Guest writer
Revd Chuauthuama
KA THU ZIAH THLIR LÊTNA
Kár hmasaah khán ‘Rin tel dang neih loh tùr’ tih thupui hmangin ‘Bible Code’ leh ‘Lilith’ chungcháng ka ziak a. Ka thu ziah kha kohhranin Bible a pawm dàn Thurin No. 1, “Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar bûte hi Pathian thû a ni a; héng chauh hi rinna leh thiltih tehna dik lo thei lo a ni” a tih humhim duhna rilpu pûa ziak ka ni. ‘Lilith’ chungchâng ka ziah chhan kha hun eng emawti lai aṭang khán mi ṭhenkhatin ‘Lilith’ hi eng nge a nih a, engtia pawm tùr nge tih min rawn záwt ṭhin a. Min zawhna chu ka chháng mai lo a; kár hmasa khán Pathian thu zirna lam aṭanga thlìr dàn ka rawn ziak a ni.
Ka sawi tawh angin ‘Lilith’ hi hmànlai Babulon-ho thawnthu lamah a lang ṭan a. Tûnlaia min rawn zawh tak erawh chu ‘Lilith’ hi Adama nupui hmasa, Evi áia a siam hmasak a ni tih chungcháng a ni a. He thû hi ‘Alphabet of Sirach’ bûa mi a ni a; he lehkhabu hi mi thiamte chuan kum AD 700–1000 véla ziah niin an ring. Hebrai ṭawnga ziah, tlar tin chu Hebrai a aw b indawta bul ṭan a ni. Hebrai a aw b hawrawp indawta thu ziah Bible-a kan hmuh lãr tak chu Sam 119-na leh ‘Nupui ṭha fakna’ (Thuf 31.10–31) kha a ni.
Lilith chungcháng hi Ben Siraka leh Nebukadnezzara inbiaknaa mi a ni a. A tlángpui chu, “Pathianin Adama a siam khán amah chauhin a awm a. Pathianin mihring amah chauha awm chu ṭha a tih loh avàngin Adama ang bawkin lei aṭangin hmeichhia a siam a, a hmingah ‘Lilith’ a vuah a. Adama leh Lilith chu chungnung záwk nih inchuhin an intibuai ta a. Lilith chuan Adama hnuaia mut a duh lo a, Adama lahin a chung záwka mut chauh a duh si; Lilith chu a hnuai záwka mu táwk chauh a ni a ti tlat a. Lilith erawh chuan leia siam ve ve kan ni a, kan intluk chiah a ti ve bawk si. Thû an inngaithla duh lo tawn a; Lilith chuan boruakah a thlawh bosan ta a,” tih chinah duh táwk ila. Hemi chanchin lo hre thuak thuakten ‘Lilith’ hi Pathianin Evi áia a siam hmasak a nih leh nih loh leh awm tak tak a ni em tih min rawn záwt a; chumi chhàn nána ‘Lilith’ chungcháng kha ziak ka ni.
Kei hi hun puma rawngbáwlin ka lût tlai a; kum 46 ka nihin 1993 Synod (Mission Veng Biak In)-ah khán nemngheh ka ni a. Nemngheh ka nih aṭanga ka pension thlengin Aizáwl Theological College (ATC)-ah ngar ngar ka thawk a; ATC-a ka thawh tirh aṭangin Synod hotuten zirtîrna dik lo do tùrin min tîr chhuak ve ṭhin a. Min tirhna hmasa ber chu kum 1994 khán Leitan Kohhran Biak Inah Rohmingliana zirtírna do tùrin a ni.
Kohhran humhalh duhna lamah hian kan ṭawng nat deuh cháng a awm ve ṭhin a; mi ṭhenkhat erawh chuan sawi na táwk lo min ti ve tho bawk a. Chumi ṭum pawh chuan Leitan mi ṭhenkhat inkháwm báng chu an tau hâw nghawng nghawng a. Chhûngkaw khat phei chuan vawk 2 an vulh a, a thâu ṭha záwk leh ṭhang duh záwk chu ‘Rohmingliana’ an ti a; a chêr chhe záwk leh ṭhang thei lo záwk chu ‘Revd Chuauṭhuama’ an ti ve thung a. Chu chhûngkua nèn chuan a hnûah kan inṭhian ṭha ta hlauh thung a; ka pension pawh khán ATC-ah min rawn thlah ngat a ni.
Synod hotuten kum 1995-ah Rabungah PC Thangfála zirtîrna bei tùrin min tîr bawk a. Kohhran humhalh duhna lamah pulpit-a sawi àwm loh thlenga sawi palh hi a awm thei hial dáwn niin ka hria. Rabungah phei chuan inkhâwm bànah hian, “I sawi na táwk lo,” tiin min khak zui laih laih fo. Synod hotuten min tirh hnuhnun ber chu kum 2018 khán Dárlàwn Pastor Bialah Rev. Dr. L.H. Rawsea nèna kan han kal kha a ni. Héng ka sawi chhuah chhan chu hun puma rawng ka bàwl hnûah hian keima tum rêng ni loin Synod hotute tirhin hmun hrang hrangah ka kal ve ṭhin tih ka tár lang duh ve mai a ni.
Pathian thu zir mite hi chu Bible kan thlir dàn pawh a danglam deuh ṭhin a; mi ṭhenkhat chuan min hmu khawro hle bawk. Kei phei hi chu mi hmuh khawro páwl tak ka ni ang; kum 1968-a Tezpur Jail-a hun rei lo tê thiam lo zeta ka làm bák kha ka la lám leh ta lo nghe nghe a! Kei pawh hian beihna ka táwk nasa tawh hle; mi malah chuan Mizoram Synod Pastor/Minister zîngah beih táwk nasa ber ka ni hial ang! Ka lehkhabu buatsaih 2002 Nilai leh Beihrual Thupui bu khán hàl a táwk a; kum khat chhûng kha chu Nilai zàn apiangin biak in tinah min sawisa a ni deuh ber.
Kum 1995-ah ATC-in ‘Consultation on Theological Education’ kan buatsaih a. Kan thupui pakhat ‘Theological Education from Ecumenical Perspective’ chu Rev. Zaireman a ziak a. ‘Isua zuitute ṭangrual’ intiten ATC leh Mizoram Synod beih nân an hmang zui a; chumi do lét chuan ATC-in ṭan kan khawh nasa hle. ‘Religious Pluralism’ sawi uar lai khán ATC-a zirtîrtute zînga mi 7-in an pawm tiin thuhriltu pakhatin biak in pakhatah a sawi a; chûng mi 7 zîngah chuan min khung tel ve bawk a. ‘Religious Pluralism’ awmze dik tak sawi fiahin lehkha pawh kan ziak nasa hle.
Mizo Israel chungchángah phei chuan dotu langsàr ber ka ni hial maithei. Kum 1992-ah Synod Conference Centre-a ‘International Seminar on the Mizos’ an buatsaih khán Synod hotute phalnain Lunglei aṭangin ka rawn tel ve a. Australia mi Dr. Samra thu ziah chhiar zawhah Mizote hi Israel thlah kan nih theih loh chhan 4/5 lek rei lo tê ka sawi a; mi ṭhenkhatin “Pi Zaithanchhûngi a vèl” min tih phah nghé nghé kha. Pi Zaithanchhûngi nèn khán inhuatna kan nei lo a; a pasal pu LN Tluanga nèn MZP-ah kan lo thawk dùn tawh bawk a, min duhsaktute zînga mi a ni reng. Mizo Israel chungchángah erawh chuan chhim leh hmàr ang hlauh kan ni thung si!
Héng zawng zawng ka han thur chhuah chhan chu kan kohhran thurin humhim kawngah hian ṭangkái tak ni pha lo mah ila theih tàwp ka lo chhuah ve ṭhin a. Lilith chungchángah pawh mi min zawhna chhángin Alphabet of Sirach bûa ziah dàn hi kohhran pawm dàn a nih loh thû kawhhmuh ka tum mai a ni. Min rawn záwttute hian tû lehkhabu mah an sawi lo a; tû hming mah an sawi lo bawk. Ka thil ziahah pawh hian mi mal tû mah ka bei lo a; Mizo ṭawnga tû ziak mah ka bei lo bawk a. Min záwttute zawhna ka dawn chu Alphabet of Sirach bû ṭan chhanin ka ziak mai a ni.
Hebrai Bible-ah hian ‘lilith’ tih hrim hrim hi chu hmun khatah chiah a chuang a (Isaia 34.11). Mizo Bible hman lái (OV Re-edited, 2017)-ah hian ‘chingpirinu’ tih a ni a; lehlin thar (CL)-ah chuan ‘chhimbuk’ tih a ni. He lai vêl hi Edom ram tihchhiat a nih hnûa a awm dàn tùr sawina a ni ber a; ramsá leh chungléng savaten Edom ram ṭiáu tawh hnû an luah tùr thû sawinaah ngaih a ni ber.
Isaia 34.11 ‘lilith’ lo lang hi tûnlaia Bible lehlin ṭhenkhatah Hebrai ṭawng awmzia tak hi hriat chian a nih loh avàngin letling loin ‘Lilith’ tiin an dah ve mai a. Bible lehlin thar deuh, ‘Lilith’ ti-a dahnate chu Jerusalem Bible (1966–Catholic), New American Bible (NAB, Catholic–1970), New Revised Standard Version (NRSV–1989), The Message Bible (Eugene H. Peterson, 1973–2002) te a ni.
Bible lehlin hrang hranga dah dàn a thuhmun vek lo.; a ṭhen a zár han tár lang ila. Young’s Literal Translation (1898)-ah ‘night owl’; Rotherdam (1902)-ah ‘night spectre’; American Standard Version (1901), Jewish Publication Society (Tanakh–1917)-ah ‘great owl’; Good News Translation (1992), New American Standard Bible (1995)-ah ‘night monster’; Revised Standard Version (1947)-ah ‘night hag’, Moffat Translation (1924)-ah ‘vampires’, New English Bible (1970)-ah ‘screech owl’; New International Version (1978), New King James Version (1982), New Living Translation (1996), Today’s New International Version-ah ‘night creature’; New World Translation (1984)-ah ‘nightjar’. Mizo Bible lehlinna Revised Version (1885)-ah leh The New Jerusalem Bible (1985–Catholic), Christian Community Bible (1995–Catholic)-ah ‘owl’ (chhimbuk) tih a ni a; tûna Mizo Revised Bible kan buatsaih mék behchhana kan hman English Standard Version (ESV–2001)-ah pawh ‘owl’ tih a ni. Lehlin tam berah hian ‘sava’ chi khat angin an dah a ni.
Ka thu tlángkawmnaah khán Bible-a hmeichhe hmasa Evi thlák nána Lilith hman chu Bible thu kalh a nih thû leh chutianga sawi an awm chuan Pastor leh Kohhran Upaten khak ngam pawimawhzia ka ziak a. Hei hi kan kohhran kalphungah chuan campaign/ camping/ crusade-ah thuhriltu kan rawih dáwnin Kohhran Committee-in thuhriltu leh a thawhpuite kan kàwm hmasa a; kan kohhran duh dàn kan hrilh ṭhin. Chutianga kan tih chhan chu kohhran zirtîrna leh kalphung humhim kan duh vàng a ni.