Revd Chuauthuama

Guest writer

Revd Chuauthuama

HNAM DANG NEIH — BIBLE THLIRNA AṬANGIN

Ram buai lái khân retheih luat vàng a ni ber ang a, Mizo hmeichhia eng emaw zâtin pasal ah vái an nei a; Mizoram hnaih Cachar vái erawh chu an ni lo tlángpui àwm e! Mi ṭhenkhat phei chu vái ram pilril tak takah an awm a ni ang, tûn hnûah hian chûng hmeichhe ṭhenkhat chu hriat chhuah leh zawn chhuah an ni nual tawh a. An fel ve riauna chu Hindu-ah emaw, Muslim-ah emaw inlet loa Kristian ni zui ngar ngar te an awm a; chûng mite chu zawn chhuah an nih meuh chuan kan lâwm tlâng hle niin a lang. Ram buai belebut lái leh retheih luat innan’ avànga mahni duh ang pawha khawsak hleih theih loh lái kha a ni a; an hur herh vàng hrim hrimah kan ngái lêm lo. Tûn hmá deuha Lêngzèm chanchinbûa an rawn chhuah ‘Zorama thang lo Zoramthanga’ an tih pawh kha chûng zînga mi fapa chu a ni a; mi thiam tak a nih kha. Engtin nge a awm zui ták zêl erawh chu kan hre pha ve ta rih lo!

Mizo mipa zîngah hnam dang hmeichhia nupuia nei an awm ve nual a; mahse anni chu kan ûm zui ém ém lêm lo. Mizo hmeichhiain hnam dang pasala a neih erawh chuan sawi deuh laih châng a awm ṭhin a; an neihate azirin ngaih hnathiam chin leh pawm zam theih chin erawh chu kan nei niin a lang. Mizo hmeichhe zînga hnam dang nei ṭhenkhat chu vun ngoho ‘sâp’ kan tih mai neitute an ni a; chûng zîngah chuan hmeichhe lehkha thiam tak tak an awm a. Ṭhenkhat chu All India Services & Central Services-a thawk te emaw, chûngho fanute emaw an ni a; ṭhenkhat chu Professor te, College leh Higher Secondary School-a zirtîrtu te an ni. Politician, Pastor leh Kohhran Upa leh Doctor langsàr tak fanute pawh an bãng bîk chuang lo! Héng mite hi chu an neihate kha ‘sâp’ kan tihte leh vái an nih vêk pawhin ‘vái changkãng’ kan tih chinte an nih avàngin kan sawi pawr lutuk lêm lo. An pasalte chu English te, American te, New Zealand mi leh Australian te, German te an ni nawk a; Mizorama rawn chhuaha awm zui an tum tawh hran lo. An fate pawh Mizo-a chantîr an tum lo a, hnam changkãng záwk an nih avàngin hnam hnuaihnung Scheduled Tribe-a inlehtîr chu an duh hauh lo ang!

Mizo hmeichhe zînga hnam dang, a bîk takin kan chheh vél hnãivãi — Cachar, Karimganj leh Hailakandi vái neite erawh hi chu kan dem deuh niin a lang a. A chhan pawh an pasalte chuan Mizorama sumdàwnna eng emaw neih an duh a; an tâna remchànna a nih beiseiin Mizo hmeichhia nupuia neih an duh a. Hmeichhe ṭhenkhat chu vái nupui pahnihna te an ni a; an pasalte chuan in lamah nupui pângngâi an kawl a, an zuk hàw cháng pawhin an nghei chuang lo! An nupui dik takte khân lungsi takin an lo la pawm thlap zêl a ni.

Héng váite hi chuan an fate pawh tih-Mizo an duh ṭhin a; pá hnam áiin nû hnam chhawmtîr an tum hrãm ṭhin. Mizo lah hi lehlama thîkthu chhe fû anga lang chung si hian héng mite pawh hi kan Mizo mâkpa chei hnial lêm lo bawk a. Kan ṭawngkamah pawh, “Ani chu Mizo mâkpa alâwm,” tih hmang mai mai táwk kan tam a. Rev. Thansiama ṭawngkam ang deuhin kan pawnlànzia hi a thûk lutuk mah mah a ni!

Héng vái zîngah hian tûnláia Mizorama titi lãr ber páwla kan neih Kamrul Laskar pawh hi khung tel chî a ni ang. Champháia Mizo officer leh ukil-ten CM hnam ang ‘Chhangte-ah’ an chantîr a; chû chu hmang ṭangkáiin ‘Scheduled Tribe Certificate’ pawh pahnih ngawt a lo neih kha! Mizorama contractor duhsak hlawh uchuak ber a ni a; chû chauh ni loin Léngpui Airport-a a hnathawh a chim dur hnû lawkah second class contractor aṭangin first class contractor-ah hlàn kài a nih ták hlauh záwk nghê nghê kha! Hetiang mi nei hi chu vái nei rau rauah pawh an huatthlala bîk ang a; Mizo hmeichhia nupuia an neih avàngin nihlawhna eng emaw tak an beisei tihna a ni a; héngho ang hi YMA leh zirlái páwl pawhin vei tùr dik tak a ni ang.

Hmãn ni lawkah khân Rev. Lalbiaksânga Chinzah (LIKBK) chuan Vàngláini chanchinbûah dìm angreng takin Mizo hmeichhiaten hnam dang an neih dem lutuk dik bîk lohzia kha a rawn ziak a. Chumi hnû lawkah chuan Rev. H. Killuaia (BCM) thusawi ‘video clip’ chu social media-ah ṭheh darh a ni a; ani erawh hi chuan dìm lêm lo takin Mizo hmeichhiate tân Mizo mipa neih vek theih a nih loh dàn ‘statistics’ hmangin a rawn tár lang a. Mi ṭhenkhatin a thusawi kha dik an tih hlê láiin mi ṭhenkhat chuan an lo dem ve thung a. Ngaih dàn a rual tláng lo a ni ber mai. Zàwlnei Isaian, “Ka ngaihtuahte hi i ngaihtuahte a ni si lo,” (Isa 55.8a) a lo tih kha a la dik zél a ni ber ang!

Bible lamah lût tawh thung i la. Thuthlung Hluiah hian Israel-te chanchin chi hnih kan hmû a. A hmasa záwk chu zir miten ‘Deuteronomistic History’ an ti a; chû chuan Josua aṭanga 2 Lalte thlengin a huam a. Deuteronomistic History chu Deuteronomy thu laipui, “Pathian thu âwih chu hamṭhatna, âwih loh erawh chu chhiatna,” tiha innghat a ni. Chû vàng chuan an hnam chanchina thil ṭha lo tam tak chu zêp nei miah loin an ziak a. Roréltute bûah khán chutiang chu a nih dàn a lang chiang zual bîk nghe nghe a ni. 2 Samuela bûah chuan Uria nupui Davida’n a uirèsak chanchin leh a hnu lama an chhûngkuaa a nghawng ṭha lo zawng zawng pawh kha zêp nei loin an ziak chhuak dap mai a ni. Chutiang chuan an hnam chanchina bawlhhlawh leh bawl lái kha zép nei miah loin an pho chhuak thlap mai a ni.

Israel-te chanchin pakhat zâwk erawh chu Bible zir mi, mi thiamten ‘Chroniclers History’ an ti a; chû chuan Ezra-Nehemia leh 1&2 Chronicles bûte hi a huam thung. Hetah hi chuan Israel-te chanchin an ziah dàn chu a danglam daih thung a. Babulon-a Juda sal tángte kha mi ṭha china inngái an ni a (cf. Jer 24); sal táng an lo kîr leh pawh khán ‘hnam thianghlim’ din tumin Ezra leh Nehemia khân ‘social and religious reformation’ kha nasa takin an bei a. Nehemia phei chu a duh fîr zual hle a; Juda sal táng kîr leh zînga hnam dang hmeichhe lo nei, an fate pawh Amon ṭawng leh Moab ṭawnga ṭawng zut zutte kha an nupui leh an fate chu ṭhen tùrin a ti a; an ṭhen duh loh chuan Juda hnam aṭanga hnawh chhuah (ostracise) tùr an ni. Hnam dang nei Juda-te chu a ko khâwm a; ṭhenkhat chu a vua a, an samte a pawh thláksak a (Neh 13.23-25). Chutih lái vél chuan an hnam chanchin pawh Ezra leh Nehemia siam ṭhatna zûl zuiin a tharin an ziak ṭha a; chûng chu 1&2 Chronicles bûte hi a ni. 1&2 Chronicles bûah chuan an hnam chanchina mâwi lo leh bawl awmte chu an chhawk ṭhawt ṭhawt a. Uria nupui Davida’n a uirè chanchin leh an chhûngkaw boruak bawlhhlawh tak takte kha hmuh tùr a awm tawh lo. Hmàr lam Israel ram chanchin phei chu ziah ve tlákah an ngái lo; a chhan chu hnam inṭhenna thlentu an nih vàng a ni. Chû vàng chuan Israel lal 20 zînga mi 4 emaw lek chu an chanchin ziak loin an hming chauh a lang ve hrãm a ni!

Khati taka Ezra leh Nehemia siam ṭhatna hnathawh kha a firfiãk ém avàng khân dodàlna ‘counter reformation’ a awm ve ta thung a. Ezra-Nehemia siam ṭhatna do záwngin lehkhabu pathum a lo chhuak ve ṭhawt a; chûngte chu — Joba, Jona leh Ruthi hi a ni. Joba chu Juda mi pawh a ni lo, khawchhak mi, Uz rama chêng a ni a (Joba 1.3); Arab mi a nih a rinawm. Amaherawhchu, Bible-ah hian Pathianin ‘mi famkim, mi ngîl, Pathian ṭih mi, thil ṭha lo laka insûm thei’ a tih awm chhun chu Joba chiah a ni (Joba 1.8). Joba chanchin aṭang hian Juda-te chauh ni loin hnam dang zîngah pawh Pathian ṭih mi an awm a; tû pawh Pathian ṭih mi tawh phawt chu Pathianin a pawm vek tih a lang chiang hle. Melkisedeka pawh Juda mi a nih loh kha (Gen 14).

Jona bûah hian Israel-te hmélma lian ber pakhat Assuria khawpui Ninevi-a thil thleng kan hmû a; Jona’n duh lo chunga Ninevi khuaa thû a hril chanchin a ni. A nihna takah chuan Jona khân hmangaihna tel loin, châk lo tak chungin Ninevi-ah thû a hril a. Chuti chung chuan a thuhril chu a hlawhtling ta ém ém mai si a; mi 120,000, an ding lam leh vei lam pawh thliar hrang thiam loten Pathian lam an hawi ta ṭhup mai a. Ninevi lal leh a khua leh tuite chauh ni loin an rante nèn lam sual sima sáiip puan sinin Pathian lam an hawi ta a nih kha! Jona ngei pawh khân a thuhril chu a hlawhtlin a ring lo; a rin lohzia lan chianna chu Ninevi khaw chhak lamah khawpui kàng thlîr tùrin awm hmun a rem záwk a nih kha (Jona 4.5). Nimahsela, Ninevi khuaa miten an sual simin Pathian lam an hawi ta hlauh záwk si; Jona chuan a lungàwi loh thû a chhák chhuak ta hial záwk a nih kha. Israel-te hmélma hlun ber pakhat Ninevi mite pawhin an sual an sim chuan Pathianin a pawm duh tih a lang chiang hle.

Ruthi bû phei hi chu Ezra-Nehemia siam ṭhatna firfiak tak dona zîngah lehkhabu pawimawh ber a ni hial ang. Ruthi bûah hian thil ropui danglam tak a chuang hran lo; Bethlehem tlangvál Boaza leh Moab hmeichhia, a pasal thihsan, a pasala nû Naomi’n Bethlehem-a a rawn hàwnpui inchhar dàn leh an inneih ták dàn chanchin kan hmû a. Ruthi bûin tih lan a tum langsàr ber chu a tàwp lama Davida thlahtute lo lang hi a ni. Israel-te chuan Davida hi tûn thlengin an hnam chanchina mi ropui bera an ngaih a la ni reng.

Amaherawhchu, Deuteronomy 23.3-ah chuan, “Amon mite leh Moab mite chu LALPA mite pung khâwm zîngah an tel tùr a ni lo. Chhuan sàwmna thlengin an zînga mi chu LALPA mite pung khâwm zîngah an tel hauh tùr a ni lo,” tih a ni mauh mai a! A thû hi a khawng hle mai! “LALPA mite pung khâwm,” tih hi Pathian hnam thlan Israel-te sawina a ni a; Thuthlung Hluiah ‘kohhran’ tih a lang lo ná a, ‘pung khâwm’ (Heb. qâhal & êdhâ) tih hi Thuthlung Hlui-a ‘kohhran’ tihna tluka ngaih a ni.

Deuteronomy 23.3 thû hi ngial ngan taka hman dáwn chuan Davida meuh pawh Juda-te zîngah chhiar tel theih a ni miah lo. A thlahtu hmeichhe zîngah hnam dang nawhchizuar Rahabi bákah, Deuteronomy 23.3-in chiang taka a sawi Moab hmeichhia Ruthi a tel tlat! Davida chu Ruthi aṭanga chhûtin chhuan thumna chauh a ni; chhuan sàwmna thlengin LALPA mite pung khâwm zînga tel phal loh a nih si chuan Davida chu hnãwl var var tùr a ni ang! Solomona fapa Rehoboama phei kha chu Deuteronomy 23.3-in a hnãwl chian ém ém Amon mi Naami fapa a ni (1 Lal 1.21).

Solomona khân nupui 700 leh hmei 300 a nei a; a nupui tam tak kha hnam dang mi a ni. Tûn hmá deuha khawvélah lal an la tam lái khân ram hrang hrang lalte kha an inneih pawlh nasa hle. Nikuma thi ta, British lal Queen Elizabeth II (L) pasal Prince Philip (L) pawh kha Greece leh Denmark lal thlah a ni a; tûna British lal, King Charles III pawh khu English thisen fîr inkára piang a ni lo tihna a nih chu.

India Prime Minister hmingthang tak Indira Gandhi pasal Feroze Jehangir Gandhi kha Parsi hnam a ni a; India zalènna atána sualtu (freedom fighter), Provincial Parliament member (1950-52), Lok Sabha member (1952-58) a ni. A fapa Rajiv Gandhi chuan Italian nula Sonia Maino chu nupui ah a nei a; Sonia Gandhi chu tûn thlengin India rama politician langsàr ber zînga mi a la ni ta zél. Kan kawmchhak maiah Aung San Suu Kyi chuan British mi Michael Vaillancourt Aris chu pasal ah a nei a; chuti chung chuan Aung San Suu Kyi chu Myanmar zalènna sualtu ropui ber pakhat a la ni reng.

Hetiang han thlîr hian tûnláia kan ram titi léng pakhat, NGO ṭhenkhatin tûte emaw hnam dang pasala nei, India khua leh tui nihna tlànsan duh miah lo, ram hmangaih avànga rawn pên chhuah ve duh dang chat záwnga thil an kalpui chiam hi chu fîm deuh záwka ngaihtuah nawn ngái tak a ni ang. Mizo hmeichhe zînga hnam dang neih dàn chi hrang hrang kan tár lang tawh a. Zêm khata khung vek chi an ni dáwn em ni?

Khawvél hi a tê tawh a, ‘global village’ an ti tawh hial a ni a. Mizote hi khawvél hmun hrang hrangah kan la darh zêl ang a; an darhna ramah chuan keini áia changkãng záwk, Mizo ni lo pawh nupui pasal ah an la nei hlawm ngei ang a. Hnam dang nei mah se, India khua leh tui nihna chhawm nung zêla mahni pianna ram hmangaih avànga politics-a zuan luh duhte dang chat zâwnga vaukhàn hi hnam ropui zia a ni lo ang a, mi rilru zîm tak tih àwm táwk lek a ni záwk ang.