuh a tam duh bîk lehnghâl a; an nihna chelh tawh kha an pension hmâ zawng chuan chelh zui mai an chîng leh nghâl a.; an hnuaia thawkte pawh hian an chhang kham titih mai àwm e! Department hmasâwnna tùrah ‘mu tàn’ (stagnation) a awm duh hle ang. IAS emaw, MCS emaw te an nih erawh chuan hun rei tak nihna pawimawh pakhatah an awm lo a; mi thar ṭha takin a rawn thlák leh a. Chû chuan hmasâwnna a thlen ṭha thei zâwk ang.

Mizote hi IAS, IPS, IFS leh Central Services-ah hian kum tin pali panga tal lût leh thei tawh i la. State hrang hrangah leh Central sawrkarah nihna pawimawh chelh thliah thluah i la. State hrang hrangah leh Central sawrkarah ‘policy maker’ ni thei khawpin awm i la, Mizo hnam kan châwimâwi a ni ang a; hnam dangin min zah phah bawk ang a; Mizo hnam din chhuah zui zêl nân pawh thil pawimawh ber pakhat a ni ngei ang. Chû vàng chuan All India Services leh Central Services-a Mizo tling tam thei tùra beihpui kan thlák lâi hian a boruak ṭhiat zâwnga kan nula leh tlangvâl rilru uai fual tùra sawi hi a hun chiah lo. Infuih uar kan ngaih zual lâi tak a ni si a! Kumina IAS tling zo ta rih lo mi pahnih pawh khân ‘Bei la, bei nawn rawh’ tih kha thupui ah hmangin an tlin hmâ loh chuan bei zui zêl rawh se!