Guest writer
HC Vanlalruata
VOTE CHHIAR NI
Election Commission of India (ECI) hi Mizoram a cheng tam tak chuan kan hre chiang lo hle tih a chiang a. Ṭhenkhat phei chuan sorkar laipui ni mai a an ngaih avangin Hindu sakhaw chawi vawng a, sakhaw dang hun pawimawh pawh ngai pawimawh lo angin an puh a. Tun hnai a thutlukna an siamte pawh sorkarna chelhtu BJP-in an siam emaw an ti hial. Tunhma chuan a dikna chin pawh a awm thui viau a. Sorkarin Chief Election Commissioner (CEC) leh Election Commissioner-te a ruat danin a zir loh vang pawh a ni awm e.
December ni 12, 1990 leh December ni 11, 1996 inkara Chief Election Commissioner nihna chelhtu Tirunellai Narayana Iyer Seshan (T.N. Seshan ti a hriat lar) khan ECI thuneihna hi a rawn tidanglam ta daih mai a. Tun hma lama sorkar laipui thu thu a kal ni mai a mi tam berin an ngaih lai khan ECI chu thuneihna hrang nei a ni tiin thuneihna sang zawk neiin a hlangkai ta a. Prime Minister PV Narasimha Rao-a’n ECI thiltih a sawisel ṭum pawhin, “He is the Prime Minister of India, nothing more nothing less,” (India Prime Minister a ni mai a, chu aiin a ropui lova, a nêp chuang hek lo) a ti hmiah mai a ni.
T.N. Seshan-a hun lai aṭang khan ECI hian ‘independent’ takin a thuneihna a hmang chho ta zel a, sorkar laipui-ah tu pawh sorkar sela, an duh duhin an thunun ngawt ta lo. Chutih rual erawh chuan a taka inthlan buaipui tur erawh chuan ECI hian hnathawk a nei lo. Chuvangin, inthlan hun atana rem ber tur leh venhimna lam atana ruahmanna siam dan tur atan sorkar laipui (Parliament inthlanpui-ah) leh sorkar laipui leh state sorkar (assembly inthlanah) a be rawn ngei ngei ṭhin. Hei hi sorkar laipui emaw state sorkar thuhnuai a a kún vang a ni lo.
Hun remchang an dapho a ni mai a. Hun ṭha ber tur an ruat tlang zawk a ni – venhimna chungchang thlenga ngaihtuahna sén a ngaih bawk avangin. Nula leh tlangval an inneih dawnin, chhungkaw 2-te inberem tawh mah se, an duh hun huna inneih theih a ni ngawt lova, innei turte chhungkua, an inneihna tur tualchhung kohhran remchân hun leh kutsuihtirtu pastor remchan dan insu buai lo thei ang ber tura inneih ni leh hun an siamrem a an ruat ṭhin ang deuh hi a ni. An vaiin an pawimawh vek a. Pastor thu vek bik a ni lo ang chiah hi ECI dinhmun pawh a ni e, ti ta ila kan sawi sual tam lo vang.
Chiang taka kan la hriat theih chu kum 2013 assembly inthlan kha a ni a. Kha tah khan vote thlak hun atana ECI-in a ruat kha December ni 4 a ni a. Mizorama kohhran lian ber Presbyterian Kohhranin an inkhawmpui lian leh thuneitu sang ber Synod inkhawmpui an buatsaih hun tur a nih avangin sawn turin ECI-ah an ngen a. Vote chhiar hun atana ruat, December ni 8 pawh Pathianni a nih avangin sawn turin an ngen a ni.
Khatih lai a Presbyterian Kohhran Mizoram Synod Moderator Rev. Lalzuithanga’n ngenna a siamah chuan December ni 4, 2013 kha Synod inkhawmpui a ni a. He inkhawmpui-ah hian mi 3,000 vel zet an pungkhawm dawn a. He’ng mite hi puithiam (pastor), kohhran upa leh Mizoram hmun hrang hrang atanga inkhawmpui palai lokal khawm turte an ni. An kohhran chuan a tam thei ang berin vote an thlak kha an duhthusam leh kohhran mipui pawh an zirtirna a ni a. A tam thei ang berin vote an thlak kha Election Commission pawhin a duhdan a nih avangin sawn an ngen a ni.
Hemi kum inthlanna a vote tlate chhiar hun atana ECI-in a ruat December ni 8 pawh Pathianni-ah a tlak avangin sawn turin an ngen a. Pathianni hi Mizorama Kristian tam zawk tan ni thianghlim a nih avang leh mi tam ber Pathian bia a an inkhawm hun a nih avangin inthlanna a vote tlate chhiar tura mi tam tak rawih an nih dawn thu leh chutiang mite chu Pathian bia a inkhawm thei lova siam chu a ṭha lo ni a an hriat thute. Chu chuan sakhaw chungchangah an thinlung a hliam theih tur thute an thlen a ni.
Khatih lai a Chief Election Commissioner VS Sampath khan inthlan vote thlak ni kha sawn lovin vote chhiar ni erawh kha chu a tuk, December ni 9 atan a rawn sawn ta a nih kha. Khami kum khan vote tla a tlem viau chuang pawhin a hriat lohva. Sakhaw thilah hian a huhovin kan thîkthu kan tichhe viau a, a mal erawh chuan kan thîkthu a chhe lem lo tih hi a lang leh fo ṭhin. Democracy ram a cheng kan nih avangin kan lung a awi miau loh chuan lungawi lohna lantir hi kan chanvo a ni. Chutih rual chuan tih lutuka hnam pum hmai tibal thei thleng thlenga chêt erawh pumpelh a ṭha ber fo.
December ni 3 (Pathianni), vote chhiar ni atana ECI-in a ruat chungchangah hian a dodal zawngin kan kal thui lutuk ang tih a hlauhawm ta viau mai. Sawi leh sawi hnu, Mizote hi thinlung no leh phúr hlut (emotion)-in min nawr ang zêla kal vak chîng, arbawm hâl an sawi ang mai a alh hluai, mahse, kan thiltihin enge a nghawng tih úksâk leh zui tak tak peih lo kan ni a, thil hi kan chîkin kan zir chiang peih lo hle bawk. Mi thinchhia an mualpho fo ang hian kan hnam hmelma, kan hmai timawktu a ni fo mai.
December ni 3 (Pathianni)-ah hian vote chhiar a ni dawn tih ECI chuan a sawi chiang ta a. Vote tla chhiar hna hi mi engzatin nge thawk dawn tih Election department kan zawhin official pakhat chuan sorkar hnathawk 1,880 vel niin a sawi a. A sawi dan chuan returning officer 40, asst. RO 80, counting supervisor 560, counting assistant 560, micro observer 560 leh additional counting staff 80 awm tur a ni a. Official pakhat dang erawh chuan mi 1,437 bawr vel turah a ngaih thu a sawi thung.
Engpawh chu ni ta sela, Mizoram mipui nuai 12 bawr vel, chu pawh Kristian vek ni lo an ni a. Inthlan vote tla chhiar tur pawh Mizo leh Kristian vek ni lote an nih dawn avangin Mizorama cheng zat aṭanga chhut chuan an tam lo khawp mai. Sorkar hnathawk vote chhiartute hi mi 1,880 pawh ni se Mizorama cheng zat aṭanga za zela chhut chuan tih tham an ni viau lo. Venhimna lam buaipuitu Police lam hi chu nileng-zankhua (24+7) a hna thawk tura ngaih, thla 13 hlawh la an ni a, sawi tel ngai lovah ngai ta ila.
Candidate-te, candidate thlawptu leh anmahni ṭawiawmtu polling/counting agent-te chu an duh phawt chuan an inkhawm thei turah ngai teh ang. ECI kaltlanga sorkarin an mawhphurhna hlen tura an chhawrte ni ve miau hek lo. Chubakah Pathianni an serh tak tak a nih phawt chuan sorkar hnathawkte pawhin ECI-in Pathianni a vote chhiar a titlang hi dodâlin an hna aṭanga chawlhtir (suspension) hial pawh an huam ang a, vote chhiarna-ah an tel lo ngam mai tur a ni. Rinna (faith) humhimna atan chuan mi tam tak an martar tawh a lawm maw le!
A him chin, hrem tawk lo vel chiaha rinna vawnghimtu (defender of the faith) nih hi kan ngam tawk a nih chhûng chuan sakhaw thila min nêktu an awm a nih pawhin inhruipawhna a a chak lo zawk ang main kan tawlh hun hun kumkhua ang. Chutiang chu kan nih miau chuan tu pawhin min zuam zui zel bawk ang. A nihna takah chuan lang lo lama nghehna nei si lova, a lang chin chauhva Kristian/ringtu hi khawvela tu hnam ngaihsan leh zah phur mah an ni ngai lo. Tih tak tak hi khawvelin a ngaihsan zawk chu a ni. UPSC leh khulamin hna sang chelhtu tur an lakna atana Pathianni a ekzam an buatsaih a ekzam lo ngam kan awm hma chuan min hmu ropui chuang hek loving.
Kawng dang hawiin ngaihtuahna i seng ve thung ang hmiang. India rama tam ber Hindu sakhaw betute hian missionary-te tirin an sakhaw thehdarha ringtu a siam tumin an bei ngai lem lova. Ti ve ngat sela chuan a ngai thei lo ber ber tur kan ni. Muslim sakhaw ni pawimawh a Aizawl khawpui a ṭawngṭai a bungbu tam tak kan hmuh avanga thinrim ve ringawt hi engzat tak awm ang i maw? Hindu puithiamte hi Kristiante Hindu a inlehtir turin rawn lut ve ta se, kan ngaihtheih loh dan tur chu a lang reng.
Kan Kristian puite laka kan chet dante hi inenlet a ngai a sin! Kan rama kohhran lian ber ber Presbyterian leh Baptist Kohhran hruaitute hi ingaihtuah chiang rawh se. VC leh local council (LC) hruaitu thlan chhuah zinga an tam ber avang ngawt a, kan Kristian pui Inrinni (Sabbath) serhtute kan palzút nasatzia hi. Inrinni hi khawtlang hruaitu leh YMA branch hrang hrangin hnatlang an koh ni ber a ni a. VC/LC phei chuan hnatlanga thawk chhuak ve lo chhungkuate chu (Inrinni-ah) phatna pêk an phût a, an pek loh chuan an rún reng a nih hi.
Mahni Kristianpui, kan kohhran lian leh ropuite’n an tam chhuanga kohhran tlêm zawkte an rahbeh dân en hian ECI thutlúkna hi dodal chiam chiam túr an ni bîk em tih hi inenlêt ngai tak chu a ni. Sunday ti a vuah tak serh ve lo kan rama awm Hindu bakah Kristian ve tho Inrinni (Sabbath) serhte hi kan duhdan kan barhluih ṭhin hi ngaihtuah chian a ngai hle mai. India rama za zela 80 zet Hindu sakhaw betute hian za zela 2.3 hauh ve chauh Kristian sakhaw zuitute hi Mizorama kohhran tlêm zawkte a tam zawkin an tih ang hian min ti ve sela chuan kan nasa lo ngawt ang.
Kan rinna hi pawn lama kan lantir ang hian kan vuan nghet a nih chuan kan tihtur chu a chiang reng mai a. A sasehah chuan ‘martar’ chu sawi loh, sorkar hna aṭanga chawlh lailawktir ngawt pawh kan ngam lo tih hi a chiang bawk. Chu chuan takna kan tlâkchhamzia a pho lang chiang hle zâwk a ni. Pathianni serh zawngte leh inkhawm, ṭawngṭai leh hlim lâm hut hut zawnga Kristian chu kan thiam ngei mai. Sorkar hna kan thawhna, kan sumdawnna, politics khelh kawngah, kan nitin nunphungah leh contract hna kan thawh kawngahte erawh chuan kan Kristian nihna hi a lang tlem hle. Chu tak chu Pathianni a vote chhiar langsâr taka dodal kan inhmeh êm êm chhan hi a ni awm a sin.