Guest writer
HC Vanlalruata
INTHLAN CAMPAIGN
Kumin assembly inthlan kha Thawhlehni kalta khan vote kan thlak fel tawh na a, sawi tur leh enlêt tur a tam khawp mai. Kan inthlan kha vote thlak hma lawka darkar 48 chhung ‘thawm neih loh hun’ (silent period) bituk a nih hmâ zawng pawh khan kan inthlan vuakvet boruak kha a dai êm êm mai a. Phairam lam atanga inthlan chanchin rawn ziak tura lokal chanchinbumite kan barakhaih chiang khawp mai. Mak an ti êm êm ringawt mai a ni.
Inthlan buaipui kawnga thuneitu sang ber, Election Commission of India chuan parliament inthlanpui emaw state assembly inthlan emaw leh a dangte pawh hi ‘festival of democracy’ tiin a vuah a. Mizo tawng chuan ‘Mipui Rorelna Kûtpui’ tihna a ni awm e. India ram hmun dangah chuan ‘kut’ angin an hmang tak tak a, Mizoramah erawh chuan hun engemaw chen aṭang khan a thawm dai zawng leh boruak reh thei ang ber zawngin kan kalpui ta a nih hi.
‘Festival of Democracy’ ti a inthlan sawifiahtu Election Commission hian tihtur leh tih loh tur hi a duang hnem hle a. Mahse, Mizorama kan MPF-te’n inkhuahkhirhna leh inthlan inkaihhruaina thîkthu chhe uchuak tak mai an siam ang êm êm hi chu an ti ve lo. Dan tlawhchhan vekin thil engkim an kalpui a. Inthlan hi ‘kûtpui’ pawimawh tak angin an pawm bawk a. Inkaihhruaina an siamte hi political party leh candidate-te bakah mipui mimir (a bik takin vote nei) tana hnawk uchuak a awm lem lo mai ni lovin an zavai a that tlanna tur ngaihtuah chunga duan tih a hriat theih a ni.
MPF thurolum erawh hi chu ngaihtuah chian a ngai ta hle mai. An thu leh hla, inthlanna atana inkaihhruaina an siamte hi Election Commission inkaihhruaina siam ang ni lovin anmahni kutsilna remchang tur ngaihtuahin ‘Inremna’ an vuah a. Political party hrang hrangte néna an inremna thuthlung niin an sawi a ni. Mizoram Political Political party hruaitute hi an dawihzep em em mai a, an dawihzep chhan chu eng dang ni lovin vote hmuh tam loh hlauhna-in an thauva a man vang a ni a, vote hmuh loh hlauhna bawihah an tang nghet em em mai a ni.
Chutiang chu kan ram dinhmun a nih miau avangin MPF hruaitute’n ‘political party-te nena an inremna’ ni a an sawi hi Police station-a Police sek pui pui-in zak kau khawpa ‘vai chhiahhlawh lei dep zawka’ an vuak pawp pawpte a vawtu Police-te’n sawi tura an duh an sawitir ang chiah chu ni lo mah se, barhluih (imposed) inremna thuthlung a ang ber. ‘A ang ber’ tiin thu kan khuh viau na a, politician, a bikin inthlan chuhtu (candidate), party hrang hrang amite ṭawngkam hi kan hre tam ve khawp mai a. An duhdan anga ‘inremna thuthlung’ hi siam a ni lo tih an sawi ve tlat.
Hei hi a rinawm khawp mai a; a chhan chu Mizorama political party-te leh kohhran lian leh tlawmngai pawlte inlaichin dan kan hriat chian em vang a ni. Kan rindan (a dik ngei pawh a rinawm)-ah chuan MPF hian political party-te nena inremna thuthlung hi an duhdan takin an duang ang a. Kohhran leh tlawmngai pawl liante thu apiang a kawi-a-ngila zawm lo ngam lo leh vote hmuh (tam) loh hlauva khur zel mai kan political party hruaitute chuan MPF-te ‘inremna thuthlung’ duan chu ‘achha hajoor’ tiin an pawm mai zel ang tih a rinawm em em a ni.
Kumin inthlan bik hi luh chilh ta ila. Mizoram assembly inthlan hnuhnung ber, 2018 inthlanah khan October ni 6-ah Election Commission-in inthlan hun a puang a, vote thlak ni atan November ni 28 a ruat. Kuminah erawh chuan Election Commission hian Mizoram leh state dang 4-te inthlan hun hi October ni 9 khan a puang a, inthlan vote thlak hun chu November ni 7 a ti ta daih mai. Thla khat dawnin a inthlau ta a nih hi.
Hei hian candidate-te a nghawng nasa hle mai a. A hma thla engemaw zat kal ta an candidate leh an dinna bial tur lo chingfel tawh political party-in an dintîrte leh a dangte chu vawkrêka fate an sawi ang mai an ni ta. Political party lianho hian candidate leh an dinna tur bial an chingfel hma tho na a, bial hnih/khat tihfel theih loh leh, inthlan puan hma lawka tihfel an nei nual. Rampum huap political party Aam Aadmi Party (AAP) leh Bharatiya Janata Party (BJP) te’n candidate atana an ruatte kha an khawngaihthlak zual.
Ram pum huap leh tualṭo party dang zinga candidate leh an dinna tur bial puang tlai kan tih dangte pawh khan inthlan puan hma ni 6 khan an puang hman a. AAP leh BJP erawh chu inthlan hun tur puan hnu ni 9 (October ni 18)-ah khu lama an party hruaitute’n an rawn puang chauh mai a. An candidate leh dinna bial tur an puan meuh kha chuan inthlan chuh túrte’n lehkha an thehluh hun tawp ber (last date of filing nominations) kha ni 2 chauh a awm tawh a ni a. Vote zawnna hun an nei tlêm lutuk tawh.
Chu a chhapah MPF thurolumah chuan inthlan puan a nih aṭangin intina luh lawra vote zawn (door-to-door canvassing) khap a ni tawh a. October ni 18-a candidate an nih leh an dinna bial tur hre ve chauh tan chuan tlin inbeisei chi a ni meuh tawh lo. A hma lawk, October ni 4 bawr vela ding tur tih leh an dinna bial tur hre chauh tan pawh hun a awm tawh bik vak chuang lova, thla chanve vel lek chhunga mahni dinna bial fan chhuah chu thil huphurhawm lutuk a ni ve tho mai a, in tina lut lawra vote zawn khap a lo ni bawk si.
MPF-in intina lût lawra vote zawn an khapna chhan an sawi chu inchibai paha pawisa an inrawlrúk a, vote an inlei an hlauh vang ni berin an sawi a. Tunlai hun, pawisa dawn leh pek chungchanga internet hmanga thiltih a awlsam tawhzia ngaihtuah chuan nuihzatthlak a tling. Pawisa kan pêk duhte pe tur hian an in luma kan tlawh a ngaih hauh lohna hi a rei ve ta. Chutiang a nih lai a, vote inlei hlauhthawnna avanga candidate leh vote zawnsaktute in tina luh lawr an khap hi chu thil awmze nei lo tawp a ni tawh.
Kan MPF hruaitute hi an ṭhing/hrangṭhlui (outdated) tawh tak meuh tih mai loh chu sawi ngaihna dang a awm lo. An zînga tunlai thil man pha ve tura ngaihte pawh hian engmah an sawi chhuak tha ngam lo a ni mahna – mi zahawm em emte an ni miau si a. (William Shakespeare-a’n ‘they are all honourable men’ a tih ang mai khan). Election Commission-in ‘Democracy Kûtpui’ ti a a sawi inthlanna hlimawm tak hi kan huaihawt lo a nih pawhin a pawi vak lovang a. Hei aia pawi, democracy leh mitin chanvo (democratic rights) rahbehna hi sawi a ngai tlat mai a, chu erawh chu ngaih thutak ngai em em a ni.
Tunlaiah ‘new media’ kan tih mai social media a chakzia chu kan hre vek. Hemi hma daih hian US Vice President Al Gore (Albert Arnold Gore Jr.) khân media chungchângah thu dik em em mai hi a lo sawi daih tawh. Vice President a nih hma a Senator dinhmun a chuh lai chanchin a sawi-ah chuan ‘television ratings’ an tih mai, TV-a mipui ngaihdan lak khan a vawrh sângin a hniam mai niin a sawi a. A vote zawn dân buaipuitu (campaign manager-te) thiam leh thiam lohvah a innghat thui hle tih a sawi bakah chanchinbu chauh chhiar ṭhin hunlai ang lo takin America ramah ‘democracy’ tak tak dinhmun chu a tla hniam salh salh mai niin a sawi.
MPF-in Election Commission kaihhruaina siam aia fir leh thikthu chhe zawka inthlan dan tur inkaihhruaina an siam, ‘political party-te nena inremna thuthlung’ ti a an vuah hian he ram politics, a bik takin democracy hi a tichhe thui dawn khawp mai. Chu chu social media-in mipui rilru sukthlek a her danglam nen hian a inhne rem lutuk mah mah a. Ngaihtuah chiang lova thiltih hian pawi thui tak a khawih thei a ni.
Inthlanna-ah reng reng hian Election Commission emaw state sorkar din state election commission leh keini Mizorama kan election department ang thu hi thutawp ni tura ngaih a ni a. A ai a nem emaw khauh emaw a thupek hran lo siam hi a leng meuh lo tura ngaih a ni. Chhan tam tak a awm ang a, kan sawi vek sêng lovang. A pawimawh ber erawh chu inthlan atâna inkaihhruaina reng reng hi mipui lam hawi (democratic approach) a ni ngei ngei tur a ni a. Hei hi chu namnúl (compromise) hauh loh chi a ni.
MPF-in Election Commission-in inthlan hun an puan hnu a candidate-te’n an bial chhunga in an tlawha vote an zawn (door-to-door campaign) an khap ve ngawt mai hi mipui rorélna (democracy) thuthlung tualthihna a ni hawt mai. Mizoram rorelna sang bera ram mipui leh bial mipui aiawha ṭhu tura thlan chhuah turte kan hriat chian leh kan aiawh tumte pawhin ai an awhsak turte hmel pawh hmuh phalsak loh ngawt mai hi sap tawng takin ‘undemocratic’ a ni.
Kan aiawha kan thlan tute hmêl pawh hmu thei lo leh anmahni nena inbe hauh lova kan awm chuan kan innghahna tur awm chhun chu social media dawhsana duh duh sawitute thusawi leh chhungte leh ṭhiante min kawhhmuh an gang a ni mai lo thei lo. Chumi behchhana kan aiawh turte kan thlan chu MPF hian an duh tak tak em le? Politics-a thuneihna chan duh avanga a chhe thei ang bera, finfiahna pawh awm lova inpuhmawhna kan chhiar bak chu kan bial a candidate-te hmel pawh hmu lo leh tunge an nih tih pawh chian thei hauh lova inthlanna a vote kan thlak hi ‘democracy’ ti a vuah theih a ni lo hulhual.
MPF hian hetiang hian thil a kalpui zel dawn a nih chuan kan ram inthlan kalphung siamṭhat hna thawh (an insawi dan) aiin mipui rorelna vuakhlum (murder of democracy) a ni zawk ang. A thu hrimin an kohhran mite dinhmun, thalai ruihhlo bawiha tangte leh harsatna dang dang neite chhanchhuak tura inhmang lova, politics a thûk taka inrawlh leh mi zalenna leh chanvo (democratic rights) rapbet zawng zela an kal chhoh chuan kohhran ṭhendarhtu hialah kan puh hun hi a thleng lovang tih hi sawi theih a ni ta lo.