MANIPUR BUAINA LEH KAWNG ZAWH KHA

Manipur-a Kuki/Zo hnahthlákte nèna pumkhat kan nihzia lantîrna kawng zawhpui kha buaina eng mah awm loa tlingtlák a ni a, a làwmawm hle. Kawng zawhnaa thuziak ken ṭhenkhat erawh kha chu a dik lo deuh a, ‘Ethnics’ tih tùr ‘Ethics’ tihte kha a awm nawk a; hnam dangin an hmu ang tih a hlauhawm! Sâp ṭawng hi kan ṭawng a nih loh avàngin kan thiam táwk lo a, khawvél hmuha pho chhuah tùrah erawh hi chuan fîmkhur tak leh dik taka ziah a pawimawh.

Mi ṭhenkhatin an lo hupurh lâwk deuh chu khati taka ropuia kawng zawh a nih tákah chuan national newspaper/TV channel lama miten tûte emaw an rawn kàwm leh ngei ang a; Vairéngte dáia inkah hnûa vaihoin tûte emaw an rawn kawm ṭum ang mai khân an ṭawng buh leh nuaih ang tih kha an lo hlauhthãwng láwk a. Chief Minister tih loh kha chu tû mah kawm an nei ta lo emaw ni? A thawventhlákin a làwmawm letling angreng phian lawi a!

Khatiang kawng zawh rûnpuia mal zài zeh tel ve kha ṭûl lo ti an tam hle bawk a; chû vàngin mi mal tûte emaw tàr lanna lam hi pumpelh a ṭha a ni maithei. Intihhlimna kawng zawh a ni lo a, a nihna takah chuan kawng zawh urhsùn a ni mah mah záwk a. Záipáwl kan zep tel a nih pawhin thiam taka hla urhsùn lam sa thei ngei ni se.

Engati nge Larsâp hungchhûng luhna kawngkapui bul kher kha a tàwp khàrna hmuna hman a nih tih kha mi tam tak zawhna a ni bawk. Mipui khatiang zozâi awm khâwmna tùr chuan Làmmual hman làw làw záwk àwm tak a ni a; kan rem hriat dàn a khingbái deuh a ang khawp mai. Tûn hnûah khatiang kawng zawh kha a awm leh ngâi a nih chuan mipui veivák kan dang ta sá sá, Làmmual ngeiah fel deuh záwkin a tàwp khàrna siam ni se tih hi mi tam tak ngaih dàn a ni.

February 1, 2021-ah khán Myanmar-ah sipaiin Aung San Suu Kyi sawrkar an paih thla a; chû chuan nasa takin Mizoram min nghawng a. Myanmar-a Mizo hnahthlák eng emaw zât chu Mizoramah an lo tlânchhia a; ṭhenkhat erawh chu tlêma boruak ziaawm deuha a lan chuan an chho leh mai a. Tûn thlengin mi eng emaw zât erawh chu Mizoramah an la chámbáng zui a; anniho chu theih tàwpin sawrkar, kohhran leh NGO-ten ngaihsakin ṭanpui an ni a. Mizoram sawrkar erawh chuan Central sawrkar a ko êih zo lo a; a chhan ni ber àwm chu Myanmar chu ram dang (sovereign state) a ni tlat a. Central sawrkar duh dàn chuan Myanmar aṭanga ráltlânte chu thawn hàw leh tùr tih a ni deuh tawp mai. Hetianga ráltlânte kan lo buaipuina lamah hian fîmkhurna tùr erawh chu a awm tih kan sawi tawh ṭhin kha hre reng i la.

May 3, 2023 aṭangin Manipur-ah buaina a lo chhuak a; a chhan chu sawi nawn ngâi loin kan hria. A inbeiate chu lehlamah Meitei, lehlamah Kuki/Zo hnahthlákte an ni. Manipur-ah Naga eng emaw zât an awm ve a; anni chu a kàng kái chiah rih lo a ni àwm e. Keinin ralkhat aṭanga Zo hnahthlák anga kan lo cheibàwl ve rîkngawt Kom leh an chipui hnãivãi hnam tênau ṭhenkhat pawh buaina lakah hian an fihlîm rih a ni àwm e; buainaa inhnamhnawih lo tùrin thuchhuah siamin an inngèn a nih kha.

Indona a ni emaw, hnam leh hnam intihbuaina a ni emaw, tûte emaw chu che uchuak deuh an awm ṭhin a. Tûna Russia leh Ukraine indonaah pawh hian Russia sipaiten Ukraine hmeichhiate an pâwl lui tih a ni. Hetiang buainaah hian hmeichhiate hi a him lo bîkah an ṭang deuh zêl. Mizoram buai lâi pawh khân vái sipai lo lûtte kha khawi khawiah emaw chuan an che uchuak viau hlawm a; hmeichhiate pawh dìm 1o takin an pâwl lui hlawm a nih kha. Khati taka Mizorama vái sipai an chêt rãwngrã avàng khân a hnûa Punjab ram buainaah khân Mizo sipaiten phubâ làin Punjabi nuho lakah an che ve fé ni-a sawi thãwm a awm a. Tak tak ni maw?

Manipur-a thil thleng, tûn hnãia sawi hlawh tak, hmeichhe pahnih saruaka an khalh lái video clip tãwi tê hian tûte pawh a ṭhâwng hle a; social media a chak tawh si a, hun rei lo te chhûngin khawvél a déng chhuak chu a ni ber mai a. Khã video clip tãwi tê kha hmeichhe pahnih khalhtute lák leh an pho chhuah a ni phawt ang a; khatianga khawvél hriata pho lan a nih tákah chuan anmahni Meitei-hoin an hmingchhiat phah ta hlauh záwk a ni. India ram hmun hrang hrangah demna thû an chhák chhuak nasa hle a; hmeichhe pahnih saruaka khalhtute kha man chhuak vek ngei sela, an phû táwka hremna hmu mawlh rawh se.

Chutih lái chuan khatiang deuh kha Kuki/Zo hnahthlák lam thiltih mâwi lo hi hmuh tùr a lo awm palh mai ang tih hlauhthàwnna hi a awm ve thei tho a. A chhan chu indonaah chuan a chhe ber thlenga chét chákna hi a awm lo thei lo a; Kuki/Zo hnahthlákte erawh hi chuan khatiang taka chêt rãwngrãna kha pumpelh tluan thei hrãm se tih hi kan beisei dàn a ni.

David Thiek ruang khati taka an sawisa zui te kha thil dik lo hulhual a ni a; thih tawh hnû pawha ruang thlenga sawisaa diriam zui hi chu tuar thiam a har zual ṭhin. Bible-ah hian indona pawh ni se, thih tawh hnûa indiriam zui ang hi hmuh tùr a vâng hle; lu intansak leh an rálthuam inhlihsak erawh an chîng a. Israel lal hmasa ber Saula leh a fapate ruang kha Philistia mite khân Bethsan kulh bangah an târ a. Jabes-gilead miten a hnûah an ruang chu an va hlãwm a, Jabes-ah chuan an hãl a, an ruhte chu an phûm a, ni sarih châw an nghei a nih kha (1 Sam 31.10-13). Hmànlâi Mizote pawh khân mi lu lák chu an chîng, pasalṭha entîrnaah an ngái ni hmiang!

Mizoram ṭhenawm ram dang Myanmar leh Bangladesh aṭanga rawn ráltlânte âi chuan mi ṭhenkhat chuan Manipur aṭanga rawn ráltlânte hi lainat zualin an duhsak záwk emaw tih tùrin social media-a thu ziak a tam hle a; chutianga thu ziaktu zîngah chuan Pastor leh Kohhran Upate pawh an bãng bîk chuang lo. Chûngho chuan Manipur ráltlân puala Pathianni zàn thawhlàwm khawn an rawt titih hial a; mi ṭhenkhat erawh chuan Myanmar leh Bangladesh aṭanga rawn ráltlânte nèn angkhatah an ngâi a; an tâna thil tih bík ngâi kherin an hre lo.

Zo hnahthlák tih hian lung a kuai zual a ni ngei ang. Tûn hmá aṭangin Mizoram lam hi chuan Manipur-a Kuki/Zo hnahthlákte hi han zàr zawm hrãm hrãm hi kan duh a; kan beisei ang tak erawh chuan an lo inhawng táwk lo ṭhin pawh a ni maithei. Anmahni zîngah ni se, inhmuh thiam lohna an nei fo tih pawh hriat a ni a. Tûnah erawh chuan buaina namên lo tak an táwk tlâng ta a; an tûn hma rilru chu thlákin Mizorama miten zàr zawm hrãm hrãm an duhna hi an hre thiam deuh sawtin a rinawm a. Thûk záwka inzàr zawmna kawng hawng thei hlauh se thil duhawm tak a ni ang.

Manipur buaina hian eng chen nge a awh dâwn hriat a ni lo a; tûn dinhmunah chuan reh mai mai tùr niin a lang hek lo. Kuki/Zo hnahthlákte duh ber chu ‘separate administration’ neih a ni a; chû chuan eng nge a kawh? Union Terrirtory emaw, State puitling emaw a káwk thei ve ve ang. A eng záwk záwk pawh hi chuti mai chuan Central sawrkar hian a pék thuai a rinawm loh a; pe thuai phal hlauh se an vànnei chungchuang hle tihna a ni ang. Kawng zawh rûnpui nia Zonet paláiin mi pakhat a kawmnaah khân ‘Greater Mizoram’ kha sawi lan zauh a ni a. Khâ phei kha chu thil awlái tak a ni hauh lo ang a; Manipur-a Kuki/Zo hnahthlák takte pawh khian mi ṭhenkhatin ‘Greater Mizoram’ an sawi vul chûk anga Mizorama rawn beh hi an duh ngût ang em tih hi zawhna lian tak awm thei a ni.

Tûnlái chuan social media a chak tawh a; chû vàng chuan kan thuchhuah ṭawngkamah pawh hian kan fîmkhur a ngái hle. Hmàn nîa PAMRA leh zirlái páwl thu chhuahte kha a hnûa anmahni sawi fiah dàn kha chuan Mizoram chhuahsan tùra Meitei vauna a ni lo an ti ná a; anni Meitei erawh chuan inhnawh chhuahna thupék angin an dawng tlat a. MZU-a zirtîrtu tam tak chuan Mizoram an chhuahsan niin an sawi a; zirláiten an tuar phah maithei. Khatiang deuh bawk khân Assam rama Meitei-ho thu chhuah pawh a hnu láwkah sût leh mah se, Assam rama Mizo tân chuan thlabàrna tham a tling hman ve tlat.

Mizoram chu India rama state rálmuang ber leh state hlim ber anga sawi kan ni bawk a; ráltlánte hi tûte pawh ni se, râlmuang tak leh hlim taka an awm theih dàn tùr hi kan ngaihtuahpui a ngái ang a. Kan theih ang anga lo tuamhlàwm chu kan tih tùr a ni ang a; sawrkar pawhin ráltlânte chu chhinchhiahna fel tak siamin an khawi ilo nihna thlenga chhui zui theih zêl tùrin buatsaih sela; an duh ang anga sapial tlattîr mai mai chî a ni lo ang. Mizoten an tâna kan tih theih ropui ber erawh chu Pathian hnéna ṭawngṭaisak a ni. Manipur-ah remna leh muanna a awm thuai theih nân leh anmahni ngei pawh lungrual taka an awm zui zêl theih nân Pathian hnéna dilsak a pawimawh ber ang.

Myanmar emaw, Bangladesh emaw, Manipur emaw aṭanga rawn ráltlãnte hi a tam ber chu Kristian an nih a rinawm a. Kohhranhote pawhin lo dawnsawn dàn tâwk thiam a ngái ang a; kohhran hrang hrang pawhin mahni kohhran member tihpun duh luat avànga eng emawti taka lo lák luh bawrh bawrh chî a ni lêm lo ang. Heta an awm chhûng hian an awmna lama an kohhran (páwl) ang kha rawn din tuma inbáwk hrang kher loin an hnaih deuh bera kohhranah lungsi takin lâwi mai se. Mizorama Kristian páwl hrang tam tawh sá hi chu rawn tihtam belh lul suh se!

Tih dikna: Kâr hmasaa ka thu ziahah khân Rev. Lalbiaksânga Chinzah kha (LIKBK) tiin ka lo ziak sual palh hlauh mai a, (BCM) tih záwk tùr a ni. Kamrul Laskar kha social media ṭhenkhatah ‘second class contractor aṭanga first class contractor-a kái sàntîr’ anga an sawi ka hmuh avàngin chutiang chuan ka lo ziak ve ngawt pek a; mahse, a lo dik hauh lo. Engineer pakhatin, “second class contractor pawh a ni rêng rêng lo,” tiin min rawn hrilh a; chutiang chu a lo nih ngat phei chuan a in sak chim dur hnû lawka first class contractor-a an kài sàntîr kha chu a mak lehzual hle tihna a ni ang!