Guest writer
HC Vanlalruata
EIZAWNNA
Kar hmasa mai khan US aṭanga lokal World Bank official-te nen kan inkawmnaah Mizo thalaite eizawnna kawnga an dinhmun chungchang kan sawi a. Anni kha Economist an ni hlawm a. Mizorama World Bank sum hmanga kawng an siamte'n Mizote nunkhua-ah thil inthlakthleng leh hmasawnna a thlen em tihte an hre duh a. Ṭhalaite'n anmahni kutkawiha ei an zawnna tur an dap kawnga an harsatnate kan sawi tlang bawk a.
Anni chuan Mizoram chu US ang bawka remchanna lei theihna ram (land of opportunities) angin min hmu a, keini erawh chu chutiang chuan kan inhmu lem thung lo. An zinga pakhat chuan, "Tourism ringawt pawh mimal, mahni kutkawiha eizawng (enterpreneur) thahnem tham tak din chhuah theihna a ni ang. In khawpui-a lirthei heti zat tlan si horn hmet ri lova reh duk maia an han kal te; a ram boruak nuam leh mawi ringawt pawh hi mi tam tak rilru leh taksa hahdamna zawngte’n an pan duh ngei ngei tur a ni," a ti a. Hetiang thu hi chu Mizoram tlawhtu ramdang palai Ambassador/ High Commissioner leh a dang dang bakah zin khawthawnga lokal tam tam ka aṭangin kan dawng chamchi a. Mahse, vawiin thlengin thu mai leh a taka la chang theilo a ni.
Zinmite hip (tourist attrac-tion) chungchang hi sawi ta lawk i la. Kum 2014 khan ramdang (foreign) aṭanga India hmarchhak state tlawhtu an pung chho hle a; mahse, Mizoram chu kum dang ang bawkin state 8 zinga ramdangmi tlawhtu nei tlem ber a ni. Kum 2014 hian ramdang zinmi (foreign tourist) 1,18,552 in hmarchhak an tlawh a, a hma kum (2013) khan ramdang zinmi 84,820 in an tlawh a, a punna hi za zela 40 zet a tling. Tunhma lawka hmar-chhaka kawng tinreng deuhthaw-a state hnufum ber ni ṭhin, tuna zinmite hip kawnga hmahruaitu ni ta Sikkim tlawhtu an tam ber a. Thlawhna tumhmun leh rel chawlhhmun pawh neilo he state te reuh te hi ramdang zinmi 49,175 zetin tlawhin kum 2013-a tlawhtu 31,698 aiin an pung nasa viau. Tlawhtu punnaa-ah hrim hrim chuan Tripura a sang ber a, 2013-a tlawhtu 11,853 an neih laiin 2014-ah chuan 26,688 an nei a. Assam tlawhtu pawh kum 2014 hian 21,537 an ni a. Meghalaya, Nagaland leh Manipur te pawhin mikhual an nei pung chho hle a. Sawi tak angin Mizoram chuan hnung berah chaurau-ek thaiin ramdang zinmi 836 chauh a lo mikhual ve a ni.
Mizoram rawn tlawhtu tlemte zinga a hlawm lian ber hi sakhaw thila rawn kal an ni a; kan ramngaw-a thing leh mau leh nungcha rawn zir chiang tura lokal an awm bawk a. Anmahni ramdangmi lokal tawhte'n zinmite intawhkhawmna hmunpui (tourist destination) a ni lo hi mak an tih thu leh a ni thei ngei-a an ngaih laiin kan ram mawina leh tlawh chakawmna hi kan la hmang tangkai thiam lovin kan la pho itawm thiamlo tih chu a chiang khawp mai. Ramdang zinmi leh India state dang aṭanga lo zinte hi sap nial nual, vai deuh roh leh Chinese chawhchawrawiin kan lo dawr pek a. Kan nihna ang takin lo mikhual ila chuan a dik mai tur - mahse, kan ram hruaitu leh sorkar hotu zingah hetiang zawnga hmathlir nei an awm rih si lo. Tun thlenga Tourism Policy pawh la neilo kan ni.
Ramdang aṭanga lo zinte ngeiin Mizoram chu zinmite tlawh chak tur ngawih ngawih nia an sawi laia tlawhtu kan nei mumal silo hi chhan pahnih lian tak tak a awm a. Kan sorkara helama mawhphurtute hian a ngaihna an hre miau lova, Tourist Lodge, Picnic Spot leh Highway facilities sak bak hma an sawn theilo. Mite'n inzawrhna atana Information Technology an hman tangkai hle tawh hnu-ah Mizoram Tourism department Website chu a la nep hle. Tlawh ve mah the. Han keu la nikuma Anthurium Festival an fakna a lo lang ang a, thil thar dang leh zinmite'n Mizoram an tlawh chakna tur thil hmuh tur a tlem hle a. An thuthar dahte chu zinmite hipna lam nena inzawmna nei hauhlo - Traffic SP thupek tih velte mai mai a ni. Nagaland chuan an Kut phuahchawp ‘Hornbill Festival’ pual liau liauvin website an nei a, tlawhtu an tam thin teh a sin. Zinmite lo buaipui chu Sorkar tih chi a ni vak lova, mimalin kalpui chi a ni tih hi a tam berin kan pawm dan a nih a rinawm a. Mahse, chutianga ti tur hawi chuan kan budget hi her rem a ni ngai lova, mahni kutkawiha eizawngtu (enterpreneur) hamthatna hrim hrim tur ang chi hi Budget-ah hmuh tur a awm ngailo. Sorkar hnathawk hlawh, pension, sorkar hnathawkte inenkawlna leh office enkawlna (establishment expenditure)-ah kan budget tam zawk a kal a; hmasawnna hnathawhna tur atan sum a awm tlem em em a; mahni ke-a din tumte tanpuina tur sum lam phei chu a awm lo. Kuthnathawktute tanpuina sum awm thin tam ber pawh NLUP lamah pawhpen mek a ni.
"Enterpreneur te chuan sorkar leh budget rinchhan lovin bul tanna tur chu bank emaw financial institution aṭangin dap sela a niang chu," kan ti mai thei. Kan hriat tur chu Mizorama kan bank neih, a bikin sorkar enkawl (nationalised banks) te hian pawisa hi an puk chhuah tir tlem em em a. Pawisa dahluh aṭanga chhuta loan-a an pek chhuah (Credit-Debit ratio) chu (Mizoramah) kum 2012 khan 38.94 a ni a, kum 2013 khan 35.27 a ni a, 2014 khan 37.85 a ni. Chutih laiin Tamil Nadu-ah chuan 143 a ni a, Andhra Pradesh-ah 102 niin Haryana-ah pawh 113 a ni. Mizoram angah chuan bank aṭanga awlsam deuhva pawisa puk theite chu puk mamawh vaklo emaw, an sum tam tak lakluh tihpun lehzualna atana puk duh mi hausate an ni a. Sorkar hna nghet chelhte tan loan puk hi a awlsam leh a; a rulhna lamah an hlawh aṭanga tih mai a awlsam avangin bank thuneitute'n pek an chak zawk a. Mahni kutkawiha din tum, bul ṭan chauh tur, hlawh nei bawk silo tan chuan harsa tak a ni. US-ah te khu chuan ruahmanna ṭha nei, eizawnna kawnga thluak ṭha tan chuan harsatna a tlem hle a. Mizoramah chuan rethei bawk si, bul ṭanna tur nei lova Bank lam ṭanpuina dil chu sakeibaknei rilṭam laka khawngaihna dil ang chauh a ni.
Chutiang chu kan dinhmun a nih miau avangin sorkar hna thawk lova mahni kutkawiha eizawn’ tumte tan chuan kan ramah hian hmabak a la thim hle a. Thalaite taihmakna, thluak, thiamna leh theihna (talent) hai chhuaka peipung thei tur zawngin kan budget hi her rem a ni ngai silo. Sawi tawh angin kan rama Bank tam ber hi mihausa sa leh hlawh bi fel tak nei sorkar hnathawkte tan lo chuan deh khirh tak mai an ni bawk si a. Kan sorkar lah chuan kan thalai lehkhathiamte'n Mizoram chhung ngei-a an thiamna hmang tangkai leh an theihnate hmanga eizawnna hlawk an dap theihna tur lam chu an hawilo hrim hrim a. Kan rama hausakna hai chhuah theihte hai chhuak tura thalaite fuih lam a lang lova, kan ram hmasawnna tura thalai mithiamte'n tha an thawh lam chu an ngaih pawimawh ziah tlar (priority lists) tawp lamah pawh a lang pha lo. Chutih a hnekin tunhmaa Mizo nu leh pate'n an fa harh deuhte in chhunga awm tura duh lova leng tura an tur deuh reng ang mai khan phairam lama tirh liam dan ngawt an ngaihtuah a. Chutiang lam ringawt buaipui tur chuan Commission kan dinte pawh kan hmang tangkai mek a nih hi.
Kan ram hausakna leh kan rama tih theih, ram pawhin a hlawkpui tur hai chhuak thei tura a thei, a thiam leh taimate theihna leh thiamna hmang tangkai thei zawnga ruahmanna siama chulam hawi chu a va hun tawh tak em!!