KA PA THÛL

‘Thûl’ hi tûn hmâ kha chuan Mizo ina bungraw pawimawh ber pakhat a ni. Thûl leh thingrem hi Mizoin thil dah ṭhat nâna kan hman a ni a. Thûl mawngah thil hlu tak an dah ṭhin a; ṭawngkam pakhat chu ‘puan thûl khung’ tih a ni nghe nghe! Thûl chu hnânga tah, ke pali nei, arh chho deuh hlek, a tak chu ft 2 tling lo deuh, a chhìn nèn erawh chuan ft 2 leh inches 8 vêla sâng a ni ber. Thûl chhìn chu chi hnih—a chhîp mûm deuh emaw, a chhîp zum emaw a ni ber.

Ka pa khân thûl nalh angreng tak, a chhîp mûm chi zâwk a nei a. Kan hnêna awm tùra Kolasib aṭanga kum 1975-a kan hruai chhoh khân a thûl chu a rawn chhawm a, a ro neih chhun a ni a; thûl bákah chuan lehkhabu tlêm azâwng a nei bawk. Ka lo suangtuah rûk dàn mai mai chuan ka pain mual min liamsan hun chuan a thûl chu ka rochung ngei ang tih a ni a. Amaherawhchu, kum 1983 September thlaa BD zir tùra kan kal dâwn khân ka pa chu ka unau zînga upa ber, Hunthar Vénga mi hnénah kan dah a ngâi ta si a; a thûl pawh chu a chhawm ta zêl a ni. Chutiang a lo nih tákah chuan ka pa dawm hlumtu ber ka û chuan a thûl chu a rochung tùrah ka ngâi nghet hmak mai a; an ina ka lèn apiang hian ka pa thûl chu ka thlîr vawng vawng ṭhin.

Chuti taka thûl neih chák ta chuan Aizâwl Theological College-a ka thawh chhûng khân ka zinna lamah hian thûl lei tùr ka zawng ṭhin a; mahse, a lo vâng khawp mai. A chhan chu ram buaiah khân khaw hàl a tam a, mi tam tak thûl kha a kàng zo tawh a lo ni! Vawi khat chu Rev. Vànlalfaka (L) nèn Vanlaiphâia Sunday School chungchânga seminar neia kan kal ṭum (2001?)-in thûl ka lei duh thû ka sawi a. Vanlaiphâiho pawh chuan ram buaiah an thûl a kàng zo tawh tih an sawi a. Lungkawlh nu pakhat chuan thûl an la neih thû a sawi hlauh mai a. Pro Pastor Lalṭhapuia hnênah chuan Lungkawlha an kal hunah thûl chu min rawn leisak tùrin ka chah ta chawt a.

Ni khat chu Lalṭhapuia chu bike-a thûl phurin ATC-a kan inah chuan a lo thleng rup mai a. A thûl rawn phurh chu Rs 400 man a ni a; lâwm takin Rs 400 chu ka pe a. Thûl chu rappui chung sânga kum tam tak vaihlo dah nâna an hman a nih avàngin inṭingin chhah taka a bawh khah, vaihlo rim nam rum rum mai a ni a; surf nèn vawi 4 ka sil hnû chuan inṭing pawh a fâi zo ta a, vaihlo rim pawh a nam tawh hek lo! Varnish vawi 3 ka hnawih chhuak a, a hnûm tle hlarh mai a. Mizo ro zînga ka awh ber pakhat thûl ka nei ta. Thil hlu dah tùr erawh chu ka nei lo; tûnah pawh kan ‘sitting room’ kil khatah hian hun màwi ah kan hmang ringawt mai a ni!

Ka pa chanchin hi Vàngláini-ah pawh hian sei vak lo ka ziak tawh a. Tûn hnûah hian a chanchin tlângpui a ziahna ka kawl chu ka chhiar nawn leh a. Naupang kum 9 mi lek a nih lâia a pa thihsan, hmeithâi fa ni ta, a pamiten Sumsuiha an enkawla lo ṭhang lian ve mai kha a ni a. A sei lenna boruakin a zir loh avàngin mahni insit rêng rêngin a awm a; sâp ṭawnga ‘inferiority complex’ an tih nei nasa tak a ni. Ka nû lah hmeithâi fa ve bawk a lo ni a; keini unau pawh kan nu leh pate boruak tawngin a zir loh avàngin mahni insitna nei nasa tak kan ni hlawm a. Kei phei hi chuan ‘inferiority complex’ ka nei nasa zual bîk niin kan inhre ṭhin! BD ka zir láia hotuten ‘assignment’ min pêk ka theh luh te hian ka zak hâw chem chem ṭhin a; marks min pék a lo chhuah erawh chuan kan páwlah a ti ṭha ber ka lo ni leh mai ṭhin si! Pathian hna thawh dàn hi chu mak tak a ni. ‘Inferiority complex’ ka neih nasat avànga khuh bo tum hian ka thãwm te hi ka tiná ni àwm tak a ni a; hei hi mi pakhat min hrilh dàn a ni. Mi ṭhenkhat lahin a bul thûma hre pha hawt si lo hian mi chapo takah min lo ngâi tum hrang lawi bawk a! Hriat lohna hi chu a ã ṭhin a ni!

Ka pa chuan a naupan lâiin Sunday School-ah Zoṭawng Bible chhiar thei táwkin lehkha a zir ve a; kum 1914&1915 khân Sumsuihah zirtîrtu Hlianga hnuaiah lehkha a zir ve lawk bawk a; chumi hnûah chuan zir zawm loin hlo a thlo zui leh ta a. Kum 24 a nih kum, 1924-ah khân hlo thlo chungin Lower Primary Exam a bei ve a, a pass ve ta mial a! Kum 1925-ah Muallungthûah Upper Primary (Class V) a han zir a; Class VI a zuam ták deuh avàngin Class VI chu a bei ve ta záwk a. Final exam-ah chuan Phùlpui khua Sânga, Aizâwla lehkha zir nèn chuan result ennawn hnûah ‘pakhatna’ an nih duntîr ta a ni! Hemi chungchâng hi hmànah ka ziah tawh kha. Kum 1926-ah Middle English zir tùrin Aizâwlah a awm ve ta a. Class VII a zir lâi chuan ṭhingtàm a hnaih tawh avàngin páwl bawh kân an dîl a; an hotuten test an neihtîr a. Ka pa chauhin test chu a bei a, mi dang zawng chuan zawhna an en hnûah an chhuahsan ta vek a; chûng chhuahsantute zîngah chuan hla phuah thiam R.L. Kâmlala pawh kha a tel!

Ka pa chuan Class VIII final exam-ah ama sawi dàn takin a ti ṭha ta vak lo; Second Division-a pass-in a chungah First Division-a pass mi 4 an awm. Kum 1927-ah Teachers’ Training Course a bei zui a; kum 1928 aṭangin Lalbuta fapa Sairûma khua Mualchêngah zirtîrtu hna a thawk ta a. Kum 1929 February 22-ah nupui a nei a; nupui a neihna hmun chu Mission Vêng Biak In a ni ve teh tlat a; ka nu kha Muallungthu khua a nih avàngin Mission Vêng hi an tân inneihna hmun remchâng hnãi ber a ni ang. Inneihtîrtu chu Mizo zînga Pastor hmasa ber Rev. Chhuahkham kha a ni a; ani chuan a hming a ziah dàn chu ‘C. Khama’ tih a ni a; inneihna hmunah chuan ‘M.V. Chapel’ tiin a ziak. Missionary-te khân biak ina innei chu a hmunah ‘Chapel’ tiin an ziak a; hmun danga innei erawh chu ‘Pindan’ tiin an ziak ṭhin. Rev. Chhuahkhama pawh khân missionary-te tih dàn kha zuiin ‘M.V. Chapel’ tiin a ziak a ni ang; a inneihtîr 513-na an ni. ‘C. Khama’ a tih chhan chu Cherra Theological School-a Pathian thû a zir lâia Khasi-hoin an koh dàn a ni.

Kristianna kawnga ka pa nun siamtu chu Pu Tila a ni a; ani chuan mi hriatah ka pa chu Kristian nungchang ṭha êm êm angin a fak der ta chiam a; chû fak derna anga awm ngei chu ka pa chuan a tum ta a ni. Chutih lâi chuan ‘Pathian Lehkhabu Chanchin’ bu kha a awt êm êm mai a; mi tâ hapta thum emaw a hawh a. Thu pawimawh zuala a ngaih chu a copy a; chûng chu Bible chungchâng a hriatna hnâr pawimawh tak a ni. Chû bákah chuan Tirhkoh Liangkhâia notes pêk ‘Trinity’ chungchâng a copy bawk a. Rev. Lalsâwma pa Rev.Langlùra te Pathian thu zir lâia an notes chu a copy vek bawk a. Church history pawh ‘Apostol-te hun aṭanga Reformation’ thleng khân a copy vek a. Hêng a notes bute hi ram buai lâi khân Bûkpuiah a kàng zo ta a ni! A notes lâkte chu ngaihnawm a ti êm êm a; theological school-a zir a chák phah a. Kum 1927-a Teachers’ Training Course a beih lâiin a zirpui Pakûnga nèn Cherra-a kal dil tumin Rev. E.L. Mendus (Pu Mena) an va pan a, a lo awm lo hlauh si! A dinhmunin a zir loh avàngin Pathian thu a zir lo hlen ta a. Pathian thu zir a chák thû erawh hi chu kan naupan lâi pawhin a sawi zing hle.

A fate lah mi anga lehkha han zir sâng kan awm dèr si lo a; chutih lâia zir sàn tum ber kei lah chuan ‘engineer’ nih ka tum mauh mai si! Ram buai a lo ni a; a tuar nasa ber pâwl chhûngkua kan ni hial ang. Ka pa pawh min man rualin an man ve a, ni hnih hnûah an chhuah leh hrãm a. Kan unau zawng zawng Jail-ah kan tâng vek a. Kum 1968 khân Tezpur Jail-a ka tàn lâiin ka chhuah hunah engineer ni tùrin ka zir thei tawh dâwn lo a; a rem hun hunah ka pa duhthusàm angin Pathian thû ka zir ang tiin ka tum ka thlák ta a ni.

Kum 1968 aṭanga kum 15-naah Pathian thu zir tùr chuan ka kal thei ta chauh a. Kum 1987-a BD pass-a ka lo chhuah khân ka pa chuan min la dampui a; a lãwm ve hlein ka hria a. Mahse vêng khatah kan awm dun si loh avàngin Pathian thû kan sawi dùn tam hman lo. Kum 1988 September thlaah Cambridge panin kan kalsan leh ta mai si a. Cambridge kan thlen hnu rei lo tê, December 15-ah ka pa chuan chatuan ram min pansan ta a ni. Mi ram, hla taka awm lâia ka pa thih thû ka han hria chuan min déng na hle mai. Mizoram angin inlènpui a awm ve si lo. Prof. John Emerton leh St John’s College Dean, Mackintosh-a erawh chuan min rawn lènpui ve hrãm a ni.

Hunthar Vênga ka ûte ina kan lèn apiang hian ka pa thûl chu ka en a; ka lung a tiléng hle ṭhin. Ka u Lianchhûnga chuan kum 2010 khân mual min liansam ve leh ta a. Tûn hnûah hian ka û fanuten ka pa thûl chu ka duh hun huna la tùrin min hrilh a; mahse, ka la mai bîk lo. A thûl ka lák chhoh hmâin a sûlhnu hlui, lehkhabu tlêm azâwng leh a Diary bu hluite ka khâwm chho phawt a. June 2, 2023 khân ka pa thûl chu ka hàwn chho ta a; kan hnéna a awm lâia a puan ven ṭhin pakhat, ka nupuiin a tahtîr chu ka hàwn chho bawk a. Zàn khat chu ka mu thei lo zîng dâr 2-ah ka tho a; ka pa thûl chu surf nèn fâi takin ka sil ta a. Tûnah chuan varnish ka hnawih tle hnûm hlarh tawh a; tûn hmâ âi chuan lang nalh tak a ni tawh. A mawng lamah hian sazûin seh chhiat a lo nei a; mahse a seh tlang lo hlauh! A chhìn kalhna pawh a chhe tawh a; ka paih fithla ta nge nge záwk a. Hmun ṭhenkhatah hnâng bung pheuh pheuh a awm avàngin chûng chu ka ṭhui nghet ṭha ta bawk a. Tûnah chuan a thar tluk lo mah se, a thar âi mahin kei chuan ka hlut zâwk a. Ka pa thûl hi a ro ka khâwm awm chhun a ni.

Ka pa thûlah chuan eng nge ka dah ták ang? An inneih Certificate te, a lehkhabu hlui te, a chanchin tlângpui a ziahna Exercise bû te, Zirtîrtu a nih chhûnga a zirlâi Class III pass a chhinchhiahna Exercise bû te, R.L. Kâmlala kut ziak ka pa lo la kawl awm chhun, a hla phuah ṭhenkhat chuanna te, ka pa puan ven ṭhin ka sûk fâi var te, Cambridge University MPhil Gown leh MPhil ka pass hnûa Revd Prof. John Emerton-a’n MPhil Gown hood (£ 85 man) min pék leh mi pahnih hnen aṭanga puan ka dawn pahnih mâwi tak ka dah a. Ka pa lehkhabu hlui zîngah chuan naupan lâia ka chhiar, ngaihnawm ka tih êm êm, tûn hnûa hmuh leh ka duh, ka hmuh zawh ták loh chu a lo awm reng mai a. Chû chu D.P. Thanbûka lehlin, ‘Khawvêl Hun Tawng Ropui Ber’ (The World’s Greatest Crisis) a ni a; a ziaktu chu Major F. Lee Spratt (MC, FRGS) a ni a. Zoram Printing Press-a chhut, kum 1953-a chhuah a ni.

‘Khawvél hun tawng ropui ber’ ka chhiar kha naupang tê ka la nih lâi, kum 1960 hma lam kha a ni ang. Ka chhiar lâia ngaihnawm ka tih zual tak chu phék 92-93-a Tuipui Thi hausakzia a ziah chu a ni. ‘Dispensationalist’ thlìr dàna khawvél hun thlìrna a ni a; Pathian thû ka zir hnû erawh hi chuan hetianga thlìrna hi ka hnâwl ve ta thung a! Eng pawh ni se, he lehkhabu ‘Khawvél Hun Tawng Ropui Ber’ hi ka pa Thûl chhûngah ngei hian ka dah ve ta a ni!