ATC-A KRAWS LIAN PHUN TUM HI

Hmãn ni lawk khán Aizáwl Theological College-a Krâws lian phun tum thu puan chhuah a ni a; krâws lian leh sáng tak phun hrim hrim kha sawisèl an awm vak lo maithei. A sènso tùr chêng nuai 200 tih an han hriat erawh kha chuan tûnlai Covid-19 hripui lèn lai, sum leh pái, ei leh bàr tùr harsat láia khatiang zát zát sum sènna tùr ruahmanna lo lang ta chuan mi rilru a sû deuh a; sawisêl táwk an awm ta nual niin a lang. 

Kráws phunna tùr sèno kha Mizo­ram Synod pawisa hman a ni dáwn lo tih an han hriat erawh chuan mi ṭhenkhat chuan ngaih dàn an thlák leh deuh mai a. Mi ṭhahnemngái leh inphalte thawh kháwm aṭanga Krâws lian hi phun tum a ni a; a bul ṭan nân tûnah hian chêng nuai nga vêl chu thawh khâwm a ni tawh a. Mi inphal an tam chuan a puitling hma deuh ang a; inphal an tlèm deuh erawh chuan Krâws lian phun chhûng hi a rei deuh maithei a; Krâws lian phunna khawp sum thawh khâwm an awm loh phei chuan pàmṭùl pawh a ni mahna! Chu êm erawh zawng thleng lul suh se. Pathian rin chhanin mi inphalte sum thawh khâwm aṭang chuan eng tikah emaw Aizâwl aṭanga hmuh theih tùrin ATC-ah khian Krâws lian chu la ding ngei tùrah i ngái phawt mai teh ang u. 

ATC-a ka thawh ve lái khán Krâws phun chungchâng hi kan sawi zauh zauh tawh ṭhin a; khatih lái erawh kha chuan ruahmanna fel tak siam a la awm lo bawk a, sènso tùr pawh a tam lamah nuai 10 vêl bák kan suangtuah pha lo. Tûn hnûah hian thil kan duhtui zual zêl a; thil man a sáng zêl bawk si a. Feet 101-a sâng Krâws phun tùr chuan a man a sáng ta ṭalh mai a; nuai 200 lai sènna tùr a ni. Vawi leh khata sum a awm nghál mai loh chuan nuai 200 mai chuan a daih lo ang a, eng zát tak sèn belh ngái ang maw tih chu chhût thiamte chauh hriat theih tùr a ni ang. 

Tûna khawvéla krâws sáng ber an tih chu Spain rama mi a ni a; ‘Basilica of the Holy Cross of the Valley of the Fallen’ a ni a, feet 500 zeta sáng a ni. An buatsaih chhûng pawh rei tak a ni a; kum 1940-a an thawh ṭan kha April 1, 1959-ah an hawng chauh a ni. Tûnah hian khawvêl pum puiah krâws sáng tak, metre 50 (ft 162.5) áia sáng chu 18 a awm a; metre 100 (ft 325) áia sáng chu pakhat chauh, ‘The Holy Cross of the Valley of the Fallen’  hi a ni. 

Krâws hian Isua Krista thihna a entîr avàngin Kristiante chuan kan ngai sáng a; Kohhran hrang hrang ngaih sàn dàn erawh chu a inchen lo ang. Kohhran ṭhenkhat chuan krâws lem te reuh tê an awrh deuh reng a; an biak inah pawh Krâws lian tak an dah cháwk a. Mizoram Presbyterian Kohhran erawh hi chuan biak inah Krâws pahnih khat dah bák hi kan ti ve lêm lo a; pulpit hnungah leh pâwn lam biak in chhîp zum láiah kan dah deuh ber a ni. Aizáwla biak in pakhatah erawh chuan Krâws anga chhiar theih tùr a tam khawp mai a, biak in gallery tlák dãl pawh chu Krâws pian hmang angin an siam vek a; kum 2006-a ka chhiar khân chu biak inah chuan Krâws 212 a awm a ni. 

Mi ṭhenkhat chuan Krâws an ngainatzia entîr nân khawi khawiah emaw Krâws an phun a; chutiang chu Aizâwl kawngpui dung hmun hrang hrangah pawh hian hmuh tùr a awm hlawm a. Tûn hnãiah Ramhlun North DIET péng aṭanga Ramhlun Vénglaia Biakliana Petrol Pump inkárah hian krâws sen tár an awm a; hman túka ka chhiar chuan 10 chiah a ni. Insawisèlsak ngawt chi pawh a ni lo; a tuipuiten an duh anga an tih a ni a. Thil dang atána hnawksak tham a nih loh chuan sawisèl ngawt chi a ni lo ang; hmun khat laiah chuan ka tawng ṭêp a, duh áiin an tár hniam hret a ni! 

Grik ṭawnga krâws an tihna ‘Stauros’ hi a tîrah chuan a ‘kawkalh’ awm loa thing phun mal din a ni mai a; chutiangah chuan mi sual an hremte chu an phuar bet a, an hãl hlum ṭhin. Kristian hmasate pawh kha chutiang chuan an hrem ṭhin. Krâws tih tak hi chu Latin ṭawng ‘crux’ aṭanga lo kal a ni a; hetah hi chuan a ‘kawkalh’ hi a keng tel tawh. Mizo ṭawngin ‘kross/ kros’ ti-a ziak táwk an awm ṭhin a; Bible leh Kristian Hla Bûa ziah dàn chu ‘krâws’ tih hi a ni. 

Juda-te inhrem dànah Krâws-a khen beh hi an chîng ve lêm lo náin Israel ram awptu Rom-hote khân krâws-a mi sual khen beh an chîng thung a. Heroda Ropuia thih hnûah khân Suria ram awptu Varus-a khân Juda mi 2,000 zet krâws-ah a khéng bet a; Nazareth aṭanga Galili khawpui Sephoris inkárah pawh mi khen beh chu an nei a ni àwm e. Chutih lai chuan Isua chu kum 11 mi vél a ni ang. Kum AD 135-ah pawh khán Rom lalber Hadrian-a khán Juda hel mi 500 chu krâws-ah a khéng bet ve leh a ni. 

Juda-te ngaih dàn chuan thinga khài kàn rêng rêng chu thiam loh chang leh ànchhe dawng an ni a; chu hmanraw tlâwm tak leh hmuhsitawm tak chu Pathian Fapain mihringte chhandam nâna a hnathawh hlen chhuah nân a thlang ta hlauh si. Hei tak hi Krâws makna chu a ni. 

Isua Krâws mak tak chungah khán,

Ropuina Lal thi ka hmuhin;

Ka hláwkna ber ka ngái nép a,

Chapo uanna ka ngáitlâwm a (KHB No. 187:1)

Isua an khen behna hmun Kalvari tláng khû Isua pian hmá kum 800 vél aṭang khán Jerusalem miten in sakna tùr lung an lákna a ni a; Isua pian hmá kum 100 vél aṭang khán lung lák chu an titàwp a. Chûng lung hmunah chuan mi ṭhenkhatin lei ṭha chhûng lûtin huan an siam a; chûng zîngah chuan Isua phûm­tu pakhat záwk Josefa pawh kha a tel ve a ni. 

Isua thih hnûah Kalvari hmun kha ringtu hmasaten an tlawh ṭhin a; hmun serh leh thianghlim angin an chei ṭan a. Kum AD 132–135 chhûnga Juda-te an hel lai khán Rom lalber Hadrian-an Isua khen behna hmunah chuan Rom-ho hmangaihna pathiannu Venus (Gr. Aphrodite) biak in a sa a. Kum AD 326-ah khân Rom lalber Constantine-a nû Helen-in Jerusalem a han tlawh khán Isua thihna hmuna pûk chhûng thûk takah kraws 3 a hmu chhuak a; chu hmun chu ‘Chapel of the Discovery of the Cross’ an vuah a; tûn thlengin tlawh theih a la ni a; Krâws erawh chu a awm tawh lo. Mizo zínga Jerusalem tlawhtute hian he hmun hi an tlawh ngai lo a ni ang; kum 1990-a St. George’s College-a kan zir lai khán kan hotuten min tlawhpui a. Biak in chhûng hnuai lamah khuán eng eng emaw hmuh tùr a tam hle.  Kum 1998-a Jerusalem-a ni 8 ka chàm chhûng khán vawi khat chu ka tlawh leh bawk. 

Paula chuan, “Kei erawh chuan kan Lalpa Isua Krista KRAWS lo chu ka chhuan loh tùrzia mai chu...” a lo ti a (Gal 6.14). Paula khán Krâws a ngai sáng thiam hle. Keini pawhin Isua thihna Krâws hi kan ngái sáng a; chhuanawm pawh kan ti. Isua an khen behna thing kráws lâwng lâwng kha kan tâna chhuan tùr Krâws erawh chu a ni lo. Kan sawi tum tak záwk chu kha thing Kráws-a zangphara khen beh Isua Krista, Kráws dik tak kha kan rin chuan ‘Kráws chhuanawm’ chu kan ta a ni a; ama zárah chatuan nunna kan nei ta a ni.

The Holy Cross of the Valley of the Fallen emaw ATC-a Krâws sáng táwk tak, feet 101-a sáng phun an tum emaw hi Krâws chhuanawm dik tak chu a ni lo. Kalvari tlánga eng thing tih pawh hriat loh Krâws-a zangphara an khen beh ták ‘ISUA’ kha ‘Kraws chhuanawm’ chu a ni. 

Mihring hmasate suala an tlúk avàngin Vàn aṭangin khawvél chu paih (minus -) a ni a. Vàn aṭanga paih (minus -) tawh hnû khawvél chu Kalvari tlánga zangphara khen beh Isua (Kraws chhuanawm ber) khán a rawn belh (add +) leh ta a; Vàn leh Khawvél chu inremin a lo awm leh thei ta a ni. Isua Krâws chu Vàn leh khawvél inrem lehna thlentu a ni a; indonaah hmélma hlun a awm theih loh an ti ṭhin a; chu ái maha ropui záwk chu Isua Krâws-ah chuan ‘hmélma’ a awm theih loh; tûte pawh an inrem ṭhin a ni. Isua ringtu ni tawh si-a mi rem hlei thei lo nih tlat chu thil inhmeh lo tak a ni ang.

 ATC-a Krâws lian phun an tum hi Isua thihna entîrna hlu tak a ni dáwn a; mi inphalte zárah tihpuitlin ngei a nih pawh ring ila. ATC hi kum tin khualzin tam takin an tlawh ṭhin a; Aizáwl khawpui thlîr nán a lo rem bawk a. Kraws lian hi phun a nih hunah chuan a daihlim hnuaiah kum tina ATC tlawhtu tam takte chuan ṭawngṭaiin Lalpa hnén ata chakna leh làwmna thar an dawng ngeiin a rinawm.

Kan in aṭang hian ATC Centenary Building leh High Mast hi chiang takin a lang thei a. Krâws lian phun a nih hunah phei chuan kan in aṭang hian a lang chiang hle dáwn sî a. Kum 12 leh ni241 zet ka han riahchilh tawh ATC-a Kráws lian phun hun hi ka nghákhlel khawp mai. Ni tin túk tin ka thlír thei dáwn si a; tar alamah lung pawh a léng ṭhin ngawt ang.