MIZO INNEIHNA

Vàngláini (August 5, 2023) phék hmasa berah khân Mizoram State Law Commission thû, “Mizo dàna man leh mual inhlan inneihna tlingah pawm rèl a ni,” tih kha a chuang kalh mai a. Kha thû khân mi tam tak a bárakhaih a; eng vànga khatiang rawtna kha siam ta mai nge an nih sawi fiah a ni bawk si lo a. “A mak mang e!” tih mai loh chu sawi ngaihna dang a awm hlei thei lo!

A sawi zuinaah khán, “Dàn chu siam ṭhat leh a ngáia hriat a nih avàngin Lala Khobung kaihhruai Law Commission chuan an ennawn leh a, Central YMA, MHIP Gen. Hqrs leh mi mal aṭangtein siam ṭhat leh tihdangam rawtna te an dawng,” tih a ni a. A chunga rawtna khi Central YMA, MHIP General Hqrs leh mi mal aṭanga an dawn zînga mi a ni nge ni lo tih pawh eng mah sawi chianna a awm lo.

“Man leh mual inhlan inneihna tlingah pawm rèl a ni,” tih hian social media-ah sawi zui a hlawh nghâl hlat a. An sawi zuina pakhatah phei chuan mi mal taka ka ngaih dàn hriat duh pakhat chuan min rawn phût na hle a; mahse, eng mah ka sawi duh rih si lo. Min fiam zuina ni àwm tak, a ṭawngkam hman pawh a nalh vak lo nghe nghe!

Vàngláini (August 10, 2023) phék hmasa berah chuan “MKHC-in Mizo dàna man inhlan inneihna tlinga pawm an duh lo; pawm lo tùrin Chief Minister an ngèn,” tih a lo chuang leh ta kulh a. MKHC hian a tih tùr dik tak a ti a ni.

Mizoram State Law Commission thu chhuak hi, “Mizo dàna man leh mual inhlan,” tih a nih avàngin Mizorama hnam dang inneihna a huap lo tih chu thil chiang sá a ni a. Eng vàngin nge hetianga Mizoram State Law Commission hian ‘man leh mual inhlan chu inneihna tlinga pawm’ an duh ták mai tih hi a sawi fiahna an siam nghál bawk si lo; a zîk a bùl khawp mai! Kohhran thlìrna aṭang chuan an thû leh hla hi pawm chî a ni lo. Hetiang rawtna siam an duh ta mai hi Law Commission Member-te hian Kohhranin inneihna a ngaih pawimawhzia te an hre pha lo hlê nge ni ang a, Kohhran serh leh sàng dàn hi engah mah an ngái lo tih hriat a ni lo. Kohhran mi an nih ve sî chuan Kohhran serh leh sàng dàna pawimawh leh urhsùn ber pakhat inneihna chu hetianga pal zùt mai mai chî a ni lo tih hre rual chu ni àwm tak an ni a; hre reng chunga an ngâi pawimawh lo lui a nih chuan an kohhran mî dàn a lãp hle tihna em ni ang tih zawhna pawh awm thei a ni.

Mizo zînga khawvêl dàna inneite chungchâng sawina bîk a ni ang chu ti dâwn i la, “biak ina inkutsuih chu la kalpui zêl thoin,” tih a tel bawk si! Hnial pawtawk deuhin han hnial lui ta zêl i la; man inhlan kha inneihna tlingah ngaih a nih chuan man inhlan zànah khân innei tùrte kha inhruai nghâlin khum khatah lo mu dùn ta mai sela, kohhran dànah chuan nula leh tlangvâl inngâi ang chiah an ni dâwn a; thunun leh phawt an ngâi ang a, biak ina inneihtîr zui theih an ni lo ang! Mipa leh hmeichhia, puan inzàwna mut dun ringawt pawh kohhran dànah chuan thunun theih a ni.

Man inhlan kha inneihna tlingah pawm lo ni ta sela, tu nge inneihna certificate pe ang? Man hlàntute khân inneihna certificate an pe dâwn tihna nge ni ang a, man inhlanna lehkha kha inneihna certificate-ah an pawm nghâl mai záwk dáwn? MKHC thû leh hla aṭang khi chuan man leh mual inhlan kha inneihnaa pawm theih a nih dâwn loh avàngin biak ina inneihna buatsaih zui chu a rem dâwn miah lo tihna a ni a. Mi tlahawlh, kohhran bèl ṭha duh mang lo, nun pawlawh an tam ting mai dâwn tihna a ni ang a; chhûngkaw mûmal lo chauh pawh ni loin khawtlâng nun thleng pawhin nghawng ṭha lo tak a nei thei ngeiin a rinawm. Chû vàng chuan Mizoram State Law Commission thû leh hla, “Mizo dàna man leh mual inhlan inneihna tlinga pawm,” tih hi chu kohhran tân chuan pawm chî a nih loh avàngin Mizoram State Law Commission pawh hian kal tlangpui tum loh làw làw a dik ber ang.

Tûnláiin Mizo zîngah Pathian awm pawh ring mûmal lo, sakhua pawh ngaihsak mai ni loa nei lo hial záwk, kohhran phei chu engah mah ngâi lo an awm nual tawh a ni àwm e; chûng mite chu kohhran thlîrna aṭang chuan ‘khawvêl mite’ an ni mai a. Chûngho tân chauh chuan ‘man leh mual inhlan hi inneihnaa pawm’ rawt ni ta se la, ‘biak ina inkutsuih chu la kalpui thoin’ tih a ni bawk si! Biak ina inkutsuih awm loin chûng mite tân chuan hê rawtna hi hman tùr ni ta sela, tlêmin a hriat thiam theih deuh maithei a; a nihna takah chuan chû pawh chuan nghawng ṭha lo tak a nei thei ang a, kohhran pawisa lo a tihpun phah thei ang a. Chû vàng chuan a ṭha ta chuang lo hrim hrim a ni. Mi awm tlêu leh khawsa ṭha duh lote huap bîk chauha dàn siam chu thil kawngkal dik a ni lo ang a, a fuh bawk hek lo ang.

Khawvêl dàna inneite man chu hmeichhe pa kha Kohhran Upa lo ni ta sela, a dawn a thiang lo; a rawngbàwlna chawlh lailáwktîr a ngâi hial ang. Chû vàng chuan tûn thleng hian kohhran rawngbàwlnaa inhmang takte chuan an fanu khawvêl dàna pasal nei tùr awm ta se la, a man an tél duh lo ang; kohhran mite pawhin chutianga inneite chu lawmpui a thiang lo bawk. Kan naupan lái khán kan ṭhenawm hnãi tê-ah khawvél dàna innei an awm a; mo lawmnaa tel lo tùrin ka pa khân min khap tlat a ni. Tûnah erawh hi chuan mihring pawh kan lo tam ta a, tûn hmâa kohhran inthununna kawnga khirh taka kalpui ang kha a harsa deuh tawh a ni maithei a; chuti chung chuan kohhrana rawngbâwltu, mi duhtui zualte erawh chu an la kherkhiap hle a ni.

Inneihna kan sawi ta sá sá, manṭang sem chungchángah pawh hian kawng kan sât zâu ta lutuk mah mah niin a lang a. MHIP hruaitute hi manṭang sem kawnga chãng zauh lutuk tak hi do àwm ber an ni a; an do lo nge an do hneh lo záwk kan hre pha ve lo! A sem nasá sá-ah an ṭang ta mai záwk emaw ni? Mizo dànah chuan man ei tùr dik tak chu an tam thei lutuk lo; chhûngkaw hung zual deuhah pawh a tam lamah sawm hnih sawm thum lo liam an ni kher lo ang! Tûnah erawh chuan chãng kan zauh nasa ta khawp mai a, mi za chuang mai pawh ni lo, za hnih chuang chuangin man an ei ta hial a! ‘Thlèng tlawr zuan’ kan tih ang dinhmunah khân kan inhnûk lût chu a ni ta ber mai.

Heti taka manṭang eitu kan tih tam ták avàng hian man inhlanna hmun pawh a nghawng ta zél a. Mahni ina man inhlan hlei thei lo khawpa tam man eitu an nih ták avàngin Kohhran Hall emaw, YMA Hall emaw, mi ṭhenkhat phei chuan Synod Conference Centre te hial pawh man châwiin an hman phah ta a ni. Mizoram State Law Commission rawtna, “Man inhlan kha inneihna tlinga pawm,” a nih ngat phei chuan man inhlannaa inpun khâwm hi tûn áia nasa ngiãlin kalpui a ni ang a. Mi ṭhenkhat chuan hall lian ahlei hleia neih an duh ang a; a kalpui ruai nèn phei chuan a hautak lehzual phah hle ang. Mi hausa leh mi rethei inkâr a kak zâu zual sawt bawk ang a; mi ṭhenkhatin biak ina inneih a hautak an tih ṭhin âi mah khân a hautak zual zâwk ang. A nghawng tùr chu eng nge ni ang? Man leh mual pawh inhlan mûmal loa inla ta chawt an pun phah lo ang tih tu nge sawi thei ang? Chû chuan kohhran leh khawtlâng nun thlengin a ṭha lo zâwngin a nghawng thei ang.

Mizoram Presbyterian Kohhran dànah chuan inneihna hi hmun hnih—(1) Biak In leh (2) Hmun dang a ni. ‘Hmun dang’ tih hian a huap zâu angreng hle a; biak in vestry emaw, kohhran hall emaw, Pastor Quarters emaw, Kohhran Upa in emaw a káwk thei vek a. Biak ina innei thei lote inneihna hmun tùra Kohhran Committee-in a pawm, kohhran in eng emaw ber a ni tùr a ni. Mizorama missionary lo chhuakte khân biak ina innei chu inneihna hmunah ‘Chapel’ tiin an ziak ṭhin a; biak in ni lo, hmun danga innei chu ‘Pindan’ tiin an ziak kher ṭhin. Ka nu leh ka pa kha 22.2.1929-ah Mission Véng Biak Inah an innei a; inneihtîrtu chu Pastor Chhuahkhama kha a ni. Tûn thlenga an inneihna certificate ka la kawlah chuan Pastor Chhuahkhama khân inneihna hmun chu ‘M.V. Chapel’ tiin a ziak a; a hming a ziah dàn chu ‘C. Khama’ tih a ni a. ‘C. Khama’ tih chu Cherra Theological School-a a zir láia Khasi-hoin an koh dàn a ni àwm e!

Inneihna hmun chungchângah tûnlâi hian mi ṭhenkhat chuan khawi lâi ‘picnic spot’ emaw, mi hausa uchuakho ‘thlâm changkãng’ emaw an duh ṭan mai dâwn niin a lang a; kohhran ṭhenkhat chuan chutiang hmuna inneihtîr chu an pawisa vak lo pawh a ni tawh maithei! Mizoram Presbyterian Kohhran erawh chuan inneihna hmunah biak in ni lo ‘hmun dang’ a tih hian ‘picnic spot’ emaw, mi hausa ‘thlâm changkãng’ emaw a huam lo tih hriat reng tùr a ni. Kohhran Committee pawh inneihna hmun tùr a ngaihtuah lâiin a fîmkhur hle tùr a ni; kohhran mal committee-in fîmkhur lo taka an lo phalrai zau palh chuan nghawng ṭha lo tak a nei thei tih hriat reng tùr a ni a. Chuvàngin fîmkhurah pawh fîmkhur luat a awm lo ang.

Biak ina inneite thla lák hi duhtui a ngái hle bawk a; thla latu pathum pali lâi emaw vei sup sup ang chî hi tih loh tùr a ni. Inneih inkhâwm zawhah biak ina inneite chuan biak in kawtah thla an la ngei ṭhin a; hetianga thla lák chhûng hi a rei duh phiah lehnghâl a. A hnuhnung lamah chuan mipui pawh an awm tawh mang lo a; mipui reh tawh deuh hun chuha biak in chhûnga lût leha thla va lák leh hi Mizoram Presbyterian Kohhran chuan a remti lo.

Tûnlai hian innei tharten inneih tawh hnûah khawi khawiah emaw film chang ang ziazângin inneihna thuam famkim nèn ‘shooting’ an nei zui leh ṭhin a. Thil ṭûl tak a ni kher lo ang; inneih ni-a thlalák kha duh táwk ve tawh mai àwm tak a ni! Hetiang hi intihhmuh theih tak a nih a rinawm a; mi rethei leh harsa záwkte tân inneih a tihhuphurhawm zual phah lo ang tih sawi a harsa. An inneihna kha a ngheh zual phah sawt dâwn ni maw? A ngheh leh ngheh loh chu a mihringa zir a nih záwk a rinawm. Tûnlâi khawvél hmasáwnna ṭhang zêlah hian belhchhah ngâi hi kan nei zêl mai dâwn emaw ni?Fîmkhur ngaihna chin a awmin a rinawm.