UISA KHAP

Hmunpui lama BJP kaihhruai sorkar leh BJP sorkarna state hovin bawng talh leh bawngsa ei khap an uar chhoh lai kha kan la theihnghilh lo turah ngai ila, an la ti reng bawk a. BJP-in Hindu kal fawr pawl hrang hrang ‘Sangh Parivar’ an tih mai – RSS, VHP leh a dangte – duhdan anga Hindu sakhaw betu tam takin an pathian nu ang hiala an ngaih bawng (a bikin bawngpui) talh leh a sa zawrh leh ei khap an duh hi tam takin kan hriatthiampui awm a sin.

Hindu sakhaw zuitu pakhat chuan khawvel hi an nu ‘mother earth’ ti a a sawi ka hre tawh a. Pathian ang hiala an ngaih chhan chu kan chenna in, kan dam khawchhuahna leh kan ei leh in tur zawng zawng min petu chu he khawvel hi a ni an ti a. Chutiang bawkin thingtlangah phei chuan an tu leh fate ṭhanlen chhohna atana ṭangkai eltiang, an hralha eizawnna atana an hman bãkah hriselna atana an hman ṭangkai bãkah hian bawnghnute an hlut êm êm hian chhan thuk tak a nei.

Bawng hi a hnute mai a ṭha a ni lova, a ek leh zun hi lei ṭha a ni a. Chemical fertiliser anga mihring hriselna tichhe thei ni bawk si lo leh buhbal leh thlai chawmna atana ṭha em em mai a ni a. Hei ringawt pawh hi Hindu sakhaw zuitu, a bikin thingtlanga rethei bakberh taka eizawngte tãn chuan innghahna tlak a ni a. Bawng hi an leilet enkawlna atan, mihring tha chhãwk turin a lo ṭangkai em em a. Chu mai pawh chu ni lovin bawng zun thleng hian damdawi atan an hmang zu ni a! Chutiang a nih avang chuan a bik takin Hindu sakhaw ruihchilhtute tan chuan talh leh a sa ei hi (an rilru tur dawnsakin) khap awm ngawih ngawih a ni.

Chutiang a nih lai chuan Muslim leh Kristiante sa ei duh tak mai a lo ni ve thung a. Mizo Kristian intite hi erawh chuan bawngsa aiin vawksa hi kan sa duh zãwk leh inlungrual tlanna a ni awm e. Muslim sakhaw betute tan erawh chuan vawksa hi sa thianghlim lo leh tenawm ber a ni leh thung a. Chutiang bawkin khawvela a lén lai a Isua chénna Israel mipui leh a hnampui Judate pawhin vawksa hi sa tenawm, ei thiang lovah an ngai a. A chhan bul ber chu Thuthlung Hlui (Bible) a Pathianin sa ei thiang lo a tih zinga langsar a ni.

Bawng talh leh a sa zawrh bakah ei khap chungchangah hian inhnialna tawp thei lo a awm dawn a. India ram hi a hming ‘Bharat’ tiin thlak pawh ni raw sek sek, mipui rorelna (democracy) ram a nih bakah hnam leh chi hrang hrang, ṭawng hrang hrang leh sakhaw hrang hrang biate awm khawmna ram a ni a. Kan ei duh zãwng lah a inpersan nasa a, chutiang bawkin kan inchei dan thlengin. Hindu sakhaw betu zinga kal firfiak hovin sakhaw dang zuitute ei duh zawng (choice of food) khap tuma tihtak zeta ṭan an lãka, sorkarin dan siam meuhva a nemngheh ngat chuan ram inpumkhatna a chhe rang ngawt ang.

India ramah hian Muslim sakhaw bia tam tak an awm a, anni hian Thuthlung Hlui-a sa ei thiang lo a tih vawksa an ei lo satliah lova an ten êm êm. Mahse, an sa ei duh loh chu khap tur leh khapna dan siam turin sorkar an nawr awm thawm kan hre lem lo. Mizoramah pawh Kristian tho, kohhran ṭhenkhat Seventh Day Adventist te, Sabbath te leh Juda sakhaw zuitute chuan vawksa an ei lova. An pawl mi ni ve lote vawksa khapsak tumin hma an la chuang lo.

Kohhran liante erawh chuan zu in duhte zu in khapsak turin nasa takin ṭan an la a. Sorkar an nawr nat êm avangin zu khapna dan vawi 2 lai sorkarin a siam tawh a nih hi. Zu a ni emaw, sa a ni emaw kan ei a kan in duh lo a nih pawhin kan duhdan midang barhlui zawnga chêt hi a ṭha lo ngawt mai. Mi ei duh zawng emaw in duh zawng emaw kan duh loh zawng a nih avanga midang khapsak tum hi a rilru chhiatthlãk hle a ni.

Sorkãr lah hi political party-te siam a nih avangin an vote duh hian a tam zãwk ni a hriatte thu ang anga kal an chîng a. Mimal zalenna leh duhdan palzûtin a tam zawk duhdan kha mi zawng zawng barhluih a chîng thîn. Democracy kan tih hian ram rorelna-ah a takin mipui kan inrawlh huai huai tur tihna a ni lo. Mipui-in vote hmanga kan thlan chhuah dan siamtute’n dan an siam ang a, chu dan tlawhchhan chuan sorkar (executive)-in ro a rel tur a ni zawk a. A tam tam rorelna chu ‘mob rule’ a ni a, kan thlante dan siam hmanga rorelna chu ‘rule of law’ a ni a. Chu chu democracy kalphung diktak zawk a ni.

Tun hnai-ah Mizoram State Animal Welfare Board chuan uisa zawrh leh ei a rawn khap thar a. The Mizoram Slaughter (Amendment) Act 2020 leh Food Safety and Standards (Food Products Standards and Food Additives) Regulation 2011 tlawhchhanin Hindu kal firfiakho ang mai-in mi ṭhenkhat sa ei duh zawng khapsak leh uisa hmanga eizawngte chawtlang benthlaksak zawngin tha a rawn thawh leh a. District bawrhsap pakhat phei chuan a district chhungah khapna thupek a chhuah hmanhmawh tawh a nih kha.

Uisa hi tunhma aṭangin Mizote hian kan lo ei tawh ṭhin niin a lang a. Mahse, chhungkaw tam ber hi chuan Pathianni tuka chhungkaw chawhmeh atãn an hmang lo. Kohhran hruaitu ṭhenkhat, mahni ngaihdan vung taka sawi chiam chîngte Bible-in ei thiang lo a tih vawksa ai a uisa hnualsuat zawnga an au chhuah chiam chhan hi chu a ho ang reng. Tun hma deuh khan tlangval leh pavalai hovin ui an talh a uisa an eikhawmin zu an in tlangpui a, chu chu an sawichhiat chhan ber hi ni mai-in a lang a. Pathian thu nén inzawmna a nei lo.

Bible-in ei thiang lo a tih ngei vawksa hmangin Krismas, Kumthar leh kohhran ni pawimawhah, kohhran biakin hungchhung (kohhran hall)-ah te ruai kan ṭheh mup mup a. Bible-in ei thiang lo a tih ve hauh loh uisa heti taka sawichhiat chîng kohhran hruaitute rilru hi, mi ei leh in duhdan rahbeh sak a, an ei duh loh apiang mi dang pawhin ei lo ve se ti a barhluih a khapsak duhna rilru zim leh tevê tak aṭanga lo chhuak bik a ni lo. Esopa thawnthu a buhpawl chunga ui bawk ang kha an ni ber awm e. An ei duh chuan’ miah loh ei tuma lokal apiang ei phal lova, lo bauh a, lo seh tum ang chi kha.

Hetianga kan kohhran hruaitu ṭhenkhatin Pathian thu lam hawi lem lo sawi an chin avang hian tam tak chu kan peng sual ta fo a. Bible ngei pawhin a sawi hauh loh, an duh dan anga kohhran mite min hruai kawina atana Bible a inziak, Pathian thu ang riaka sawi a, kan rilru hruai kawitute hian Pathian ngei pawh an zah lo ngawt mai. Kohhran hruaitute hi chuan Pathian rawngbawlin a thu hril mai rawh se, thil danga ngaihdan sawi tur hi chu kan ngah lutuk. Kohhran mite tlawhchhuak a, thu ṭha hrilh a, harsatna an neihte ngaihthlaksak a, ṭawngṭaisak hi hruaitute rawngbawlna ber tur chu ni awm tak a ni.

Mizoram sorkar hnuai a State Animal Welfare Board-in tun hnai a uisa ei leh zawrh chungchãng an rawn tharthawh leh chhan hi ‘ui hmangaihtu’ intite fuihpawrh a ang riau. Mi’n an chhungkaw zinga tel ve ang mai a an duat an ui vulh (pet)-te hi talh a a sa ei ngawt chi a ni lo. Chutiang ti duh chu misual tak an ni. An chhungkaw mi/an fa ang hiala an ngaih ni a an sawi hi mi ṭhenkhat chuan mi bathlarah an ektîr ve mai mai tho thung.

Duat taka vulh ni lo hralh sum (commercial) atana ui vulh hi mi ṭhahnem tak an awm ve tawh a ni tihte hi ngaihtuah thlen a ṭul khawp mai a. Mi ram/state ṭhenkhatah chuan ui vak rawlai (street dog) hnawksak em em an tam a, ran khawih/tina duh lo an nih avangin an pung chak a. Chutiangte chu a hralh chhawng duhte hnenah a hlawmin an pe ve fo bawk a ni. Kum 2010 a Mangaldai (Assam) a Krismas kan zu hman ṭum khan ui pa lian tak hi Rs 50 man a ni.

Hetiang lam sawi takah chuan kum 1985-a Shimla khawpui a kan zin khan zawng (monkey) lian ang reng tak hi an khawpui chhungah an tam khawp mai a. Sorkarin khauh taka humhalhin, lunga vawm emaw chhaih nawmnah emaw kha Rs 50 aṭanga Rs 100 chawi theih a ni. A hnu kum 7 velah chanchinbu pakhatah an rawn ziak a. Zawng hi an tam ta lutuk a, mi puanpho seng bakah eitur ruk an chîng a, naupang tana an hlauhawm tãk bawk avangin engemaw zãt kahhlum phalna sorkarin a pe ta ngawt mai a ni.

Thil rêng rêng hi a tawk a awm a, lutuk leh uchuak a awm bawk. Uisa ei leh zawrh khap ngawtte hi hlawhtling lo tur chiang sa a ni a. Zu khap bur tum nén a inang reng. Khap hming pu a tih tak taka ti leh si lo nih vel mai mai hi i sim hrim hrim teh ang. A pawimawh ber chu mi zalenna zahsak hi a ni a. Mi in duh zawng leh ei duh zawng rahbeh sak a, kan ei duh loh zawng khapsak duhna thinlung ang chi rêng rêng hi ṭha lo tak, mi îtsikna a khat thinlung kha a ni. A ei duhin an ei ang a, a humhalh duh chuan an ta chu humhalh mai rawh se.