Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

LAL DAN INDAWT LEH ASSAM RIFLES!

Kan tûnlai boruak chu a mak teh nuai mang e! Independence Day champha 74-na thlen hmá lawkin Mizoram sawrkarin ‘lal dàn indawt’ (WarrantOrder of Precedence) a ti chhuak a. AssamRifles hotute an lâwm lo a, independence day champha lawmnaah an tel dáwn lo an ti a. Lal dàn indawt chu sawrkarin hman rih loh tùr a ti a; mahse Assam Rifles  hotute chu independence day lawmnaah an tel ta chuang lo a. Tel ahnékin mi pawimawhte motor dahna tùrah an motor lian an lo hûng khat deuh hup emaw ni Independence day lawmnaa tel ve lo chuan eng mah kan lo hre lêm hlei lo a! 

August 18-ah khán Assam Rifles  Captain hoin motor pathum, motor pakhat phei chu la chhinchhiah (register) loh lehnghál kengin Vairéngtê-a an hiante lo chho hruai tùrin an chhuk a. Assam Rifles hian thil ruahman láwk an nei tihna a ni. Covid-19 avànga Mizorama lo lût apiang Vairéngtê-a lo endik hin chu palzútin sipai chakna hmachhuanin an hiante chu an zuk ‘chhan chhuak’ vêl a. An thil tih dàn chu tláng hriat a lo niha mipuiin an hriat thiam loh thû an han hriat chuan Assam Rifles-a Mizo hmeichhia Captain chu insawi thiamna an ziahtír a; chu nû thu ziah chu Zàrkawt pa pakhatin vàntláng hriat tùrin a vawrh darh a. Boruak a alh ta hlat a ni. Mizo leh Mizo inkárah thiam taka hèm thlák tum ang hrimin an zínga Mizo nu Captain chu an insawi thiamna hi an phuahtír pawh a ni mahná! 

Assam Rifles hotute insawi thiamna a lo darh tákah chuan Home Department-a Under Secretary-in sawrkar anna lam a rawn sawi fiah ve thung a; thûa insualna chu a hluar lo thei lo a ni ta ber a. Assam Rifles Major-in Home Department Under Secretary chu thu khal tak hmangin arawn chháng lét  ve leh thung a; Assam Rifles Major thu ziah han chhiar kha chuan Mizo mipui rilru a tiso sáng lo thei lo. 

MZP-in Assam Rifles chét dàn demna thû an chhuah a; CYMA-in an dem mai bákah August thla ral hmá ngeia ngaihdam díl tùrin an phût bawk a. Chief Minister hoa sawrkar officer leh NGO hruaitute inhmu kháwm chuan Assam Rifles hotute chét dàn chu an dem a. Mizoram Home Minister-in Mizo­rama Assam Rifles hotupa ber Brigadier Vinod S chu a ko a, thil awm dàn a sawipui bawk a. An inkawm dàn chanchin TV-a chanchin thar puanah leh chanchinbûa kan lo hmuh dànin Brig. Vinod S hnén aang hian thupha chàwina lam a lang lo. 

August 22-ah Union Home Secretary Ajay Bhalla (IAS–1984) chuan States leh UT zawng zawng Chief Secretary-te hnénah lehkha thawnin Covid-19 hripui léng avàngin state leh state inkárah statedistrict thuneituten mihring leh bungrua kal vél dan loh tùr tih thu khauh angreng tak a rawn thawn chhuak a. Union Home Secretary thu kal hmang en chuan Mizoram sawrkar leh Assam Rifles hotute inkár boruak nèna hmeh bel a awl hle a;  Assam Rifles hotute pawhin an dinhmun sawh ngheh nán an hmang nghe nghe rêng bawk a. 

Hetih lai taka Union Home Secre­tary-in lehkha a rawn thawn kher kher hi a mak angreng reng hle; Assam Rifles hotuten an chhana an hmang mai pawh hi an tán chuan a remcháng hle a ni. Union Home Secretary Ajay Bhalla hi kum 1984-a IAS-a tling, Assam–Meghalaya cadre a ni. Thil mak angreng tak chu Department of Personnel and Training (DoPT)-in RTI hmanga zawhna a chhàn dànin tûna Central sawrkara Joint Secretary leh a chung lam IAS 370 zíngah khuan Assam–Meghalaya cadre hi zuk tam ber tlat a! Tûnah hian Assam–Meghalaya cadre IAS hi 33 an awm a; UP cadre 27, Madhya Pradesh cadre 25, Kerala cadre 24, Bihar cadre 22, AGMUT cadre 22 an ni. UP leh Bihar IAS cadre tam ber hin kha Assam–Meghalaya cadre IAS-in a khûm tlat a ni. 
Mizo fate erawh chu pakhat mah kan awm ve lo. Tûna kan Chief Secretary Lalnunmáwia Chuaungo hi October 9, 2019-a Appointment Commitee of the Cabinet (ACC)-in Central Government-a Secretary tùra a thlan IAS 26 zínga pakhat, an hming ziah chhuahnaah pawh 6-na a ni a; chûng IAS 26 zínga a hmasa ber Usha Sharma chu IAS–1985 a ni a; a dang zawng 25 erawh chuan IAS–1987 batch vek an ni. Kan Chief Secretary-in Central Government lama min kalsan lo hi kan vànnei hle; tûn ang boruak ruai but kárah ani kher Chief Secretary-a kan nei hlauh hi a fuh hle a ni. 

August 24 khán Mizoram Chief Secretary chuan Union Home Secretary Ajay Bhalla hnénah lehkha khauh angreng tak a thawn ve ta thung a; khatiang taka khauha Union Home Secretary hrilh dawt kha a ngái rêng a ni. Tûn uma boruak thlentu chu Mizorama Assam Rifles hotu ber Brig. Vinod S thiam loh a nih thû a hrilh ta khawl mai a ni. Brig. Vinod S hian Mizoram hi ram buai emaw a ti a; Mizoramah hian Armed Forces Special Power Acts (AFSPA–1958) hman a ni tawh lo tih hi hre lo ang maiin a che a ni ber. 
1st Battalion, Assam Rifles kha British lo luh tirh aanga awm zui ta kha an ni a; an zíngah Gorkhali an tam a, Mizo eng emaw zát an awm bawk a. Anmahniin ‘Tláng mite hian’ (Friends of the Hill People) an inti mathlàwn loin Mizote pawhin kan ngaina viau hin. Ram buai lai khán kah hmasakah an ang a; a hnû zêlah an zíngah che firfiak deuhte an awm ve ta bawk a, inkár kak kan nei ta deuh a. An hotu pakhat Capt. Rai phei kha chu a chhe lamin a hmingthang viau a nih kha. 1st Assam Rifles awm ták loh hnûah battalion dang an rawn awm ta a; anniho hi chu Mizoten kan páwl nél lêm lo niin a lang a, chuti takin kan ngaina hran lo. Tún uma Brig. Vinod S leh a hote chét dàn hian Mizo mipui rilru a hliam a; ram buai ang maia min en an tum hi an sim vat a ngai a ni.
Tûnah chuan ram hrang hrangah ‘lal dàn indawt’ (WarrantOrder of Precedence) an siam hin. USA-ah khu chuan kum 1908-ah khán President Theodore Roosevelt (1858–1919) khán lal dàn indawt a lo siam an a (1) President; (2) Vice President; (3) Governor; (4) Speaker of the House of Represnetative; (5) Chief Justice of the Supreme Court, etc. Cabinet member (Secretary)-te chu an hna siam hmasak dàn indawtin dah an ni a; Secretary of State erawh chu a chungnung fál bîk. Secretary of Homeland Security chu September 11, 2001 hnu lama siam a nih avàngin Secretary zíngah pawh a hnuai bera dah a ni. Sipai lam hotute chu an dah sáng lêm lo hle; sipai hotu lû ber Chairman, Joint Chief of Staff chu 20 (d)-na a ni chauh!

India ramah pawh hian lal dàn indawt hi a khát táwkin an tichhuak thar leh hin a (1) President; (2) Vice President; (3) Prime Minister, (4) Governor, (5) Former President & Deputy Prime Minister, (6) Chief Justice of India & Speaker, Lok Sabha, (7) Cabinet Ministers of the Union, Chief Ministers of States within their respective States, Former Prime Ministers, Leaders of Opposition in Rajya Sabha & Lok Sabha, etc. Sipai hotu General puitling chu 12-na an ni. Central sawrkarah chuan 26-na thleng an siam a; chutah chuan Joint Secretary to the Government of India leh Major General chin an awm. 

State hrang hrangin Central sawr­karin lal dàn indawt a siam dung zuiin Governor aanga anin an siam bawk a; state sawrkar henkhat erawh chuan Central sawrkar siam zuiin anmahni state hman tùr an siam chhunzawm thung.  Mizoram sawrkar pawh hian lal dàn indawt hi a siam ha zeuh zeuh hin a; tihdanglam lutuk erawh chu a awm ngai lêm lo. Tûna tihchhuah thara an dinhmun chu (1) Governor, (2) Chief Minister, (3) Deputy Chief Minister, (4) Speaker, Chief Justice of Gauhati High Court & Former Chief Minister, etc. MP chu 7-na, MLA 8-na, Chief Secretary 9-na a ni. Brigadier chu 12-na, Colonel chu 14-na , Lt. Colonel chu 15-na, Major chu 16-na a ni. A hnuai ber 17-nah chuan SDC, BDO, SDPO, Captain, etc., an awm. 
Tûn uma lal dàn indawt tihchhuah thara Assam Rifles-in an sawisèl ber chu “Central lama kan tlukpui kan pha lo nasa hle. Kan Brigadier leh DC (district bawrhsáp)-te thuhmunah dah kan ni a, indah hniam tumnaah kan ngai,” tih a ni (Vànglaini, August 14, 2020, phek 2). Tûn umah hian 12-naah Mizoram sawrkara SecretarySpecial Secretary, DC (an district chhûngah), State Information Commission Secretary, Mizorama Brigadier awm leh a tlukpui, Deputy IGP Mizoram, Deputy Mayor, AMC, Commissioner, AMC, District & Session Judge leh a tlukpui, etc., an awm. 

Assam Rifles hotuten tûn hmáa an dinhmun áia dah hniam ni-a an insawi hi a dik lo. Tûnah hian Secretary level-ah dah chhoh an ni a; DC tlukpuia dah hi chu India ram state hrang hranga an dah dàn tlángpui a ni záwk. State lian Karnataka-ah chuan DC nèn Brigadier chu 28-naah dah an ni. Kerala-ah chuan Brigadier chu Additional Secretaries to Government, DIG of Police te nèn 28-naah an awm a; an chung 27-naah DC a awm záwk a ni.

North Eastern Sates hrang hranga Brigadier an dah dàn lo en ila. Assam sawrkar lal dàn indawtah chuan Brigadier chu DC leh DIG nèn intluka dahin 19-na a ni; Additional DC leh Colonel chu 20-na an ni. Meghalaya-ah chuan DC chu 17-na a ni a; Brigadier leh Police DIG chu 19-na an ni thung. Nagaland-ah chuan 27-naah SecretaryAddl Secretary an awm a; 28-naah Joint Secretary, DC leh Brigadier dah an ni a; 29-naah Colonel leh Deputy Secretary an awm. Manipur-ah chuan 28-naah Commissioner & Secretary an awm a; 31-naah DC, Addl Secretary, Joint Secretary leh Brigadier leh DIG an awm tláng. Jammu & Kashmir-ah kum 2001 khán ram buai deuh a nih vàng nge Secretary, DC, District & Session Judge, Brigadier leh DIG te chu inang tlánga dah an ni a; hei hi Brigadier chu Secretary tlukpuia dah hmasakna awm chhun a ni ang. 

Lal dàn indawt (Warrant of Prece­dence)-ah hian India ram state hrang hrang tih dàn en pawhin Brigadier hi Deputy CommissionerDistrict Magistrate chungah an dah ngai lo; DC nèn dinhmun inang tlánga an dah loh leh DC hnuaiah an dah záwk hin. Central sawrkar Warrant of Precedence-ah chuan DC emaw Brigadier emaw an lang pha lo hrim hrim bawk. Chuvàng chuan Assam Rifles hotuten, “Central lama kan tlukpui kan pha lo nasa hle,” an tih hi chu thu dik táwk lo a ni. Central warrant of precedence-ah chuan a mawng ber 26-naah Joint Secretary to the Government of India leh Major General, Rear Admiral leh Air Vice Marshal an awm tláng a; Brigadier a lang pha lo! 

Pu M. Lalmanzuala Chief Secretary a nih laia lal dàn indawt a tihchhuah (5.9.1990)-ah khán India President aanga anin 27 thlengin siam a ni a. Chutah chuan IAS ni lo DC (Govt. of India-a Deputy Secretary rank) leh Brigadier chu 24-naah an awm a; DC (IAS, Govt. of India-a Deputy Secretary rank) chu Brigadier chungah awmin 23-na a ni. Tûn umah hian Brigadier hi Mizoram sawrkara Secretary tlukpuia dah an ni a; tûn hmá áiin rahbi khatin dah sàn záwk a ni. Kum 1990-ah khán Brigadier chu Additional Secretary tlukpuia dah a ni a. North Eastern States hrang hranga lal dàn indawt áiin Mizoramah hian sipai hotute hi an dah sáng záwk a; chuvàng chuan Brig. Vinod S leh a hote vuina hi thu tling lo a ni. 

He thil ka ngaihtuah hian Zonet-a Lalthara (IAS Rtd) te unau thum kawmna kha ka hre chhuak zawk a. C. Lalsáwta’n sipai officer nih a chák hle lái khán a û Lalthara chuan ‘India rama sawrkar hnaah na ná ná chuan IAS a sáng ber’ a tih tlat avàngin IAS nih a tum ta záwk a, a ni ta ngei rêng bawk a. UPSC CSE kal tlanga IAS tlingte chu an awmna state azirin kum 56 vélah Deputy CommissionerDistrict Magistrate an ni hman a; sipai officer erawh chu kum tam tak hnûah a vànnei fálte chu Brigadier-ah an kái thei áwrh chauh a ni! 

Tûn uma lal dàn indawtah hian hmaih palh an awm niin a lang a; chu chu chhim lam Autonomous District Council (ADC) hotute an ni! Kum 1990-ah kha chuan CEMEMChairmanVice-ChairmanMDCs of Autonomous District Councils chu Secretary leh DC (IAS) te nèn 23-naah an awm tláng. Manipur-ah chuan Chairman, Autonomous District Council chu Principal Secretary nèn inang tlánga dah a ni.