KRAWS LIAN

Kan hriat ngai loh hripui léngin Mizoram leh mipui min tuam a, rambuai thimchhah lai bera curfew rei tak tak puan a nih ṭhin ai pawha rei zawk,  kohhran mite Biakinah an inkhawm tawh lo (Rambuai lai khan zanlam pawnchhuah khap ni mahse chhunah a inkhawm theih ṭhin). Hemi avang hian kan sakhaw rinna hi sáwinghinin a awm em tih leh kohhran member-te thinlungah Biakin pawimawhna a tlahniam em tihte hi zir chianna tel lo chuan hriatchian a harsa mai thei e. 

Thil kan hriat mai erawh chu kan kohhran Biakin khar a nih avanga a thla tél takmeuh kan inkhawm loh hnu hian,  Kristian sakhaw bansan a, sakhaw dang vuan ta chu an awm hranpa lo niin a lang. A huhova pianthar runpui thlenna ṭhin camping/campaign leh crusade ang chi a huaihawt theih loh avangin piangthar chum chum a da leh ṭeuh ṭhin ang chi pawh kan hre lem lo ni awm tak a ni.

He hripui hian India sorkar a tibuai a, sorkar sum leh pai lakluh ṭhin zat nasa takin a tlem phah a. Goods and Service Tax (GST) mai bakah kawng hrang hranga sorkar sumhnar a kang titih a, chuvangin sorkar laipui pawhin harsatna a tawk mek a ni. Chutiang a nih avang chuan sorkar laipui sum pek a,  za a za deuhthaw a innghat Mizoram sorkar chuan sum harsatna namén lo a hmachhawn phah a, a hnathawkte hlawh a pûk sak hial a. 

Fiamthu thiamte'n chhungkaw rethei pakhat chanchin ni awm tak a an sawi, an awmpui nula hlawh an ring e, an tih pawh kan ang lek lek a lawm mawle. Mizoramah hian mitin deuhthaw innghahna chu sorkar leh sorkar hnathawkte an ni a, sorkarin sum a hmuh/neih tlem chuan mitinin kan tuar nghal deuhthaw a, chu 'mitin' chu kohhran mite an nih tho si avangin kohhran pawhin sorkar sum harsat hi a tawrh ve nghal chin a awm lo thei lo.

Chutihlai chuan thilmak ang reng tak chu hetianga hripui léng kâra inkharkhip avanga state pum huapa thla 7 zet hna thawk thei mumal lova kan awm hnu hian, kan kohhran liante thawhlâwm lut a tlem viau chuang tlat lo hi a ni. Phairam lam amite'n rit leh tam an tih em em Income Tax an chawi laiin Mizorama awm Mizote chuan kan chawi ve lova, chu'ng zingah chuan he state chhunga sum chevél thawhtu ber,  sorkar hnathawkte pawh an tel a.

Kohhran mite hian sorkar chhiahkhawn ṭhenkhat an sawisél lai pawhin kohhran thawhlâwm hi an phunpui ngai lo. Hri lèn vanga inkharkhip sek kárah hnathawk thei lo tam tak, hnathawh theih zauh pawha thawhna tur/inhlawhfakna tur hmu lo an tam em em a, a bikin khawpui lamah a hluar zual. Chuti chunga kohhran thawhlâwm a kiam vak lo hi chu,  chunglam hnathawha puh theih a nih laiin kohhran mite inpekna hi sawi nêp chi a ni hauh lovang.

Presbyterian Kohhran a thawh­lâwm thawh dan hi entir na’n hmang ta ila – Pathian Ram kan tih piah lama khawntesep leh Ramthar pual/special, Biakin pual, buhfaiṭham leh chi hrang hrang pek lama ṭhahnemngaite hi chuan sawma-pakhat aia tam daih an pe-in a rinawm a. Thawhlâwm  tam zawk a luh theihna atana beihpuithlak (financial campaign) lah chu kohhran ṭanlakna pawimawh ber zing ami a ni a, chuvangin thawhlâwm hi a lut ṭha a, kohhran pawh a hausa hle. Engemaw zawnga thlir chuan tlângmi kan nih avanga income tax kan awl ve ai hi kohhranah hian a lut ta emaw ni chu tih tur a ni.

Income tax emaw, chhiah hrang hrang sorkara lut hi a pawng-a-puia sorkar sum bawma lut ngawt a nilova. Ram leh mipui hmasawnna atana hman tur a ni a. Sorkar laipuiin hmasawnna ruhrel lian tham atana ruahmanna lian pui pui bakah,  mipui khaichhuahna leh hmasawnna tur ruahmanna a siam ṭhinte hi, he sum tlingkhawm hmanga kalpui a ni a. India ram state-te’n an budget sum dawn tam ber hi,  he chhiah tlingkhawm aṭanga sem chhuah hi a ni. Chu chu chhiah a ni emaw, thawhlâwm a ni emaw hman dan tur ve reng chu ni-awm tak a ni.

Chuvangin kan kohhran, a bikin a lian zual, mipui thawhlâwm tam tham dawnthlêng neite hi chuan a dawn lam ngawt ni lovin, a petu mipui tana ṭangkai tur leh hmasawnna tura a sum neih a hman let ve (pek chhuah ve) hi a tihtur ni ngeiin a lang. Kohhran mite hnen aṭanga sum leh pai leh thil hrang hrang, khawvel mamawh an dawn hi kohhran hian thlarau lam ngawta rul lovin,  a sum leh pai lam sengso ve zawng pawha a rulh ve a hun viau tawh a ni. Khuarèl  leh mihring siamchawp chhiatna tawkte sum lama kohhranin a ṭanpui hi a ṭha hle na a, a tawk lo hle. Rethei zualte a ṭanpui pawh a ṭha a, mahse a tawk chuang lo. Hun reilote damna atan a nachhawkna pek ang chauh a ni.

Kohhran hi lehkhapuan siamna hmunpui (paper mill) din rup tur emaw tuitha hmanga kawlphetha tam tham siamchhuahna (hydro-electric power project) lian tham siam turin kan phut ngawt a ni hranpa lova, a remchang ber kher lo thei bawk. Kohhranin a tih theih chuan thil pawi tak erawh chu a ni miah lo thung. A pawimawh zawk erawh chu kohhran innghahna, sum leh pai a mamawh ang thawhtu, a mite dinhmun chawisan leh hmasawnna kawnga ṭanpui hi a ni a. Chumi atan chuan a mite thawhlâwm tlingkhawm hi kohhrante hian an hmang ṭangkai thei hle dawn a, an tum a, a taka an kalpui erawh a ngai ang.

Chutiang ruahmanna an kalpui hma emaw, a rual emaw a pawimawh em em chu tun dinhmuna kohhran mite dinhmun vil hi a ni. Kuminah kum bul aṭangin hripui léngin hna thawk hleithei lovin Mizoram mipuite a nuai a, sorkar leh tualchhung thuneitute’n inkharkhip an puan chamchi avangin, khawpui miretheite chuan nupui fanau châwm turin hnathawhna hun an nei tlem em em a, bungraw lo luh ṭhat loh avangin thawh tur hna pawh a awm meuh lova, hna nei ṭhinte pawh an chawlh reng a ngai hlawm mai. Khawngaihthlak tak an ni a. Anni hi sorkar leh LLTF te hian an ṭanpui chin chu awm bawk mahse, a beitham hle tih chu hai rual a ni lo.

Hetiang hripui léng karah hian hri vang ni lo, eitur nei loh avanga chawnghei leh chhuanchham an awm nual tawh ang tih hi a rin theih a. Hna thawk thei lova rei tak tak inkharkhip hmuna awm ṭhenkhat hi rilṭamin an thi lovang tih sawi ngawt theih a ni lo, eitur neih loh vang ni chiah lo, ei chhiat luat (malnutrition) avang pawha natna kai a, nunna chàn theih a ni si a. Eitur neih loh avanga thi an awm palh vaih chuan sorkar chauh a ni lo, kohhran pawh a mualpho tel ngei ngei ang tih hi hriat tur a ni. Chumi piahah chuan ṭampui mitthi a thlen hlauh avanga thingtlâng lama kuthnathawktute’n kumdang aia buh leh bâl leh thlai an chin uar chiam hi a hralhna lam (market) an neih leh si loh chuan buaina zàkhua a thlen dawn bawk. 

Hetianga thingtlâng lama kan kuthnathawktu, kohhran mi ni bawkte hi ngaihsak an ngai hle a, sorkar hian an thlairah, thlaihnah leh thei thar chhuahte dahṭhatna tura ruahmanna a siamte hi a tam tawk kherin a rinawm lohva, a hralhna tur lamah phei chuan induhkhawp lohna a lian thei khawp ang. Chuvangin kohhran hian an robawm hawnga thà an thawh ve a ngai ngei ang. Kuthnathawktute thlai thar pung hluai tura ngaih theih hi,  Mizorama an hralh bak tihral theihna tur kawng ngaihtuahsak an ngai a, chumi atana sum a ngai a nih chuan an mite tana thawk tur hian kohhran hi i beisei tel teh ang. 

Tun hunah hian kohhran inrawlh­na hian a mite harsatna awm thei kan sawi takte aṭanga a khaichhuah a, an lo harsatna ṭhin leh hripui léng avanga an manganna hi a chinfel sak theih hlauh chuan,  hun hmalam atan a ṭangkai thei hle dawn a. Ramngaw, lo leh huan aṭanga an tharchhuahte awmze nei a eizawnna atan leh hlawkpui khawp a, kohhran tel vena avanga an kalpui phawt chuan tunhma aiin hmasawnna lian tham a thleng ang a. Kuthnathawktute dinhmun sawhngheh a, an sum lakluh a lo pun chuan kohhran thawhlawm pawhin a pun phah ngei ang a, political party mite’n an vote an leisak theih loh khawpa retheihna aṭanga khaichhuah an nih chuan MPF duhdan angin politics siamṭhatna thlengin siamtharna kan chang ang a, kan inthlan zawng zawng pawh ‘duty’ pawh ngai lovin a lo thianghlim ngei ang.

‘Middle Age’ an tih mai hun lai khan Europe-ah khuan Kristian-te’n Biakin sak an uar em em mai a, Biakin sak na’n a an sum hman kha rapthlak tham a tling a. Catholic kohhranin Bishop leh ram awptu dangte kaltlanga kohhran mipui a sawr chiam chiam hmanga Biakin tam em em kha sak a ni. Anglican kohhran (Church of England) pawh an kohhran mite an dim viau chuang hek lo. Hun a lokal zel a, tunhma angin kohhran inkhawm an tlin ta meuh lova, Sapram kan tih mai, Mizote hnena chanchinṭha rawn thlentute ngei pawhin an Biakin tam tak chu Muslim sakhaw betute hnenah an hralh a, anni’n chei danglamin an sakhaw biakin (mosque) atan te an hmang a ni tih kan hriat hi.

Tunah hian Presbyterian kohhran hian Durtlang a Aizawl Theological College ramah Kraws lian em em mai din an tum thu kan lo hre ve a. Kohhranin engemaw thil hriatrengna emaw atan a ṭha a ti a ni mai thei a, chutih laiin cheng nuai 200 senna tur a lo ni a, ṭampui mitthi tawk thei a kan awm lai, hripui lèn lai hian a ṭul ber em tih ngaihtuah a ngai hle. Hetiang Kraws lian leh sang han siam ngawt mai hi khawvel hmuhah chuan a ropui hle a, pawnlam lang mawi a chhung lam ṭawih si, Lal Isua’n “Thlan pal hnawih var,” a tih ang kan nih lawi si avang hi ni maw, ngaihsan a harsa hle. 

A chhinchhiahna (symbol), a lang-a-mawi leh ropui ai chuan,  kohhran mipui hi kohhran hian ngai pawimawh zawk ta sela, a takah a mawiin a ṭha zawk ang a. Hun lokal zelah kohhran pawhin a hlawkpui zawk ngei ang. Sorkar lo ding tawhte’n mipui hmasawnna tak tak ngaihthah a, an retheihna denchhen a an vote lei theih reng an thlahlel emaw tihtur a ni a, chutianga retheite lak aṭanga chhiah lak an duh leh tho si ang em chu kohhran hi a nilova. Chutih rual erawh chuan vawiina kan ram kohhran dinhmun hetiang a lo nih theihna hi kohhran mipui an ni tih hi kohhran hruaitute hian hria-in an hmasawnna tluantling tur a dapsak hi a mawhphurhah ngai tawh teh se.