Guest writer
HC Vanlalruata
KAWNGPUI CHHIA
Hmanah, sorkar hmasa hunlai khan Aizawl Lammuala football inkhél entu ṭhalai rual kha, “Khelmual ṭha, khelmual ṭha,” tiin an aurual dual dual mai a. Kha khãn kan politician vote duhte thinlungah chi tuhin rah ṭha a chhuah a ni ngei ang, Mizoram dung leh vangah khelmual an lai a, a chhuat pawh phaitualhnim lem (phul lem hi a dik lovin a lang) ta zung zung mai a. Chu chu tuna sorkar dinglai mek pawh hian a aia nasa mahin a chhunzawm bawk.
Mahse, khelmual ṭha kan neihte rawn hmu tura lirthei a rawn kalte chuan kan kawng chhiatzia an hmu ang a. Kutdawh suit ha a nghawngawrh awrh nén min tehkhin ang tih a hlauhawm ngawt mai. Nula hmelṭha tak, incheina man to taka inchei, thluak nei si lo leh inenkawl peih loh vanga bal êm êm nén pawh a tehkhin theih awm e. Khelmual ṭha neih kan sawisel lova, a aia pawimawh fê zawk kawng ṭha kan ngaihthah hi kan sawisel a ni.
Khawi khaw chhung emaw a vêng leh vêng inkalpawhna emaw khaw mawngping deuh kalpawhna kawng an lo ngaihthah a nih chuan a dikin a ṭha chuang lo na a, a hriatthiam theih deuh. Mizoram pumpui-in kan chãklãkna kawngpui (lifeline) pawimawh ber mai Vairengte leh Aizawl khawpui inkar kawng (Sairang lam emaw Lungdai lam emaw – phai kawng/tlang kawng tiin an sawi bawk) a ṭha thei rêng rêng lo mai hi chu a manganthlãk tak meuh a ni.
Sairang lam aṭanga kal emaw Durtlang-Sihphir lam aṭanga kal emaw tãn pawh kawngpui chhe kumhlun lai a awm reng a. Kawnpui dai a a infin hnu lamah pawh hmun engemawzatah kawngpui hi a chhe kumhlun a. Seṭhawn a RTP huan bul vel phei khu chu an siamṭha a nih pawhin rei lote-ah a chhe leh êm êm zél. Mipui mamawh lakluhna, kan chãk lakna ber kawngpui pawh hei hi a dinhmun kumhlun a nih chuan kawngpui leh kawng dangte dinhmun tur chu sawifiah ngai lo khawp a ni.
Mizoram khawpui pahnihna ti a sawi thin, Lunglei leh Aizawl inkar kawngpui National Highway hming pu ve bawk hian that tluan lai a nei tlém em em a. Tuna kan hmang rim tãk zawk Aizawl-Thenzawl-Lunglei kawngpui pawh hi a that tluan parh lai tawng kan awm chuan mi vannei tak kan ni ang. A kum tluan mai hian Thenzawl piah chhim lam kawngpui chu a chhe êm êm reng a nih hi. Mizoram pumpui chãklakna kawngpui dawta kawngpui pawimawh, Aizawl khawpui leh chhimlam district zawng zawng inkalpawhna pawh a dinhmun chu heti reng hi a ni mai e.
Tunah hian Lunglei leh Tlabung inkar kawngpui, National Highway hmingpu ve tho chhiatzia chu chanchinbu-ah chhiar tur a awm reng mai. Lirthei an tlan ngam tawh loh avangin Tlabung leh a chhehvel, he kawngpui hmanga an mamawh chawlut ṭhinte chuan an nghei ruai a ni tawh a. Mipui nitin mamawh eichawp thil man to lutuk an manganpui em em tih kan hre bawk. Sorkar thuneitute hi an zak ve thei a nih chuan zaka kún tlawk tlawk a hun tawh. Kawngpui leh kawngpui kher lo chhia zawng zawng lah chu sawisén mai chi ni hek suh.
Kawngpui sial, laih zauh, alkatra luan, enkawl zui leh a chhe lai a awma siamṭhat (repair & maintenance) hi hmun dang ang bawkin Mizoramah chuan PWD hnuai-ah a awm a. PWD a he hna a mawhphurtu chu engineer rual, Engineer-in-Chief (E-in-C) aṭanga Junior Engineer (JE) te an ni a. A hmuna thawka vil tak taktu tam ber erawh chu helama zirna leh thiamna (degree/diploma) nei lém lo Section Assistant (SA) te an ni awm e. A taka thawktu chu nitina inhlawhte an ni bawk.
Mizoram hi kilometre 21,000 bial bawr vel chauh a ni a, mi state a PWD Sub Divisional Officer (SDO) bial enkawl aia zim leh mihring pawh tlemna a ni. Chuti chung chuan E-in-C, Chief Engineer (CE), Superintending Engineer (SE), Executive Engineer (EE) (tunah phei chuan EE pangngai leh Senior EE an awm hrang), SDO/Assistant Engineer (AE) leh JE rual ṭhahnem tak kan kawl ṭûn a. Kawngpui erawh a chhe deuh reng thung a; a ṭha lai a awm zeuh zeuh chauh ti ila kan sawi sual awm love.
PWD hi Mizoramah chuan department mawm ber a nih loh pawhin a dawttu a ni kherin a rinawm loh. Kan PWD engineer-te leh he department officer dangte hausak lutuk dan, an in leh lo ṭhat uchuak dante hi chu kan hre hlei hlui a. “An thawm mitdelte hriat khawp” a ni. Kawngpui siam leh enkawla siamṭhat hnathawh kawnga mawhphurtute an hausak em em lai a, kan kawngpui chhe lutuk reng mai hian inzawmna a nei ngei ang tih hi kan ring vek. Zuk hriat kilh kelh pawh a ngai lo. Mipat-hmeichhiatna an hmang lai hmu kher lo chunga hmeichhe rai kan hmuha a chiang ang chiah hi a ni mai e.
He department hi a mawm a ni ang tih chu kan Chief Minister lo ni tawh tam berin an chang chat zel hian a tilang chiang bawk awm e. Kan hriat theih chinah chuan, a bikin state puitling kan nih hnu-ah CM-in an chang deuh char char a. Minister dangin hun rei vak lo an chan ve zauh erawh chu a awm a. Congress sorkar lai (term 4 chhung) khan CM leh a nau (Parliamentary Secretary/Minister of State/Cabinet Minister)-in an chelh dun reng hun a awm nghe nghe.
MNF sorkar term 3 chhungin minister dangin reilote a chelh tih loh chu PWD hi CM-in a la chang char char bawk a. Sorkar a thuneitu ber CM meuhvin a chang a nih chuan kan kawngpuite hi eng lai pawha ṭha reng awm tak, a chhe reng thung lawi a. Kan kawngpui lai taka tuitlingah sangha pawh an man huai huai ṭhin a ni awm e. Hmãnah kan sawi fo tawh. Khawtlang leh lirthei khalhtu pawlte’n kawng thawmṭhat hna an thawhin PWD hnathawkte’n an lo pui ṭhin a. A changtu minister leh department hnathawkte’n an mualpho tih ngaihtuah pha lo ni-awm takin zahna chang pawh an hre ngai chuang lo.
Kan kawngpui chhe lutuk chungchangah hian mualpho ni a inngai leh zahthlãka ngai kan la hmu ngai lova. Mawhphurtu an awm ngai hek lo hi a lungchhiatthlãk ngawt mai. Lei a chim zawih zawih a, hmun ṭhenkhatah phei chuan mi an thih phah a, a chim chhan chu a kilhna rúk vang, a zawh tawk ai a rit lirtheiin a zawh vang leh mipui-in an nawr hmanhmawh luat vangte a ni ta daih a. Kan ram hruaitute thusawi dan aṭang chuan. Lungrem a chim a, nunna hlu tak chãn an awm nual a, a hna thawktu, a rem dan tur duangtu leh a hna viltute an hrem awm pawh kan hre zui ngai lo.
Chu chu Mizoram dinhmun dik tak, darthlalanga en a chiang tak mai chu a ni a. Pathian nung bia a inchhãl leh missionary tam tham tak tirchhuak tura intiamte rorelna ram a ni lawi si. Tam tak chuan lei awmsa leh dawh lai mek chimte, lungrem leh PWD sak lai mek in chimte leh kawngpui chhe lutuk hi a changtu Minister mawhphurhna a ni hlei nem kan ti mai thei e. Ni e, PWD changtu Minister hian kan kawngpui siam, insak leh lei dawhte hi an ‘design’ ngai lova, a takin an siam/hnathawh laiin an tel hek lo. An thir, cement, balu, rawra leh hmanraw dang an hman turah a inrawlh hek lo.
Chutiang a nih lai chuan United Kingdom-a an Minister/Secretary-te chu Parliament an thlen tlai avanga MP zawhna chhan tur an chhan hman loh avang ringawt pawhin an bang zu ni a! Mipui laka an mawhphurhna an hlen lo ni a an pawm avanga bãng an ni. Rêl a chêtsual avangin rêl khalhtu ni lo, rêl kalna kawng lo siamremtu a ni hek lova, railway traffic service pawh a ni hek lo chungin Railway Minister an bang fo tawh ṭhin a. Mipui aiawha an mawhphurhna (moral responsibility) an lãk vang mai chauh a ni.
Kan ram kawngpui chhiat êm êm chhan hi a thlîng baw hawkin sawi teh ang. PWD-in kawngpui an siamin a taka thawktu contractor hi an ngam lo tlangpui a. Ministry of Road Transport and Highways (MoRTH)-in contractor hmanga kan rama kawngpui an sial emaw an enkawl leh siamṭhat hna an thawh pawhin Mizoram sorkar hnuai a PWD-in an enzui (monitor) tur a ni tih hi Union Minister ngei-in hmanah Aizawl-ah a sawi tawh. A sawi dan chuan MoRTH hian Guwahati-ah RO pakhat chauh a nei a, hmarchhak state zawng zawnga hnathawh a vil seng lo.
Kan PWD Minister leh engineer rual hian kan rama kawngpui sialtu, enkawltu leh a chhe lai siamṭhatu tur contractor-te’n siamṭha lova chhe lutuka a thla tel an dah chuan chiang takin mawh an phur a. Hrem chu sawi loh na taka a hna thawk a, ṭha taka an mawhphurhna hlen tura an vau ngam lo a nih chuan chhan ṭha tawk a awm tih a chiang reng mai. Hnungthak inhiahsak tawnna (quid pro quo) a awm a rinawm êm êm a, an inhiahsak tawn lai mipui-in kan hmu lo mai chauh a ni. Mipui kan harh a, kan kawngpui pawimawh zual tak ngial pawh a chhiat reng chungchangah hian a mawhphurtute kan kawh huai huai a hun tawh a ni. Ngawih reng chi a ni tawh lo.
Mipui sum (public money) hmanga mipui hnena kawngpui ṭha min pe thei lotute hi kan hlahthlem reng mai dawn em ni? Chutianga kan hlahthlem reng chuan a tuartu mipuite hi tuar awm rêng kan ni tihna a ni ang. Kan rama kawngpui ṭha siam thei lo, kawng siam tlo thei lote hi kan en liam mai mai a thiang tawh lo.