Guest writer
HC Vanlalruata
VAUTHLA HNAWHSARUM
Hmanni chu thian hlui inhmuhkhawmna-ah sorkar kum tawp dawna pawisa liam (lapse) thei chelh din chhuanlama lo ngha-fuan ruh hmiah hmiah tum vanga kan sorkar department hrang hrangte buai chi-ai dan kan sawi a. Hetiang hun, sorkar kum tawpa thla hnuhnung ber March thlaa kan sorkar mi pawimawhte'n pawisa tam thei ang ber ruh tuma rusum an thlak kumtin dan hi tuma'n an hai lova. A tihtawp theih dan tur kan sawi ho laih laih laiin kan thiannu Civil Secretariat-a hun rei tak lo thawk tawh chuan tunhma chanchin a rawn vawrh chhuak a. "Pu Lalmanzuala khan he thil hi a titawp thei a, mahse a hnulamah tihtawp tum an awm tak loh avangin a ngaiin kan kal leh ta a nih hi," tiin a sawi a.
Kan han zawt chiang deuhva. Secretariat-a thawk hlun na na na chuan a lo hre chiangin a hre kimchang ang reng a. Mahse sorkar hnathawk lai a nih avangin a hming tarlan a rem si lo. A sawi pawimawh tak erawh chu,"Pu Lalmanzuala khan a hun laiin a ti a, Senior official pakhatin March thla tawp sum hman chiam chiam a titawp thei a. Ani'n a tih theih kha chu sorkar ve riang ruang chuan kumtina hetiang buaina awm thin hi awm tir tawhloh theih awm tak a ni," tih a ni. A kum tin maia sorkar kum tawp dawn March thlaa kan buai dan hi saptawng chuan 'March Rush' te pawh ti ta ila a inhmehlo lem awm love. March thla a pianga kan sorkar hotute chet dan hi chu kalphung fel a awm loh zia leh mipui sum chheprelh kawnga an fihlim lohzia tilangtu chiang tak chu a ni phawt mai.
Amah kan IAS officer hmasa leh Chief Secretary hlui Pu Miachael Lalmanzuala hian hemi chungchangah hian hetiang hian hman deuh khan a ziak a. I lo chhiar phawt teh ang. (Pu Lalmanzuala artice aṭanga lak, a ngai ngaiin) - "He thu ziaktu hian Development Commissioner a nih laiin kum 1987 - 88 khan Planning Department, Finance Department leh Department dangte a huhova meeting neih puiin quarter tina pawisa hman turte chu dan ang thlapin a hun takah sanction a neihpui thin a. 1988 March thlaah khan ‘March Final’ a awm lo hial a ni. Chu chu kan Minister zahawm takte leh kan Director ropui tak takte khan khawhar thlak an ti hle ni tur a ni, a kum lehah chuan Quarterly Meeting neih dawn apiangin zin programme pawimawh awm thute, nupuite dam loh thute leh chhuanlam dang dang siamin meeting-a an rawn kal theih loh tur thu an in sawi chhawk ta zut mai a, chuta tang chuan ‘March Final’ hi kan nghah fak ber leh loh theih loh a lo ni leh ta a ni. Camping-te, Bethel-te, Crusade-te, inkhawmpui ropui tak takte leh tihdam rawngbawlnate nen a la kal kawp thei zel a, kan ngaih ang ngawt hi chuan a bawlhhlawh lutuk lo te pawh a ni mahna.
Sorkar inrelbawlna hi eng dang vak a ni chuang lova, kan chhungkaw inrelbawl dan ang tho hi a ni. Kan fate sikul fee kan pek ngei ngei hun a awm a, thlai chi kan thlak hun a awm a, hlo kan thlawh hun a awm a, vawk kan vulhin a note lak hunte a chhul/til lak hunte a awm vek ang tho hian sorkar pawhin pawisa hman dan tur hi a ruahman tur a ni. Kum khat hman tura ruahman sum (budget) hi a hun tak leh awmze neia hman tura duan tur a ni. Chumi avang tak chuan sorkar sum hman tur pek chhuah danah hian ruahmanna fel tak siamin thla thum dan (quarterly)-in April ni khat aṭanga March ni 31 inkar chhung hian thla thum dan zelah thil kalpui tura ngaih a ni. April, May leh June thla te kha quarter khatna a ni a, chutiang zelin a kal chho thin. Pu Manzuala sawi ang khian quarter tina sum hman tur hi chinfela ruahman fel zel ni sela chuan sorkar kum tawpa hnawhsarum a tulna chhan tur pakhat pawh a awm lo. Tuna kan kal dan hi chuan eirukna turin kel-kawngka a hawngzau hle a ni satliah lova, mipui hmasawnna hna hi in-kahpup-chaw leh ruahmanna fel takin a kallo tih a tichiang a. March-April thlaa thlai chi thlak hun na na na a July thla vela thlai chi awm chauhte, thlai leh thing phun hun tha bera ngaih May-July ni chung si a September vela thlai tiak phun tur neih chauhte hi kalphungin nep takin a hrin hi a ni ngei ang.
Tunhma deuh khan Finance Department office kawt-an chiahah kan awm thin a. Budget buaipui hun chhovah hi chuan he department hnathawkte hi an haw tlai theiin an thawh rim hmel khawp mai a. Tlai tin mai hian khawi restaurant aṭang emaw hian chaw an chah a, ruai an theh zan tin a ni ber a, thla hnih liam hnu-ah Kumthar ruai an nawn tlut tlut a ang ber awm e. An eikhawmna senso tam tak kha eng department emaw berin an intum chhawk thin ni deuh roh te pawhin an sawi a, dik tak maw? Heta kan awm lai veka an sawi pakhat chu Finance lama an hotupa ber kha March ni 31 zan (ni ta-in ka hria)-ah Aizawl daifema an inlamah a haw daih mai a. A ina file nena umzuitu tan chuan pawisa pek emaw tiam emaw a ngai nia sawi pawh a awm a, tlailam um-pawng-para che department ho kha chu an buai fu niawm tak a ni.
Engpawhnise, kan state sorkara thil fello leh diklo tam tak inhnawhkhawmna, ruah tla hmasa-in kan luikawr enkawl dan fello leh hnawmhnawk senghawi dan fello a rawn mualpho pui anga rawn pholang thintu chu March thla tawp hnawhsarum hi a ni chiang khawp mai a.
Finance department leh a hnathawkte hi kan sawisel nasa bik ni hranpa lovin an dinhmun a pawimawh em avangin kalphung thlak sela chuan a tidanglam theitu-ah kan ngai a. Thil hi ngaihdan chi hnih a awm thei a. Reserve Bank of India Governor (tunhnaia Aizawla lo zin) leh a hote'n an hriat miah loh 'K-Deposit' (Civil Deposit tia kan sawi pawha an hriat chuan' loh), keini'n ning hlui khawpa kan hriat bel tawh, lo awm chhan hi Planning leh Finance department-a kan hotute chuan kum tawp dawna sorkar laipui aṭanga sum lokal, a taka hmanna hun awm tawh loh vang leh a pawisa faia kawl teuh a rem si loh (dan kalh) avanga bank-a a pung awm lova an dah thin vang niin kar kalta Ningani khan chanchinbumite min hrilh a. Kan Principal Accountant General hlui erawh chuan, "K-Deposit a dahte hi pawisa hman tawh an ni duh khawp. A hmanna tur ni lo, sum harsat avang emaw-a thil danga an lo hman pen tawh a ni fo," a ti thung.
RBI Governor kha kan lo zawt ta chiah lova, K-Deposit leh Civil Deposit a hre miahlo ang tho hian March thla (sorkar kum tawp)-ah kan heti luai luai kumtin tih hi a hre hauhvin a rinawm loh. Mi sorkar chuan an tih ve ngai hmel si lova.