Guest writer
HC Vanlalruata
NGAIH PAWIMAWH
Hnam changkang, ram changkang, ram leh sorkar inrelbawlna fel pangngai-ah chuan sapṭawnga 'priority' (Mizo ṭawng chuan 'ngaih pawimawh' zual tihna a ni awm e) an tih hi an hmang ṭangkai hle a. Thil an ngaih pawimawh dan indawta ruahmanna fel siam (prioritised) hi a
ṭangkai em em a; chu chu sorkarin hmasawnna hna (development) emaw mipui hamṭhatna (social sector) emaw lama ruahmanna a siam kawngah a tel lova tih theih loh tluka ngaih a ni a. Mizorama sorkar kan hrawn tawhte hi chuan chutiang chuan thil an lo kalpui ve a nih pawhin an ngaih pawimawh indawt dan hi a letling hu fo niin a lang.
Ngaih pawimawh indawta thil ruahman hi thil tul leh ṭangkai em em a ni a. Kan rem fuh loh chuan ram hmasawnna leh mipui hamṭhatna dang kalpui kawngah pawh awmze neiin engmah a tih theih thin loh. Chutianga titu tur chuan policy siamtu kan ram hruaitute an pawimawh a; an thiam chin baka thurawn petu tur mithiam pawh an rawn a tul ngei ang a. Chutih rualin politics thila induhsakna avanga thurawn lakna tlak tur ni tak tak lem lo 'Adviser' atana ruatte thurawn erawh chuan ṭangkaina a nei tlem leh pek khawp ang. Ram hruaitute'n policy an duan' chhuah chu sorkar hnathawkte'n hneh leh tlin takin an thawk anga an tipuitling tur a ni thung ang.
Ngaih pawimawh indawt dan chungchangah hian a fiah zawkna'n entirna i'n siam teh ang. A hmasa berah chuan Mizoram sorkar mai nilo state sorkar tam takin sum harsatna an nei a; chumi tikiang tur chuan engemaw an tih ngei a ngai a. Engtinnge sum harsatna tikiang turin ruahmanna an siam ang a, an ngaih pawimawh tur indawt enge ni ang? State hrang hrangah a inang thei hauh lovang. Mizoram tan rawtna han siam dawn ta i la. Mizoram sum dinhmun chhe lutuk siamtha tur hian thil tam tak tih ngai a awm a, hlawm lian deuhva ṭhen chuan sum renchem leh chhiah lakna bithliah leh a lakna chi hrang hrang tihpun tiin sawi ta ila a dik mai awm e.
Kan sorkar hrawn tawhte thahnemngaihna langsar ber chu chhiah lak man bithliah (rate) tihpun leh chhiah lakna tur huang (tax item) zauh a ni ber a. Chutih lai chuan state dangte nen han inkhaikhin ta i la, UP leh Bihar te ang state-a district pakhata mihring awm zat hmun sawma thenna hmun khat pawh zat lova a state pumpuia mihring nuai 10 awrh awmna Mizoramah chuan chhiah tam tak lak hleih theih a ni lem lo. Chuti chungin kan dinhmun dik tak chhut lem lovin mipui nek hmasak an ching thin.
Dik tak chuan kan state budget en hian tullova sum hman ral (wasteful non-plan expenditure) hi a sang em em a. Sorkar hnathawk lam hi nek hmasa-in hrawm ngam sela chuan a tul lova sum hman tam tak vengin sum tam tham tak an hum thei ang. Tun sorkarin Muster Roll lem (Thlarau MR an tih mai) an han chhawk hlek pawhin kum khatah cheng vaibelchhe 58 vel an hum thei dawnin an hria a nih hi. Sorkarin a tul lova sum hman ral lam a khuahkhirh a; a tak taka inrenchem lam a kalpui hi a ngaih pawimawh hmasak ngei ngei tur a ni. Mipui hnen aṭanga chhiah khawn tipunga, a chhiah khawnna huang zauh tur chuan mipui kha chhiah pung pe thei dinhmunah an awm em tihte zir chian a ngai. Kan state budget hlawm lian ber hi sorkar hnathawk hlawh, an hamthatna leh an inrelbawlna atana a kal chhung chuan anmahni hreka inrenchem hi tih hmasak ngei ngei tur a ni ang a. Kan budget-a sum tam tham tak kuthnathawktute leh mahni kutkawiha eizawngtu (enterpreneur) te hamthatna leh hmasawnna atana kan dah hunah leh anni hi chhiah chawi tam thei tur khawpa an dinhmun a that hunah chuan chhiah tam zawk kan la chawi tir mai tur lah ni.
Kuthnathawktute chungchang sawi takah chuan Agriculture leh Horticulture bakah Animal Husbandry & Veterinary te leh Fisheries leh Sericulture department te hmanga sorkarin thil a kalpui danah pawh hian ngaih pawimawh tur (priorities) dik an la rem fuhlo a ni tih chu a lang reng. Kan sorkarna chelhtu, ram hruaitute hian Tung, balhla, Cardamom, mau, kangdamdawi leh thil chi hrang hrang hi lo/huan neitute an sawi hmuh thin a. A engamah a la hlawhtling tak tak lo. A hlawhtlin lohna chhan lian ber zinga pakhat chu an buh leh bal leh thlai thar chhuah te man man zawka hralhna tur an hriat loh thin vang a ni a. Helam buaipui leh dap chhuak tura din Trade and Commerce department leh MAMCO te lah chu an inrawlh apiangin sawhthing chauh pawh a hralhna tur (market) an tichingpen zawk chu a ni thin si a.
Department zawng zawng kan sawi seng lovang a. PWD hi entirna pakhatah siam ta i la. Mizoram leilung awmdan (topography/ terrain) kan hre vek a, engineer ni ve kherlo tan pawh thil kalphung hi a hriat ve theih ruai ruai. Kan ramah hian rel a lo lut ve tak tak a nih pawhin mi state anga tlawh chek chuk thei a ni lova, chubakah rel kawng siam lam hi chu sorkar laipui-a Ministry of Railways kut a ni a. Kan PWD-te hian thlawhna tumhmun pakhat chu an sual chhuak tawh a. Inkalpawhna atana Mizorama pawimawh ber leh hman tangkai theih ber tur chu lirthei kal theihna kawngpui a ni tih a lang reng. Ram chhunga lui thenkhat hi chu inkalpawhna (inland water transport) atan siam theih awm bawk mahse a tam ber hi chu a harsat a rinawm a, chuvangin kawngpui tha hi kan mamawh ber a ni. Chuti a ni chung chuan tuna kan dinhmun hi chu a lungawi thlakloh hle a; kan phun sup sup a, khaw tin deuhthaw-ah kan hnatlang sup sup reng mai chu a nih hi. An kawng siam leh sorkar In an sakte hi kan engineer-te'n anmahni chenna in tur an sak ang hmun li-a thena hmun khat ang tal pawhin uluk hram sela chuan tun ai chuan hma kan sawn hrim hrim ang.
Tourism policy pawh la duang chhuak lovin cheng vaibelchhe tel senna tur Golf khelhna hmun tur kan buaipui hmasa ngawt te pawh hi ngaih pawimawh hmasak tur hriat kawnga kan hnufumzia tilangtu mai a ni. State chhunga thilsiamna leh sawngbawlna (industry) tia sawi tham nei hauh lovin a enkawltu department lianpui neih ngawt te hi hmasawnna letling a ni a, kawngpui tha nei tura a taka thawk tlem siin chuta tlan tur kan lirthei lei thar awmnem ber thlenga kum 15 daih tur chhiah min lak lawk sak ngawt aṭang chauh pawh hian he saptawng ‘prioritised’ tih kan man loh zia a lang awm asin.