Guest writer
HC Vanlalruata
MIZORAM BOMB
Tunkar chho chu hun pawimawh a inchher chhuan nasa hle mai a. March ni 1 hi MNF te'n India laka Mizoram zalenna an puan champha kum 50-na a ni a; March ni 4 khi Chapchar Kut a ni a, a tuk, March ni 5 lah chu India indo thlawhnate'n Mizoram hmun hrang hrang an bomb champha a lo ni bawk a. Chuvangin, ziah ber tur hriat a har. Chapchar Kut chungchang hi chu kan ziak nual tawh a, tum khat phei chu Naga ho Hornbill Festival nen pawh kan bai pawlh nual tawh a nih kha. Chuvangin, tun tum chu inhnialna awm reng mai, Indian Air Force (IAF) indo thlawhnate'n Aizawl leh Mizoram hmun dang bomb hmanga an beih leh beih loh chungchang hi i'n luh chilh teh ang.
Hemi chungchangah hian a political party ang zawnga inhnialna te pawh a awm a. Chutah chuan IAF a thawk theuh theuhte pawh an awmna party a zirin an ngaihdan leh pawmdan a inanglo ni awm tak a ni. IAF-a thawk theuh theuh ngaihdan leh pawm dan hrang deuhte pawh article meuh ziaka chanchinbu-a inhnialna te pawh hman deuhvah chuan kan chhiar thin kha. Chutih lai chuan an inhnial danah hian Mizo thawnthu-a 'kehme par' an tih inan' loh vanga nula leh tlangval inhmangaih em em si an inneih theih tak loh dan ang deuh kha a lo lang chhuak a. 'Bomb' an tih a inang lova, chu pawh chu a len leh tetah an teh niin a lang.
Silaimu hi chu a len leh tet a awm lova; a te pawh a lian pawh silaimu a ni vek mai a. Bomb chungchangah erawh chuan kan awmna political party a zirin thliar sin deuh kan tum ta a, "A te em mai, hetiang hi chu indona-ah sipaiin bomb-ah an chhiar ngailo," ti pawl te kan awm ta hial a; chutianga ti zingah chuan IAF a thawk hlui leh India sipai lo tang tawhte pawh an tel a ni awm e. Chutihlai chuan vai kan tih mai, India mi tam tak hian rambuai laia India sipaite chet dan kha an dem na thei hle thung lawi a. India-in indo thlawhna hmanga a khua leh tui-a a chhalte ngei a bei kha na takin an dem a. A tuartu zawkte zingah erawh chuan a nep zawnga sawi tum ngar ngar kan awm thung a nih awm hi maw!!
IAF in an kum 70 tlin an lawm tum (2002 kum tawp lam) khan Shillong chanchinbumite rualin hmarchhaka an hmunpui (Airbase) hrang hrang tlawh zingah ka tel ve hlauh mai a. Shillong-a an hmunpui te, Jorhat, Tezpur leh Mohanbari-a an airbase te bakah Arunachal Pradesh-a helicopter hmanga ramri kawngpui sialtu Border Roads Organisation te an thawhpui dante min tlawh kual pui a. Kan zin kual kharna ang renga Guwahati Airport bul lawka an Airbase hmuna hmar chhak (Eastern Air Command)-a an IAF-a an hotupa ber, Air Marshall hova kan inkawmnaah helho beihnaah enge IAF-in an thawh ber tih ka zawt a. Ani chuan sipai phurh kual a; an ral beihna tur hmuna dah te; hliam leh thi phurh chhuahte, sipai ei tur leh mamawh dang rawsawt thlakte chu an tih ber niin a sawi a. A tawngkam takah chuan khawmual sipaite 'logistic support' pek chu an hna ber a ni.
Chutah kum 1966-a IAF indo thlawhnate'n Mizorama bomb an thlak thu leh India-in ama khua leh tui nia a ngaihte indo thlawhna leh bomb hmanga a beih hmasak ber leh awmchhun a ni em tih ka zawt a. Ani chuan a hriat phakloh thu-in min chhang a. Chutah leh ka chanchinbumi thiante zawk chuan thil thlen dan chu min zawt ta huai huai mai a; a hre tawk an lo awm bawk a. Air Marshall hrilh kan tihai hle a, ka thiante khan an dim der mai si lova, min mikhualtupa ber khan a hnar a hmu lian ta hle mai a nih kha.
Mizote hi kan hriat rengna a tawi vang hrim hrim nge thil hi kan chai rei peihlo khawp mai a. Thil diklo kan hriat ve reng pawh teirei peih deuhte'n an kher zui chuan a tisualtu khawngaihna rawngkai deuh reuhvin a khertu, thil dik duhtu kha mi kheuhbeuh leh misual-ah kan chhuah titih zawk mai thin. Chuvang chu a ni ta ve ang, kum 50 kal taa India sorkarin diklo taka a thiltih pawh, India mi nihnaa chiang em em, 'vai' kan tihte ngeiin na taka an dem siah siah laiin, sorkar khan a tih awm reng a ti nia sawia sawi mam sak leh chul mam sak phet tum thenkhat kan awm tak sup sup kha ni. Indona reng rengah sipai ni lo nunau pawisawilo (innocent civilian) tawrhna (collateral damage) hi chu a awm palh ve fo va, chutih rualin an raldo-te awmna ni lova nunau bitum lui-a an awmna kah leh indo thlawhna hmanga beih hi chu khawvel danin a remtih hauh loh a ni.
Rambuai laia nunau pawisawilo tawrhna zawng zawng kha a hre pha tan chuan la na ngawih ngawih tur a ni a. Nula leh pawmlai nei thlenga tam tak pawngsual an ni te, MNF rammu ni reng renglo, khuaa nupui fanau nei pate leh tlangvalte India sipaite'n kut thak an hnawih a, chhan awm mang lova an kahhlum, sawisak hlum leh ramtui lei lo khawpa an nghaisakte kha sawi mam a, chul mam sak tum chi a ni lo.
Khawvelin an an dem em em, Malaya-a British hovin helho beihna atana an hman ngei mai, khawkhawm hmanga sorkar laipuiin Mizo mipui an han hrual te kha mihring zalenna leh zahawmna thuthlung kalh chiang bang a ni a. Tunlaia Human Rights activists kan tihte leh chanchinbumite luh theih lohva kharkhip kan nih avanga sorkar laipui kha mualpho zau ta lo mai chauh a ni.
Incendiary bomb an tih mai, an thlakna apiang kang duai duai zel mai leh machine gun hmangin Mizoram hmun thenkhat an pawngkah kha a ni a. A hnu-ah Indopui II-na hunlaia Nazi ho concentration camp iangin Mizoram mipui za zela 95 te chu an khua aṭanga pawt chhuak luiin an khawm a. Khaw 764 awm zinga khaw 516 a chengte chu pawt chhuakin khaw 110-ah an ekbeng a nih kha. He thil thleng, Mizoram hun thim hi theihnghilh chi a ni lova, Mizo tan phei chuan sawi mam tum chi a ni hek lo. India sorkar hotu tu emaw ber talin thupha a chawi chu kan nghak hram zawk ang chu maw le.