RAWIH NAWN

India ramah hian University leh college thlan bik (University hnuaia direct a awm) a thawk nilo sorkar hnathawk pangngai zawng zawng chu kum 60 an tlin huna an hna aṭanga chawl (superanualtion pension-a chhuak) tur an ni a. Zirna sang zawka zirtirtute chu kum 62 te kum 65-ah te an pension thung. He dan hi khauh taka ken’kawh a nih laiin pawhfana, pehhel a tam hle bawk. India hi Constitution nei chhah leh kimchang ber a ni-awm e. Chuti chung pawh chuan vawi tam tak siamthat a ni tawh a. Constitution-a inziak, tih ngei ngei tur emaw tih loh tur emaw pawh engemaw bika tihdan tur a inziak deuh zel a. Chumi avang chuan ‘Nothwithstanding anything...’ tih hi tawngkam tlanglawn a ni a. Dan dangah pawh hei hi kan hri vei lian tak a ni awm e.

Ni e. Kum 60 tlina sorkar hna aṭanga chawl tawh tur tam tak chu an la chawl mai ta thin lova. Hna aṭanga chawlh ngei ngei tura dan siamtu bawk khan a rawih zui emaw rawih nawn emaw dan kha a siam leh bawk si a. Chuvang chuan an hna chelh lai chelh zui thei tura an ‘service’ pawh sei sak emaw, an hna aṭanga an pension hnu-a hna pawimawh dang chelh tura rawih nawn an awm ta fo va. Service pawhsei chhana chhuanlam langsar tak pakhat chu an mi duhsak thlaktu tur (a hnuai chiah a mi)in dan anga kha hna chelh tura a la tlin loh vang emaw a ni thin. Chu lovah chuan pension a chhuak mai tur kha hna a thiam em avangin a hna ang thawka a ai-awh zo tur an la awm rih loh chhuanlamin rawih chhunzawm an ni thin bawk. Hetiang hi a awm tak tak thei a niha mihring pakhat tel lovin department emaw sorkar emaw a kal theilo tak tak a nih ngai chuan kalphung (system) fello tak a ni tihna a ni a, engti zawng pawhin sorkarin ama mawng a hlim a ni.

Rawih nawn chungchangah hian chi hnih a awm thei a. Civil Service officer emaw officer fel tak, hming tha takte chu Commission hotu-ah dah zui an ni thin a. Mizoram Public Service Commission (MPSC) leh Mizoram State Information Commission (MSIC) te hi entirna atan a hman theih awm e. Lehthathiam tak tak (academician) te chu Mizoram Board of School Education (MBSE)-ah te dah an ni bawk thin. Hetiang ni lem lova eng Commission emaw Board emaw siama sorkar hnathawk pension dah hi an awm ve bawk a. Thenkhat chu chhawr nahawm tak, thluak tha leh sorkar hna an thawh lai pawha hna tlin tak an awm rualin chutiang ni lem lova ram hruaitu leh thuneitute duhsakna uchuak vanga dah emaw, anmahni’n zak hauh lova an vir peih avanga dahte an awm ve bawk a ni awm e.

Tun hnaia kan buaina hi hetiang deuh hi niin a lang. Pi B. Sairengpuii hi clerk aṭanga seniority-a Secretary hna thleng chelh thei a ni a. Sorkar hna a thawh laia hna thiam emaw-a a hming than viau awm lam chu a langsar the chiam lova. SAD-a hotu a nih laia Gypsy chungkhuh (hood) man to taka thahnem tham tak lei a nih thu Assembly House chhunga an sawi chhuah kha a sorkar hnathawh laia mipuiin a chanchin kan hriat langsar chu a ni mai awm mang e. Social Welfare department a enkawl lai khan rualbanlote enkawl hna hi a lo kawp tituai a. Chuta a thawh that em avang ni lem lovin a pension dawn chiaha People with Disabilities (PwD) Commissioner hna siam tharah a lut ta nghal kha a ni a. He hna/ nihna hi a tana siam chu ni chiah lovin, a pension veleha a chelh nghal tura ruahman angah miin ngai ta sela a awmlo lem lovang. A tana pawi ta ber chu he hna chelh tura a tlin em avanga sorkarin a ruat nia ngaih sak aia Chief Minister nupui laizawn a nih avanga duhsakna hleihluak dawnga puhna thawm a lian ta zawk hi a ni awm e. Lalna leh thuneihna zawng zawng chelhtute laina hnai nih hi a nawm awm tehluh nen ani chungchangah hi chuan a vanduaithlak zawngin thil a kal ta a ni.

A la pawi leh zual ta chu a hna chelh hmanga a enkawl tur rualbanlote’n a hna a chelh ni aṭanga an duh lohna an lantir ta kha a ni a. Khami hun aṭang khan thil a fello chho zova; tha taka hna thawh pawh tum sela a hahthlak viau mai thei a; a thawh that langsar awm chuang silo kha a pawi thui ta zel a. Sorkarin a hun a pawhsei sak mek zel lain sorkar laipui-a hotu liante a hnathawh danah an lungawilo tih thawm a lo ri sek bawk nen. Chuti teh nuaih chuan tun hun hi kan thleng ta a. Mi engemawzat kut tuara an awm hnu-ah loh theih lohvin a hna an pawhsei sakna thupek chu sut a ni ta a ni. Heti hrep lo hian thil kal sela chuan a tha zawk tur.

Kan ram hruaitu leh thuneitute hian chhungkhat laina induhsakna (nepotism) chu sawiloh induhsakna anga lang thei chi reng reng hi chu ti tawhlo se a tha ngawt mai. Mizo nunphungah phei chuan thil zahthlak a ni a. “Ka lal a lawm, ka thu thu a lawm,” tia mipui palzut hi Dictator tih awm chi a ni a, mipui rorelna (Democracy)-ah chuan tih thiang lova ngaih a ni. Zahna chang talk an hriat a, midang mitmei venna chang tal kan hriat a hun ta khawp mai. Chuti a nih loh pawhin ‘Nepotism’ hi dan kalh a ni a, diklo taka mahni nihna leh office hmang (misuse of office) a ni bawk a. Dan hmanga hrem theih a ni. Chhungkhat laina chu kan duhsak theuh teh meuh mai. Mahse, sorkara nihna hmang emaw mipui chanvo sawk hek zawng emaw-a induhsak te, mipui duhdan kalha induhsakte hi chu a Mizo lova, a Kristian lova mipui rorelna sorkarin a tihawm a ni hek lo.