EIRU THIAM LOH CHANTIR

Tunhma kan pi leh pute hunah khan sakhaw thilah leh kút ni vangthla-ah zû kha an chelek viau niawm tak a ni a. Chutih rual chuan tlangval zu rui kha an ngaithei lo hle niin an sawi a. Zu lo rui kam nam deuh an ngaihhnathiamte chu Lal ina zu chhimho, kum lama upa deuh leh mual-êng hmu phãkte deuh chauh an ni awm e. Anniho pawh hian lal zu an chhim a, an lu a lo hai deuh a ni, tiin thupha an chawi ruai ṭhin niin an sawi.

Tlangvãl leh pavalaiho kha Zawlbúkah an riak khawm a. Zawlbúka kam nam deuha khawsa kha chu valupate’n, chithlah tam a tum lo em ni tih ang zawngin an vaukhan ṭhin niin an sawi bawk. Khatih hun lai khãn zû kha a zalénin an leklam viau ni a a lan laiin, nula leh tlangvalte’n kut ni vangthla leh tihpui dang, khuangchawi leh hun pawimawha an lo in ve a nih pawhin rui chhe khawpa in chu zahthlak tawpkhawkah an ngai ni-awm tak a ni a, khawtlang pawhin an en dawng hle niin a lang.

Kum 40 bawr vel chhunga Mizote Kristian sakhua a kan inleh vek hnu-ah kohhran khan nasa takin zu a do a. Hun engemaw chen phei kha chu Kohhran/kohhran hruaitute an firin an fet hle a. Zû in mai bakah nula rim leh thlawhhma a nula leh tlangval inlawmte, Pathianni serh loh thleng khan an la thutakin an phuar thin a ni, an ti. Tunah erawh chuan ‘Beram inrúksak’ hlauh vang nge ni kan kohhran hruaitute hi an thîkthu a chhe nêp ta-in, an thiangzau ta hle mai a. Khawvel nunphung danglam zelin a hrin pawh a ni ang e.

Nikum khan Mizorama Kohhran lian ber Presbyterian Kohhran rorelna sãng ber Synod inkhãwmpui-ah eirukna chungchang hi an khel nasa viau mai a. Eirúkna hi thapui tak meuh meuhva do a ṭúla hriatna hi Pastor bial inkhawmpui leh Presbytery-ah a luh nual bakah vei an tam tawh avangin an sawi nasa a. Nasa zawka eiruk do hi an titlu ta hial a nih kha. Chutih lai chuan kum khat a liam ṭêp tawh chungin a taka eirûk an dona hmuh tur a la awm lem rih lo chu a nih hi maw le.

YMA inkhawmpui lianah pawh nikumah bawk khan nasa leh tih tak tak deuha ‘corruption’ do ni se tih hi rawtna a tam avangin heti hawi zawnga sawiho a nih hnu-ah thutlukna siam a ni ta a. Tun thleng erawh hi chuan a taka Central YMA-in a bawhzui awm thawm hi kan hre zui lo hle a. Thehmeh ang mai-in a reh tlawk tlawk rih chu a nih hi.

Sawi chhuah fo ngai leh sawi nuam teh chiam lo chu kum 1982-a Presbyterian Kohhranin ‘Eirúk Do Kum’ a puan chungchãng kha a ni awm e. A ṭha dawn hle a mi tam takin an ngaih laiin eirúkna do túra an buante kha an té sãwt ta lutuk a, an chip nawi ta lutuk kha a pawi a ni. Cheng nuai têl (khatih hunlai chuan vaibélchhe têl a la lãr pha lo) mipui sum eiruk hmangte kan chai dawn emaw tih lai-in sorkar pentui leh lehkhapuan mimal thila lo hmante, minute khat pawha pisa thlen tlaite kha eirukna-ah kan chhuah ta a, eiru tamho chu an kél-e-awl ta dér mai a ni.

Khami kuma kohhranin eiruk do kum a puang zet kha chu do lovin kan pen per a, ‘sú a ti leh sé’ (damp squib) an tih ang mai a ni a. Zaipawl hruaitu-in sang zeta hlã a la a, a bass san leh hi a ang khawp mai. Kan kraws put tum kha a zang lutuk a, kan paih ta bawl bawl mai a ni ber awm e. Kan hnam nun, khawtlang leh kohhran nunah hian kan lem ta lutuk a, thil tak tak buaipui a bawhzui hi kan tlin lo mai ni lovin kan peih ta lova. A lang chin bãk hi chu kan namnúl ta vel mai mai ni-in a lang.

Zu chungchãng bawk sawi leh ta ṭhin ila. Kohhran leh pawl dang ṭhenkhat nawrna nasa tak avangin Mizoram Liquor Total Prohibition Act chu kum 1995-ah siamin February ni 20, 1997 aṭangin zu khapna dan khauh tak hman ṭan a ni a. MLTP Act siamtu Congress sorkarin zu zawrh thlahdul hretna tur kum 2014 a an siam, kum 2015 aṭanga an hman ṭan kha kohhran chuan na takin a dodal leh a. MNF-in Congress sorkar paihthla a kum 2018 aṭanga sorkarna an chan hnu khan tuna kan hman mek Mizoram Liquor Prohibition Act, 2019 chu an siam leh ta a ni.

Congress party hruaitute chuan kum 3 awrh chhunga zu dawr hawn an remtih avang khan kohhran lung a awi lova, kum 2018 Assembly inthlan dawnah pulpit aṭangin kohhran rawngbawltute’n na takin sorkar dinglai an bei niin an sawi a. Hei hi a dik ngei tih pawh an sawi chiang ngam hle. Chu chu an tlãk chhanah pawh an puh lian hlê. MNF sorkarin zu khapna dan a hma aia khauh zawk fê a rawn siam ta a. He an dan siamah hi chuan hriselna thila zu in mamawhte leh Mizoram pawn aṭanga lo zinte tan pawh a bika ruahmanna siam a ni ta lo. Khauh tak leh dan mawl ang reng tak a ni.

A enga pawh chu ni ta sela, kan sawi tum ber chu sorkar kuta rulkaw zen an pawisak loh ang chiah hian khap ngei ngei tura sorkar kan nawrna ber hi a hlawhtling em tih lam hi an ngaihven zui peih leh hauh lo tih hi a ni a. Hei hi thil huatthlala tak mai tih loh rual a ni lo. A chhan chu kan ram khawpui ber Aizawl dai-ah zu bilhna leh hralhna hmunpui a awm reng a. Zu khap a nih hnu a a taka tihrem tumna hi sorkarin a nei ngai chuang lova, kohhran pawhin a uipui tuilian thlir liam vêl mai mai a nih hi – kum tam tak chhung chu. Isua Krista khenbeh dawna Pilata kut sil ang chauh kha an ni. A serh then na’n an ti mai mai.

Mizorama eirúk a hluarzia leh mipuiin kan tawrh rei tawhzia hi rapthlãk a tling a. Kum 40 kal ta a Kohhran lian berin a do kum a puan aṭanga tun thleng chauh pawh hi rei tak a ni ta. Kohhran hruaitute hian zu khap túra sorkar an nawr nat ngaihtuahin zu lama inhnamhnawihte kohhran dan hmanga hrem/phuar lam chu an chãk viau lo tih a lang reng mai. Chutiang chiah chu eiruk do leh an kohhran mi eirute an enkawl dan pawh a ni tho.

A kum chiah ka hre ta lova, a rei tawh fu. Presbyterian kohhran Pastor bial pakhatin Presbytery-a an putluh, “Eiruk avanga court-in thiam loh a chantirte thunun dan túr inkaihhruaina hi Synod-in siam rawh se,” tih chu Synod inkhawmpui-ah a lut a. Synod inkhawmpui chuan tualchhung kohhranin an duh anga thunun phalna pe-in a vawm lêt leh daih a ni. Tun hnai a Synod Executive Committee (SEC) in nikum Synod inkhawmpui leh a hma a Presbytery inkhawmpui rel tawh anga eirúk avanga court-in thiam loh a chantîrte kohhranin thunun tura thutlûkna a siam ta hi hmasãwnna lawmawm tak chu a ni phawt mai.

Chutih rual chuan Presbyterian Kohhran leh YMA inkhawmpui lianin nasa zawka eiruk do an rel thlúk tawh hnu a kum 1 zet a liam hnu pawha a taka leh lang thama thiltih hmuh tur a la awm lo hi chuan ngaih a tiṭha lo ngawt mai. William Shakespeare-a lemchan thawnthu ziah Hamlet a thusawi pakhat “Thu chauh, hla chauh” ni reng lo hian a tak taka thil kalpui hi a hun tawh hle a ni. Special Judge (Prevention of Corruption) pahnih/khat huaisen leh eiruk haw tak taktute’n eiruk hmang na taka an hrem ang hi a ni reng fo dawn lo.

A chhan chu anni pawh hi High Court-in a siksawi kual reng an ni a. Eiruk vanga hausa leh thuneihna sãng changte’n an dodãl nasat phei chuan dinhmun ngai an chelh reng thei lo ve fo. Mi pahnih/khat laka hnam pum innghah reng hi thil theih a ni hek lo. Kan ram eichhetu leh pachhe zawkte retheihna khura tantîr rengtu eirúkna hi pawl lian leh kohhran liante’n a tak taka an do a ngai tawh a. Mimalin do hneh mai chi a ni lo. Eiruk vanga hausate thawhlawm tam tham hnawl ngam turin kohhran hi kan la besei ngam rih lo hi ngaihtuah chian ngai a la ni tlat.

He rama thuneitu lian, sorkar, pawl lian leh kohhrante hian tih tak taka eirukna hi an do thuai loh chuan kan tu leh fate chenna tlak loh ramah kan chan ngei ngei dawn a. Eirukna avanga bet kumkhuate chhanchhuah an nih theihna atan chuan tuna mipui thinlunga awm mêk hi chhem alh a ngai a ni. Chuti lo chu he ram leh hnam hi chhan tlãk lohvin a awm thuai thei tih i hre reng ang u.