BUDGET

Kumin sorkar kum thar atana Mizoram Budget tur chu Finance Minister Pu Lalsawta'n March ni 17 khan Assembly-ah a pharh a. Kum tam tak Budget session pangngai-a budget puitling pharh a nih tawh loh hnu-a a hun taka budget puitling pharh a lo nih leh tak vang leh chhan dang dang avangin budget pharh hian sawi zui a hlawh ang reng viau a.

Chief Minister chuan 'Budget tha ber' a ti lova, Budget pharh paha Pu Lalsawta thusawi erawh chu 'Budget Speech tha ber' a ti a. Hei hian awmzia a nei viau em tih erawh kan hre biklo. Amah Pu Lalsawta chuan,..."2016-17 Budget zet hi chu chhuang takin 'Budget tak tak Mizoramin kan neih hmasak ber tiin ka sawi duh a ni'," tiin Budget pharh paha a thuhmahruai-ah a sawi a. Hetianga a sawi chhan chu a vawikhatna'n sum hmuh leh hman dan tur chungchangah zalenna pumhlum deuhthaw an nei ta a, sum hmuh tur zatte fel taka bithliah a nih tak avangin a hmanna tur lam pawh an duh angin fel takin an bithliah thei ta niin a sawi a ni.

Tun ṭum Mizoram budget faktute sawi danah chuan - Kum dang zawnga cheng vaibelchhe tela sum indaihlohna (deficit) awm thin kha tun Budget-ah hi chuan cheng vaibelchhe 29.55 lai hman ban tur (surplus) awm anga chhut a ni. (Minister thusawi aṭanga ka lo chhut ve dan thung chuan surplus hi cheng vaibelchhe 27 leh nuai 54 a ni. Sum hmuh zat tura beisei hi cheng vaibelchhe 8,065 leh nuai 93 a ni a, hman ral tura ruahman zat hi cheng vaibelchhe 8,038 leh nuai 39 a ni.)

Hei bakah hian amah Finance Minister in a sawi dan takin sum hmuh zat tur fel taka hre chunga bithliah a nih tak avangin a hmanna tur lam pawh an duh ang takin fek zawkin an bithliah ta a ni. Chutih laiin thenkhat chuan sum dinhmun a lo zia-awm tak deuh avanga Budget hi lo zia-awm ta niin an sawi thung a. Finance Commission 14-na in state-te chanpual a tihpun avangte leh Mizoram sorkar in zu chhiah tam tham tak a lak tak avang te, chhiah dang a tihpun avanga sum lakluh lo pun tak avang te-in ruahmanna awmze nei deuh hlek an siam theih phah ta niin an sawi a. Centrally Sponsored Scheme (CSS) ṭhenkhat sorkar laipuiin zaa 80 a tum a, Mizoram sorkarin 20 a tum ve turte chu la lovin Mizoram sorkarin za zela 10 a tum ve tur chauh lak a ni tiin an sawi bawk.

Engpawhnise thil lang chiang tak pakhat chu Pu Lalsawta hian a hna-ah hian theih tawp a chhuah tih hi a ni. Kum 2014 aṭanga budget pharh tanin Mizo ṭawng hlirin thu a la sawi a, Mizo ṭawnga Budget pharh awm chhun a la ni. Chubakah a budget sawi dan kalphung hi mi pangngai hriatthiam theih zawngin a her rem thin. Tunhma lam kha chuan mipuiin sum ruahman dan kalphung an hriat thiam ve hlauh vang niawm taka hriat thiam harsa taka budget pharh a ni thin. Budget tha nei tur chuan lakluh mila a hmanna lam kawnga inrenchem hi a pawimawh berte zing ami a ni a; a theihna-in a phak chinah chuan chutiang chuan kal pawh a tum hle tih hai rual a ni lova. Mahse a thu berlo tih erawh chu a lang fo thung.

Phairamah chuan Parliament-a Finance Minister-in Union Budget an pharh ni chuan nepnawi zuar leh thingpui dawr nghak thlengin an ngaihven em em a; hnathawh pahin Television an en loh pawhin radio-ah emaw an ngaithla uluk hle thin. A chhan chu mitin nun a khawih nghal vang a ni. Sumdawng lian leh Industry lian neitute phei chuan a pharh hma aṭangin an ngaihvenin an ngaihsak a, ṭhenkhat phei chuan an hlawkna atana lo her kawi dan kawng an dap hial thin. Sumdawngte mai ni lovin mitinin an ngaihven a, Car lei tum mek chuan Budget-ah lirthei chhiah a pung dawna an hriat chuan Budget pharh hma ngeiin car lei an tum thin bawk.

Chutiang chu kan ni ve lova, Mizoram mipui mimir hian kan budget hi kan ngaihven ve hauh lo. Mizorama kan Budget a that tak tak theih lohna chhan leh mipui pawhin kan uksak ngai lohna chhan chu 'Mipui Budget' a ni thei thinlo hi a ni ber mai. Tun ṭum Budget pawh hi kan en chian chuan Non-Plan (Revenue Expenditure) hnuaia sorkar inrelbawlna (sorkar hnathawk hlawh leh office inrelbawlna) atan cheng vaibelchhe 4,469 leh nuai 18 dah a ni a. Plan hnuaia sorkar hnathawk hlawh leh office inrelbawlna (Revenue Expenditure) atan cheng vaibelchhe 1,921 leh nuai 11 dah a ni bawk a. Non-Plan Capital Expenditure hnuaia loan rulhna tur, buhfai leina tur leh sorkar hnathawk hnena loan pek tur ilo atan cheng vaibelchhe 655 leh nuai 27 dah a la ni cheu. Plan hnuaia mipui hmasawnna hna thawhna tur (Plan Capital Expenditure) atana sum ruahman zat erawh chu cheng vaibelchhe 1,172 leh nuai 80 chauh a ni thung.

Mizoramah hian sorkar hnathawk hi za zela 5 vel an ni a. Chu'ngho tana senso chu a sang hle tih kan hre thiam awm e. An tana senso a sang ang bawk hian an hlawh leh a behbawm aṭanga an thawhchhuah hi a sang hle a. Economic Survey 2015-16 a a lan dan chuan sorkar leh company-a thawk (Services emaw Tertiary Sector an tih mai)te sum thawh chhuah hi Mizoram pum sum thawh chhuah (Gross State Domestic Product - GSDP) pumpui aṭanga za zela 61.02 zet a ni. Chutih laiin Mizoram mipui za zela 60 velin eizawnna ber atana an la hman lo/huan neih leh a kaihhnawih (agriculture and allied sector) a thawkte thawhchhuah ve erawh chu state pum thawh chhuah aṭanga za zela 17.5 awrh a ni thung. Heta tang hian sorkarin Budget-a sum tam zawk hmanna tur a ruahman tur leh a ngaih pawimawh tur chu a chiang hle. Mahse kuthnathawktute dawmkanna atana Budget-a sum dah erawh a tam ngai lo. Sorkar hian a tihtur a tihloh leh a tihloh tur a tih hi a tam em em a; chu chu Budget hi a darthlalang ṭha ber a ni.

Tuna mipui tam berin kan ngaihdanah hi chuan kan sorkarin kumtina Budget a siam thin hi mi tlemte hui tur leh hlawkpui tur chauh a ni a, mipui mimir ipte leh fairel bel thleng phalo tur a ni. Chumi nemnghehna ni-awm tak chuan kum tinin sorkar kum tawp, March thla tawp dawnah kan rama thiltitheite'n naupang zinga chithlum vawrh ang maiin hniak pherh vungin sum liam mai thei leh a hnukhawi kha an chuh khu rum rum ziah lehnghal a. Hetiang a nih ziah hi chuan Budget hi sawimawi viau mah ila a hman dan a hnawhsarum miau chuan rinhlelh a kai lo thei thin lo. Tuna kan kal ang zela kan kal chuan Mizoram mipuite hian neitu nihna nei taka kan pawm tur Budget ṭha leh kan tukkhum hi hmuh tik ni kan nei chuang ngai lovang.