Guest writer
HC Vanlalruata
EIRUK DO
Nikum lam khan Mizote pâwl lian ber YMA chuan inkhawmpui-ah eirùk do ni se, nasa zawka hlemhlétna do ni se tih an pawm a. Mizorama kohhran lian ber Presbyterian Kohhran pawhin Presbytery inkhawmpui-ah leh thuneihna sang ber Synod inkhawmpui-ah eirukna do hi an thupui a ni a. A bawhzui dan tùr hi central YMA a thuneitu sâng Central Executive Committee (CEC) kutah an dah a. Mizoram Synod pawhin Synod Executive Committee (SEC) kutah an dah bawk a nih kha.
Hemi hnu hian a reh ta vang vang mai a. A thawm thângva pawh engmah hriat zui tùr a awm lo. Mipui hriat phâk loh leh puangzâr lova an lo buaipui zui ngar ngar a nih chuan thudang. Central YMA bik hi lo sawi ta ila. Kan kawngpui sial a chhiat lutuk chhan hi eng dang vang mah ni lovin pawisa a kawng siam lova, tute’n emaw kawng hmanga pawisa an siam vang a ni a. Chutiang a nih avang chuan kan kawng/kawngpui siamte a lo ṭhat a, a lo tlo zawk na’n; YMA leh kawng siamtu PWD chuan thawhhona thuthlung an ziak a nih kha. Hei hi tun hnai mai a ni lo tih kan hre vek awm e.
Mahse, hei kum engemaw zat a liam tawh a, kan kawngpui leh khaw-kar kawngte hi a ṭhat tâk sawt thu emaw, a tlo tâk deuh thu emaw kan hre ta-in kan la hmu lo hrim hrim chu a ni a. Sorkara a mawhphurtute hian an tih vek theih loh leh an thunun phâk loh (constraints) chu an nei ang tih kan pawmsak a. Lirthei kal ngam loh khawp, Lunglei leh Tlabung inkar kawngpui bâkah, kan châklâkna ber Silchar-Aizawl kawngpui tak ngial pawh a chhe lutuk kumtluan deuhthaw ringawt mai hi chu mipui tan pawm theih leh ngaihhnathiam ngawt theih a ni tawh lo.
A nihna takah chuan tlawmngai pawl ni chunga pawl inthlanna apianga vote zawn ve ching an nih tawh avang hian kan Central YMA hruaitute hi rin ngam an har viau ta mai a. Tùnhma kan hriat ve phak chin a YMA hruaitu inthlanna a ‘nang nang’ tih ṭhin kha tunah chuan a letling hlauhin an kal tawh tih hi zêp rual a ni lova. CYMA inthlanna-a vote an zawn chhan hi engemaw zawng tala hlâwkna an hmuh theih vang a nih rinhlelhna-in kan khat ṭhup tawh a ni.
Chutianga pâwl inthlanna a vote an zawn a, hruaitu nih an châk chhan chu rin hriat theih a nih miau avangin ngaih a ṭha zân lova. Tunhma a PWD hna a ṭhat lohzia kan hriat hlei hlui tawh hnu a YMA néna thawhhona thuthlung an siam hnu pawha kan kawng siam a la ṭha thei loh tih han hmuh hi chuan rinhlelhna a kan khat a nih pawhin a mawh lovang. ‘Zofate hmasawnna ngaihtuah’ tih thupui a neitute meuh pawhin kan PWD kawng siamte ṭha leh tlo tùra an vil theih tawh loh chuan kan hmabâk hi a éng viau thei lo hrim hrim.
YMA hian hmun hrang hrangah zu zuarte, vawi tam an hrilh a an zilh hnu a bansan lote chu an ensan fo tawh tih kan hria. Hetiang hian mipui chanai eiruksak a inchhek-arbawmte hi an ensan ve dawn em ni ang? Chu lam an hawi awm rêng rêng erawh chu kan la hmu lo. A nih loh vêk chuan eirùk dona atân eirùk ching, an in leh lo bakah an khawsak phung hrim hrim en a an hlawhin a phu hauh lo tih chiangte hi chu ACB emaw Lokayukta-ah emaw branch tinin hek zel tur te tal pawh an ti chuang dawn pawhin a lang lo.
Presbyterian Kohhran hian kum 1982-a ‘Eiruk Do Kum’ an puan bâk kha eiruk do chungchangah aw an la chhuah leh lo hrim hrim a. Hman deuhah tawh khan Presbytery-a tlang tawh – eiruk avanga court-in thiam loh a chantirte chungchanga kohhranin kut a thlâk dan turah Synod-in inkaihhruaina siam rawh se – tih pawh tualchhung kohhran kutah dah a ni a. Nikum lamah helam hi ri ring viau mah se, tun thlengin thu kha a takah chantir a la ni ta rih chuang lo.
Hun engemaw ti aṭang khan Special Court (Prevention of Corruption Act) chuan eiruk hmangte a hrem mawlh mawlh a. Chuti chung chuan court meuhvin thiam loh a chantira a hremte ngei pawh kan en liam mai mai rih chu ni berin a lang zui ta zêl a. Kan pawl lian ber leh kohhran lian ber hian kil hrang hrang aṭanga nawrna na tak an hmachhawn chungin thutlùkna mumal leh a tak rama hnathawh hi zuam lovin pehhel hrâm dan an zawng a ang ta khawp mai.
Thawhlawm tlém hlau chung chuan eirukna leh hlemhlêtna hi do chi a ni lova. Ram hruaitu, retheih hlauh chu sawi loh hausak tulh tulh tum tân tih tak zeta eiruk do leh eiruk hmangte dan anga hrem tura khauh taka ṭanlâk theih a ni hek lo. ‘Duhvezela’-te’n eirukna an do ngamin, eiruk hmangte hrem tura ṭan an lâk tak tak ai chuan buhpâwl zinga hriau zawn hmuh pawh a awl zâwk fê ang chu. Hei hi kan ram dârthlalang dik tak chu a ni a, kan rawn chhawp chhuak a nih hi.
He ramah hian a huhovin zu kan huat rawn nasa-in kan huat dan pawh a langsar ber a. Zu kan do dan hian eirùk kan do dân pawh a tilang chiang hle mai. Kohhranin zu a do reng tih hre chiangin sorkarna chan tum political party tawh phawt chuan an pawngpaw do ve ngawt a. Chutiang political party-te chuan sorkarna an chan a an tih ber chu kohhran tihlungawina atana zu khapna dan siam leh hman a ni. ‘Hman’ kan tihna chhan chu a taka kengkawh chuang lovin kan hmanga kan rula-raw-neih mai mai tihna a ni.
Kum 1995-ah Mizoram Liquor Total Prohibition Act siam a ni a, February ni 20, 1997 aṭanga hman ṭan a ni a. Zu a tlém phah lova, kha dan avanga zu nghei phah an awm awm lah khan hre lo, a man a to phah nasa a, sorkar chhiah lakluh nasa takin a tlém phah. Kum 2015 aṭangin khuahkhirh deuh reuh leh kohhran mitmei vêng chungin zu zawrhna dawr hawn phal a ni a. Kohhranin namên lovin a do a. Zu man a tlawm deuh a, zu chhia a tlém phah bawk. Chu chu kohhranin a duh lo tih hria-in political party-te’n kum 2018 inthlanna a tlin theihna atan namen lovin an aupui a nih kha.
Kum 2019-ah zu khapna dan dang, Mizoram Liquor Prohibition Act siam leh a ni a, tùn thlengin kan la hmang a. Zu a tlem phah lova, a to phah leh thova, sorkar sum hnâr ber a kangchat leh bawk. Zu ṭha in tur a awm chungin a man a to avangin rethei tak tak, zu nghei thei si lote’n an lei phâk tâwk zu chhia an in lo thei si lova. Tun kum hnih/thum chhungin ṭhalai tak tak an thi zawih zawih a, zu chhe in vang a nih a rinawm hle. Chutih rualin Aizawl chheh velah zu chhe zuar an intlar pêt put a, ngaimawh tak tak tu an tlêm hle a Dan kengkawhtu an indaih mawlh si lo. Zu khap duhtute leh anmahni vanga a khapna dan siamtu sorkarin a ngaimawh chuan tak tak hauh loh vang a ni ber.
Hei hian a lantir chu a hminga khap duh a, khapna dan hman chiah duh. Chu khapna dan chu khauh taka kenkawh tum chuang reng reng lote thuneihna hnuai-ah kan kùn tihna a ni. Eiruk do chungchang pawh hetiang tho hi a ni. Sawi mai hi chu kan awlsam a, kohhran leh pawl huangchhungah pawh sawi mai hi an awm ve tho. Mahse, ‘corruption’ do tur hian thisen chhuak khawp chu sawi loh thlan tla khawpa pen chhuak ngam tak tak hi chu varṭian lam arsi ang pharha tlêm an ni. Huaisen tak, a thling baw hawka sawi ngam pawh an tlêm tho tho a, ‘chhan loh ai-ah Luka’ tih ang vela sawi ngam hi chu an awm ve nual awm e.
Mizote hi Kristian-a kan inleh fai vek hnu hian harhna leh lam hlimna piah lamah thlarau maksak tak tak, thlarau chhiava thlengin a chenchilh kan ni chho ta a. Chumi zinga pawi ber chu ‘ṭhuthluang nun’ an tih mai kha a ni. Mahni hnathawhna – sorkar hna, company hna, mimal hnuai a thawh bâkah, ram hruai hna leh contract thawh – kawngahte Kristian nih phung dik (Christian values) hmang thei lova rinawm thei lo kan tam lutuk hi a zahthlâk tih pawh kan hre meuh tawh lo.
A lang chin, mawi a hriat chin leh ‘mite’n mithianghlim emaw min ti rawh se,’ tih chin bak a taka nun hi he ‘ṭhuthluang nun’ hian a phalsak lo. Thatchhiat leh zawmthawtna, a lang bâka a taka thawh leh teirei peihna kan tlachham hian he hnam hi a sawp chhe nasa tawh ngawt mai. Chu nun chu kalsan lah kan harsat na rawh. ‘Eiruk do’ hi inkhawmpui a rél piahlam hreta kalpui a ngai ta a. A taka do dan tùr pawh duan a ngai a, a pawimawh ber erawh chu a taka do leh tihpuitlin a nit hung.
A bul ṭanna-ah chuan lian taka tih kan tlin kher lo mai thei. Kohhran lam chuan court-in eiru ngei ni a lang leh a chungthu ngaihtuah ngai ‘charge frame’ chin an phuar/hrem ngam lo a nih pawhin court-in thiam loh a chantir (convict) a hremna (sentence/quantum of punishment) a pek tawh chin ngat erawh hi chu kohhran danin kut a thlâk ve ngei hi a bul ṭanna tur a ni ang. Chuti lo chu sorkar leh court hmanga tul kaw zen an ni reng dawn. Kohhran hian mawh a lak ngei hi a bul ṭanna tur a ni.
Eiru ni a hriat/puhte chhuitu ‘investigating agency’ te kan tichak thur thur nghal thei lo a nih pawhin tuna kan neih sate hi kan hmang ṭangkai thei a. Kan Mizo Police tam tak hi eirute chhui kawnga rintlak tak tak an la awm tih i hria ang u. An famkim tihna chu a ni lova, an chhui dan hi a ṭha ve thawkhat viau tih chu tun hnai a court thutlùkna ṭhenkhatah hian hmuh tùr a awm. Chutiang chu a nih avangin kan tlawmngai pawl lian tal hi chuan nasa zawka eirukna do tura thutlùkna an siam hi bawhzui se la. YMA branch tinin an veng/khaw chhunga an hlawh leh sum lâkluh inmil lo lutuk tih an hmuh leh hriatte tal hi chu eiruk chhuitute hnenah FIR/complaint thehluht zat zat teh se. Hun rei nghah a ngai lovang. He ramah hian eiruk hmang, dan bawhchhetute an tawm tawk tawk ang a, an ngampa lo thuai ang tih hi a chiang em em a ni.